به گزارش ایسنا، روزنامه اعتماد نوشت: هنگامی که تصویر کودکان به سرمایه‌ای برای کسب درآمد در شبکه‌های اجتماعی تبدیل می‌شود، مرز میان خاطره‌سازی خانوادگی و بهره‌کشی اقتصادی کجاست؟ مساله اینجا انتشار عکس و فیلم نیست؛ مساله، حق کودک برای داشتن زندگی و حریمی است که هنوز فرصت انتخاب آن را پیدا نکرده است.
کافی است چند دقیقه در شبکه‌های اجتماعی بچرخیم؛ کودکی را می‌بینیم که جلوی دوربین می‌خندد، کودکی دیگر که محصولی را معرفی میکند و دیگری که در کنار پدر و مادرش، بخشی از زندگی روزمره خانواده را به نمایش می‌گذارد. این تصاویر برای بسیاری از ما دوست داشتنی و سرگرم‌کننده‌اند؛ گاهی لبخند می‌آورند و گاهی حس صمیمیت و نزدیکی ایجاد می‌کنند، اما پشت بعضی از این قاب‌های ظاهرا ساده، سوالی به ذهن من و شما خطور میکند؛ آیا کودک فقط در حال بازی است یا حضور او به بخشی از یک فعالیت اقتصادی تبدیل شده است؟
این سوال ما را به یکی از مسائل کمتر دیده شده جهان رسانه‌ای امروز می‌رساند؛ اینکه تصویر کودک، به غیر از ثبت خاطره می‌تواند به سرمایه‌ای برای جلب مخاطب، جذب تبلیغات و کسب درآمد تبدیل شود. در چنین حالتی، نمی‌شود موضوع را به انتخاب والدین یا سلیقه خانواده‌ها محدود کرد. ما با پدیده‌ای مواجه هستیم که در آن اقتصاد، رسانه و زندگی خصوصی درهم تنیده‌اند و کودکی، بی‌آنکه خود معنای این مناسبات را بداند، ممکن است به بخشی از چرخه تولید محتوا و سودآوری تبدیل شود.
از منظر مطالعات فرهنگی و رسانه، اهمیت این پدیده در واقع تغییر معنای کودکی در برخورد و مواجهه با شبکه‌های اجتماعی است. در گذشته تصویر کودک در آلبوم خانوادگی می‌ماند و در جمعی محدود دیده می‌شد؛ امروز همان تصویر می‌تواند در چند دقیقه به هزاران نفر برسد، بارها بازنشر شود و سال‌ها در فضای مجازی باقی بماند. آنچه تغییر کرده، مرز میان زندگی خصوصی و نمایش عمومی نیز جابه‌جا شده است.
وقتی بازی به کار تبدیل می‌شود
البته هر حضور کودکی در شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان کار کودک نامید. پدر و مادری که از لحظه‌های شیرین فرزندشان فیلم می‌گیرند یا تصویری خانوادگی منتشر می‌کنند، لزوما در حال بهره‌کشی از او نیستند. مساله از جایی آغاز می‌شود که این حضور از حالت اتفاقی و شخصی خارج می‌شود؛ کودک باید مرتب جلوی دوربین حاضر شود، یک رفتار یا جمله را بارها تکرار کند، محصولی را معرفی کند یا مطابق انتظار مخاطبان و نیاز صفحه رفتار کند. وقتی تولید محتوا استمرار پیدا میکند، قرارداد تبلیغاتی شکل می‌گیرد و درآمد به حضور کودک وابسته می‌شود و نمی‌توان همه چیز را به حساب سرگرمی گذاشت.
ویژگی نگران‌کننده این شکل از کار، پنهان ماندن آن در دل زندگی عادی است. کودک در خانه است، لباس بازی به تن دارد و شاید در ظاهر از حضور مقابل دوربین لذت هم ببرد، اما همین فعالیت ممکن است زمان استراحت، بازی آزاد، درس و ارتباط طبیعی او با همسالانش را محدود کند. گاهی نیز برای ثبت یک تصویر جذاب، کودک ناچار می‌شود احساس یا رفتاری را چند بار تکرار کند؛ لبخند بزند، گریه کند، تعجب نشان دهد یا نقشی را بازی کند که بزرگ‌ترها برایش در نظر گرفته‌اند.
در چنین شرایطی کودک شاید نداند چرا باید دوباره همان صحنه را اجرا کند یا چرا انتشار یک فیلم اهمیت دارد، اما بزرگسالان می‌دانند که هر بازدید بیشتر می‌تواند به معنای مخاطب بیشتر و درآمد بالاتر باشد.
