پیمان سلیمانی - شاعر، پژوهشگر و مدرس دانشگاه- در یادداشتی که با عنوان «اثرگذاری سبک هندی در شعر معاصر؛ از بازنمایی مضمون‌ها تا بازخوانی ظرفیت‌های زبانی» در اختیار ایسنا قرار داده، نوشته است:
شعر امروز بدون مطالعه تحولات تاریخی و زیبایی‌شناختی شعر فارسی، تصویری ناقص از زمینه‌های شکل‌گیری آن به دست می‌دهد. شعر معاصر را نمی‌توان صرفاً از آغاز شعر نیمایی بررسی کرد؛ زیرا بسیاری از ویژگی‌های زبانی، تصویری و فکری آن در پیوند با تجربه‌های پیشین شعر فارسی قابل فهم است.
البته تأثیر ادبیات اروپا و جریان‌های ادبی غرب بر شعر معاصر را نمی‌توان در این مسیر بی‌تأثیر دانست. این عوامل در تحول شعر جدید اهمیت دارند، اما تنها سرچشمه دگرگونی‌های آن نیستند. سنت ادبی فارسی نیز ظرفیت‌هایی دارد که به‌ویژه در سبک هندی می‌توان آن‌ها را بازشناخت و در شعر امروز به کار گرفت.
تحولات سیاسی و فرهنگی دوره صفوی، نگاه ایدئولوژیک حاکمان صفوی به شعر و ادبیات، مهاجرت شاعران ایرانی به شبه‌قاره هند، حمایت دربارهای هند از شاعران فارسی‌زبان و رونق محافل ادبی و فضاهای شهری، از جمله عواملی بودند که در گسترش این جریان نقش داشتند. با این حال، سبک هندی را نباید صرفاً نتیجه مهاجرت شاعران یا مجموعه‌ای از ویژگی‌های لفظی دانست؛ بلکه این سبک در بستر تحول ذوق ادبی و تغییر شیوه مواجهه با زبان، معنا و تصویر شکل گرفت.
در تلقی رایج از سبک خراسانی، سادگی بیان، وضوح معنا، فصاحت و زودیابی اهمیت دارد؛ در حالی که در سبک هندی، نازک‌اندیشی، مضمون‌آفرینی و ایجاد روابط غیرمنتظره میان مفاهیم برجستگی بیشتری پیدا می‌کند. البته این تقابل مطلق نیست و در هر دو سبک می‌توان نمونه‌هایی از سادگی و پیچیدگی یافت.
بخشی از قضاوت‌های منفی درباره این سبک ناشی از سنجش آن با معیارهایی است که برای ارزیابی سنت‌های پیشین، به‌ویژه شعر خراسانی، شکل گرفته‌اند. در چنین رویکردی، وضوح و زودیابی معیار اصلی ارزش‌گذاری قرار می‌گیرد و ظرفیت‌هایی مانند ابهام هنری، نازک‌اندیشی و مضمون‌سازی کمتر مورد توجه واقع می‌شوند. پیچیدگی نیز به‌خودی‌خود دارای کارکرد ادبی نیست؛ بلکه زمانی ارزشمند است که حاصل کشف رابطه‌ای تازه میان مفاهیم و گسترش ظرفیت‌های زبان باشد.
در «قابوس‌نامه» نیز بر اهمیت سخن سهل ممتنع و پرهیز از پیچیده‌گویی بی‌دلیل تأکید شده است. با این حال، باید میان غموض ناشی از ضعف بیان و پیچیدگی حاصل از آفرینش هنری تفاوت قائل شد.
سبک هندی بر شعر معاصر را در دو مسیر اصلی قابل بررسی است؛ مسیر نخست، بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی، ساختاری و شگردهای بلاغی این سبک و مسیر دوم، بازنمایی مضمون‌ها و تصویرهای شاعران آن، از جمله بیدل، صائب و کلیم، در شعر معاصر است. در مسیر نخست، شاعر می‌تواند بدون تکرار مستقیم مضمون‌های گذشته، از شگردهای زبانی و کارکردهای هنری سبک هندی بهره بگیرد.
