احسان مالکی‌پور در گفت‌وگو با ایسنا درباره تجربه تهیه طرح جامع شهر اصفهان و نقش مدیریت شهری و شهروندان در این فرایند اظهار کرد: موفقیت طرح جامع شهر اصفهان، به‌ویژه در مرحله نخست آن طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، تا حد زیادی مرهون مشارکت شهروندان بود و همان‌طور که اشاره شد، مدیریت شهری و شهروندان در این فرایند نقش محوری داشتند. در تاریخ ۲۵ آبان‌ماه ۱۳۹۸، گزارش اولیه مشاور راه و شهرسازی را بررسی می‌کردیم و به این جمع‌بندی رسیدیم که خروجی کار با آنچه مدنظر داشتیم، فاصله دارد. به‌همین دلیل، برای پیگیری موضوع به تهران رفتیم و با آقای دکتر کاظمیان دیدار کردیم. در نهایت تصمیم بر این شد که برنامه را ادامه دهیم.
طرح جامع اصفهان باید به مدیریت شهری واگذار شود
وی با انتقاد از تغییر ترتیبات نهادی در آیین‌نامه جدید تهیه طرح‌های جامع شهری افزود: تجربه موفق اصفهان در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ بر پایه مشارکت محوری مدیریت شهری و شهروندان شکل گرفت، اما با تغییر آیین‌نامه، فرایند تهیه این طرح بار دیگر به سمت دولتی شدن حرکت کرده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که کشور با مشکلات متعددی ازجمله شوک‌های ناشی از تحریم‌ها، ترور سردار سلیمانی، شیوع کرونا و اتفاقات مختلف دیگری مواجه بود. با وجود همه این شرایط، شورای راهبری اصفهان فعالیت خود را ادامه داد.
تمرکز سرمایه‌های گوناگون در مدیریت شهری
وی درباره عوامل موفقیت مرحله نخست طرح جامع اصفهان افزود: یکی از دلایل اصلی این موفقیت، سرمایه‌های مختلفی بود که در این فرایند به کار گرفته شد. سرمایه حقوقی دولت، به این معنا که اختیار عقد قراردادها و صدور مجوزهای مربوط به برنامه در اختیار وزارت راه و شهرسازی بود، در کنار سرمایه کالبدی فضاهایی که مدیریت شهری در اختیار داشت، از جمله این ظرفیت‌ها محسوب می‌شد.
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان تأکید کرد: علاوه‌بر این، مدیریت شهری بیش از هر نهاد دیگری سرمایه مالی، اطلاعاتی، سازمانی، انسانی، نمادین، سیاسی، ارتباطی و اجتماعی خود را در این فرایند به میدان آورد. بخش عمده این ظرفیت‌ها در مدیریت شهری متمرکز بود و همین موضوع زمینه شکل‌گیری آن تجربه مشارکتی را فراهم کرد. متأسفانه پس از آن، شهر به مدت سه سال بدون برنامه باقی ماند و فرایند تهیه طرح متوقف شد. در همین مقطع، یکی از چالش‌های مهم، یعنی تعارض منافع میان ذی‌نفعان، بیش از گذشته خود را نشان داد.
مدیریت شهری در خط مقدم پاسخ‌گویی به شهروندان قرار داشت
مالکی‌پور درباره نحوه برگزاری رویدادها و جلسات مرتبط با طرح جامع در مرحله اول یادآور شد: در تمام رویدادهایی که برگزار می‌شد، این مدیریت شهری بود که طراحی و دعوت از افراد را برعهده داشت. بیشتر اعضای شورای اسلامی شهر، شهردار، رئیس شورا و حتی اعضای ادوار مختلف شورای شهر در این برنامه‌ها حضور پیدا می‌کردند، اطلاع‌رسانی انجام می‌دادند و مردم را به مشارکت دعوت می‌کردند.
وی با تأکید بر اینکه مدیریت شهری در این فرایند مسئولیت اصلی دعوت و پاسخ‌گویی را بر عهده داشت، ادامه داد: افرادی که در چنین برنامه‌هایی پیش‌قدم می‌شوند و در خط مقدم قرار می‌گیرند، طبیعتاً در معرض مطالبه‌گری مردم نیز هستند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که کشور با مشکلات متعددی از جمله تحریم‌ها، شوک‌های شدید تحلیلی، ماجرای سقوط هواپیما، ترور سردار سلیمانی، شیوع کرونا و اتفاقات مختلف دیگری مواجه بود. با وجود همه این شرایط، شورای راهبری اصفهان فعالیت خود را ادامه داد. ریاست این شورا برعهده شورای اسلامی شهر بود، شهرداری بازوی اجرایی آن محسوب می‌شد و اداره‌کل راه‌وشهرسازی نیز نقش بازوی حقوقی را برعهده داشت.