اقتصاد توجه و کودکانی که دیده می‌شوند
شبکه‌های اجتماعی بر پایه جلب و نگه داشتن توجه مخاطب فعالیت می‌کنند. هر چه یک محتوا بیشتر دیده شود و واکنش بیشتری برانگیزد، امکان گردش و بهره‌برداری اقتصادی از آن افزایش می‌یابد. در این میان، تصویر کودکان به دلیل برانگیختن احساسات و ایجاد حس صمیمیت، می‌تواند برای برخی صفحه‌ها و کسب‌وکارها جذابیت ویژه‌ای داشته باشد.
به این ترتیب، آنچه زمانی بخشی از زندگی معمولی خانواده بود، ممکن است به محتوایی برای رقابت بر سر بازدید و دنبال‌کننده تبدیل شود. والدین، مدیران صفحات، شرکت‌های تبلیغاتی و برندها هر کدام به شکلی در این چرخه حضور دارند، اما کودک، با وجود آنکه چهره اصلی بسیاری از این محتواهاست، لزوما سهمی در تصمیم‌گیری درباره انتشار تصویر، شیوه استفاده از آن یا درآمد حاصل ندارد.
اینجا یک تناقض جدی شکل می‌گیرد؛ کودک بیش از همیشه دیده می‌شود، اما ممکن است کمتر از همیشه درباره دیده شدن خود حق انتخاب داشته باشد. تصویر او در برابر چشم هزاران نفر قرار می‌گیرد، بی‌آنکه بتواند پیامدهای این حضور را درک کند یا درباره حدود آن تصمیم بگیرد.
البته ممکن است پدر و مادری با انگیزه ثبت خاطره یا حتی کمک به آینده فرزندشان وارد این مسیر شده باشند، اما نیت خیر، به تنهایی تضمین‌کننده رعایت حقوق کودک نیست. وقتی درآمد، شهرت و انتظارات مخاطبان وارد زندگی خانوادگی می‌شود، ممکن است تصمیم‌هایی گرفته شود که در کوتاه‌مدت سودآور به نظر برسند، اما در بلندمدت به زیان کودک تمام شوند.
تصویری که امروز منتشر می‌شود، فردا چه سرنوشتی دارد؟
بخش مهم دیگری از ماجرا به حریم خصوصی و هویت دیجیتال کودکان مربوط است. کودکی که امروز در برابر دوربین لبخند می‌زند، چند سال بعد نوجوانی خواهد بود که شاید نخواهد تصاویر خصوصی دوران کودکی‌اش همچنان در دسترس عموم باشد. ممکن است از انتشار یک فیلم، یک شوخی خانوادگی یا حتی تصویری که زمانی برای اطرافیان بامزه بوده، احساس ناراحتی کند، اما فضای مجازی به‌آسانی خاطره‌ها را از دسترس خارج نمی‌کند؛ تصاویر می‌توانند ذخیره، بازنشر و از زمینه اولیه خود جدا شوند.
پرسش این است؛ آیا والدین حق دارند به جای فرزندشان درباره تمام ابعاد هویت دیجیتال او تصمیم بگیرند؟ رضایت پدر و مادر برای مراقبت از کودک اهمیت دارد، اما نمی‌تواند در همه موارد جای حق و مصلحت خود کودک را بگیرد. هرچه کودک به سن تشخیص و آگاهی نزدیک‌تر می‌شود، نظر و خواست او نیز باید جدی‌تر گرفته شود.
حفاظت از کودک در فضای مجازی هم به جلوگیری از انتشار تصاویر نامناسب محدود نیست، چراکه درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی او، نحوه نگهداری و مصرف این درآمد، قراردادهای تبلیغاتی، میزان زمانی که صرف تولید محتوا میکند و حق او برای محدود کردن یا حذف تصاویرش در آینده، همگی بخشی از حقوقی هستند که باید موردتوجه قرار گیرند. کودک نباید سال‌ها بعد با پیامد تصمیم‌هایی روبه‌رو شود که در زمان کودکی، دیگران به جای او گرفته‌اند.
قانون؛ حلقه مفقوده حمایت از کودک در فضای مجازی
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با عنوان «کودک کار رقومی (دیجیتال): بهره‌کشی اقتصادی از کودکان در بستر فضای مجازی» از این منظر اهمیت دارد که مساله را از سطح هشدارهای اخلاقی فراتر می‌برد و به ضرورت شناخت و تنظیم این شکل تازه از فعالیت اقتصادی می‌پردازد.