نیما البته درباره نسبت دشواری نوشتن و دشواری فهم شعر در حرف‌های همسایه موضوعی را بیان کرده است؛ در واقع در تعبیر «آسان‌مشکل»، شعر گذشته از نظر دریافت برای مخاطب آسان، اما از نظر سرودن دشوار بود؛ در مقابل، الگوی «مشکل‌آسان» در شعر جدید بر نزدیکی زبان شعر به بیان طبیعی و فاصله‌گرفتن از تکلف‌های زبانی تأکید دارد، در حالی که دریافت معنای شعر می‌تواند چندلایه و نیازمند تأمل باشد.
دشواری فهم لزوماً از پیچیدگی لفظی ناشی نمی‌شود، بلکه می‌تواند حاصل ابهام هنری، چندمعنایی و روابط پنهان میان عناصر تصویر باشد. از این منظر، میان تلقی نیما از شعر جدید و برخی ویژگی‌های زیبایی‌شناختی سبک هندی، به‌ویژه در شعر بیدل، امکان مقایسه وجود دارد؛ هرچند پیچیدگی شعر نیما را نباید عین پیچیدگی شعر بیدل دانست.
در بلاغت سنتی، تصویر فراتر از تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه کارکردی ندارد؛ اما در زیبایی‌شناسی جدید، تصویر صرفاً وسیله انتقال معنا نیست، بلکه خود می‌تواند عامل آفرینش معنا و شکل‌گیری تجربه شعری باشد. در این رویکرد، پیوند میان عناصر دور از هم و ایجاد روابط نامتعارف میان اشیا و مفاهیم، به تولید تصویرهای تازه منجر می‌شود.
می‌توان پیوندهایی غیر قابل پیش‌بینی میان عناصر و مفاهیم شعر سبک هندی و سورئالیسم مشاهده کرد؛ با این حال، نباید این دو جریان را یکسان دانست، زیرا هر یک در زمینه تاریخی و زیبایی‌شناختی متفاوتی شکل گرفته‌اند.
در روزگار معاصر، در شعر سپهری می‌توان نمونه‌هایی از پیوند سنت ادبی فارسی با تخیل و زبان مدرن را مشاهده کرد. برای نمونه، در تصویر «در گشودم، قسمتی از آسمان افتاد در لیوان من / آب را با آسمان خوردم»، رابطه‌ای تازه میان آسمان، لیوان و آب شکل می‌گیرد و امر انتزاعی در تجربه‌ای روزمره و ملموس حضور پیدا می‌کند. این شیوه تصویرسازی از حیث برقراری ارتباط میان عناصر نامتجانس، با برخی ظرفیت‌های شعر سبک هندی قابل مقایسه است.
مضمون‌سازی، ایهام، کنایه، تشخیص، تمثیل، مثل‌آوری، استفاده خلاقانه از وابسته‌های عددی و بازی با واژگان را از جمله شگردهایی دانست که می‌توان رد آن‌ها را در بخش‌هایی از شعر معاصر دنبال کرد. به گفته وی، این ظرفیت‌ها به زبان کارکردی فراتر از انتقال مستقیم پیام می‌بخشند و امکان تولید معناهای تازه را فراهم می‌کنند.
بازگشت به سنت ادبی لزوماً به معنای تقلید از شاعران گذشته نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت امکانات فراموش‌شده زبان و کشف راه‌های تازه آفرینش ادبی باشد.
تأثیر سبک هندی در شعر معاصر را نباید صرفاً با یافتن تصویرها و مضمون‌های مشابه در آثار شاعران جدید سنجید. گاهی آنچه از گذشته به شعر امروز منتقل می‌شود، نه یک مضمون مشخص، بلکه شیوه‌ای از اندیشیدن، تصویرسازی، برقراری ارتباط میان مفاهیم و بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبان است.
این نوع بازخوانی از نظر شناخت تداوم و تحول سنت ادبی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نشان می‌دهد سنت شعر فارسی مجموعه‌ای بسته از الگوهای تکرارشدنی نیست، بلکه ذخیره‌ای زنده از امکانات زبانی و تخیلی است که می‌تواند در مواجهه با تجربه‌های تازه، صورت‌های متفاوتی پیدا کند.
انتهای پیام