در این گزارش، برای تشخیص فعالیت اقتصادی کودک، به شاخص‌هایی مانند استمرار حضور، هدف درآمدزایی، صرف زمان منظم، قراردادهای تبلیغاتی، دریافت حمایت مالی، مدیریت حرفه‌ای صفحه و تاثیر فعالیت بر آموزش، استراحت و سلامت کودک توجه شده است. همچنین بر ضرورت حفاظت از درآمد کودک، شفافیت قراردادها و مسوولیت مشترک والدین، برندها، آژانس‌های تبلیغاتی و مدیران صفحات تاکید می‌شود.
همچنین این گزارش با بررسی تجربه‌هایی ازجمله قانون فرانسه درباره بهره‌برداری تجاری از تصویر کودکان زیر ۱۶ سال در پلتفرم‌های آنلاین و برخی قوانین ایالت‌های امریکا، نشان می‌دهد که حمایت از کودکان در این عرصه به قواعد مشخص و ضمانت اجرایی نیاز دارد. پیشنهاد افزودن حکم یا فصل ویژه به قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و تدوین مقررات اجرایی نیز در همین چارچوب مطرح شده است.
اهمیت این پیشنهادها در آن است که مسوولیت را فقط متوجه خانواده نمی‌کند. اگر یک برند از حضور کودک برای تبلیغ محصول استفاده میکند، اگر واسطه‌ای برای تولید محتوای تجاری با کودک قرارداد می‌بندد و اگر پلتفرمی از گردش این محتوا بهره می‌برد، هر کدام باید در قبال حقوق کودک مسوولیت داشته باشند. نمی‌توان از تصویر و حضور کودک ارزش اقتصادی تولید کرد، اما هنگام حمایت از او تمام مسوولیت را بر دوش خانواده گذاشت.
قانون‌گذاری در این زمینه باید روشن کند که چه فعالیتی مصداق کار اقتصادی کودک است، درآمد او چگونه باید حفظ شود، چه محدودیت‌هایی برای زمان و نوع فعالیت وجود دارد و در صورت تضییع حقوقش، چه مرجعی باید به شکایت رسیدگی کند. مهم‌تر از همه، مقررات نباید به ممنوعیت کلی حضور کودکان در فضای مجازی بینجامد؛ هدف، ایجاد تعادلی است که هم امکان حضور و خلاقیت را حفظ کند و هم اجازه ندهد این حضور به ابزاری برای بهره‌برداری اقتصادی تبدیل شود.
کودکی را نمی‌توان با بازدید و دنبال‌کننده اندازه گرفت
شاید مساله اصلی فراتر از قانون و مقررات باشد. ما باید درباره فرهنگی تأمل کنیم که در آن گاهی دیده شدن، به جای تجربه کردن می‌نشیند؛ فرهنگی که ممکن است ارزش یک لحظه از زندگی را با تعداد بازدیدها و واکنش‌ها بسنجد. در چنین فضایی، حتی صمیمی‌ترین لحظه‌های خانوادگی نیز می‌توانند به محتوایی برای رقابت و درآمدزایی تبدیل شوند.
فناوری و شبکه‌های اجتماعی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی نسل جدیدند و نمی‌توان کودکان را از جهان دیجیتال جدا کرد. آنها حق دارند یاد بگیرند، ارتباط برقرار کنند، خلاقیت خود را نشان دهند و در این فضا حضور داشته باشند. اما این حضور باید با رعایت حق انتخاب، امنیت، حریم خصوصی و منافع آنان همراه باشد.
شاید اینکه همه ما موظف شویم پیش از انتشار هر تصویر و ساخت هر محتوایی با حضور کودک، از خود بپرسیم: این کار برای او چه فایده‌ای دارد؟ آیا واقعا به خواست و مصلحت او انجام می‌شود یا قرار است از تصویرش برای جلب‌توجه دیگران استفاده کنیم؟
کودک قبل از آنکه چهره یک صفحه، ابزار تبلیغ یا منبع درآمد باشد، انسانی در حال رشد است؛ انسانی که به بازی، آرامش، تجربه کردن و حتی حق اشتباه کردن نیاز دارد. نباید اجازه دهیم منطق بازار، این فرصت ساده اما بنیادین را از او بگیرد.
انتهای پیام