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان اضافه کرد: اتفاقی که در این بازه زمانی رقم خورد، مشارکت بیش از شش هزار شهروند بود. همچنین به‌جای استفاده از یک مشاور، نزدیک به شش مشاور را سازماندهی کردیم و حدود ۵۰ عضو هیئت علمی و افراد متعدد دیگری نیز در این فرایند مشارکت داشتند. حاصل این فرایند به اتفاقی منجر شد که به تعبیر آقای دکتر پیران، برای نخستین‌بار در تاریخ ایران رخ داده بود. این اظهارنظر مربوط به ارزیابی ایشان در چند سال گذشته است. همچنین آقای دکتر کاظمیان معتقد بودند که نباید از این تجربه صرفاً به‌عنوان اتفاقی کم‌نظیر یاد کرد، بلکه باید آن را تجربه‌ای بی‌نظیر دانست.
مالکی‌پور گفت: شهروندان از آن‌ها می‌پرسند که چرا ما را به این رویدادها و جلسات دعوت کردید و خروجی این برنامه‌ها و نشست‌ها چه شد؟ مشارکت شهروندان در این سطح، نیازمند تدارکات و پشتیبانی گسترده‌ای بود. شهروندانی که در اصفهان حضور داشتند، به خاطر دارند که در مقاطع برگزاری این رویدادها، تبلیغات گسترده‌ای در سطح شهر انجام می‌شد و از ابزارها و بسترهای اطلاع‌رسانی و تبلیغاتی متعلق به مدیریت شهری استفاده می‌کردیم.
وی ادامه داد: در واقع، این مدیریت شهری بود که امکانات خود را به میدان آورد و در نهایت نیز باید پاسخ‌گوی مطالبات مردم می‌شد؛ زیرا از نگاه بخش عمده مخاطبانی که با جزئیات فرایندهای اداری آشنایی نداشتند، کارفرما و محور اصلی این فعالیت‌ها مدیریت شهری بود. بنابراین، طبیعی است که انتظار داشته باشد در موضوعاتی که مدیریت شهری منابع و به‌ویژه اعتبار و آبروی خود را برای آن هزینه کرده است، همراهی و همفکری لازم با این مجموعه انجام شود.
عقب‌گرد در ترتیبات نهادی از سال ۱۴۰۲
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان با انتقاد از تغییرات ایجادشده در فرایند تهیه طرح جامع اصفهان از سال ۱۴۰۲ به‌بعد اظهار کرد: متأسفانه از سال ۱۴۰۲ به بعد با نوعی عقب‌گرد مواجه شدیم. در بازه نخست مرحله اول از سال ۱۳۹۷ ریاست شورای راهبری بر عهده شورای اسلامی شهر بود، اما در آیین‌نامه مصوب ۱۴۰۰ و آیین‌نامه مشارکت که اکنون موضوع بحث ماست، ترتیبات نهادی مدیریت طرح بار دیگر کاملا دولتی شده است. مسئله اصلی این است که در بخش مربوط به ترتیبات نهادی مدیریت، محوریت بار دیگر به دولت بازگردانده شده است؛ دولتی که در شورای عالی معماری و شهرسازی ریاست را بر عهده دارد، در کمیته فنی شورای عالی رئیس است، در شورای برنامه‌ریزی استان ریاست دارد و در کارگروه زیربنایی نیز رئیس یا دبیر محسوب می‌شود.
مالکی‌پور گفت: دولت در تمام این نهادهای مرتبط با برنامه، جایگاه ریاست یا دبیری را در اختیار دارد و اکنون ریاست نهاد سطح شهر، یعنی شورای راهبری را نیز در اختیار گرفته است. این در حالی است که در تجربه پیشین اصفهان، شورای اسلامی شهر ریاست شورای راهبری را بر عهده داشت و همین موضوع به تقویت مشارکت مدیریت شهری و شهروندان کمک می‌کرد.
طرح جامع بدون تأیید شورای شهر، با مشکل قانونی مواجه است
وی درباره ضرورت حضور شورای اسلامی شهر در فرایند تأیید طرح جامع افزود: در شرایطی که امکان ارسال طرح به شورای شهر و دریافت نظر این نهاد وجود داشت، این پرسش مطرح است که چرا باید نظر شورای شهر در این فرایند نادیده گرفته شود؟ اهمیت این موضوع از آن جهت است که در طرح جامع، برای شهرداری که مطابق آیین‌نامه وزارتخانه مجری طرح خواهد بود، طرح‌ها و پروژه‌هایی تعیین می‌شود و از این نهاد انتظار می‌رود طرح را اجرا کند. این در حالی است که شهرداری زمانی می‌تواند بودجه‌ای به اجرای یک طرح یا پروژه اختصاص دهد که شورای اسلامی شهر آن را تأیید کرده باشد.
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان تأکید کرد: نمی‌توان طرحی را بدون طرح در شورای شهر و دریافت تأیید این نهاد پیش برد و سپس انتظار داشت که شهرداری آن را اجرا کند. از نظر من، این مسئله اساساً یک اشکال قانونی ایجاد می‌کند و مشروعیت برنامه را زیر سؤال می‌برد. علاوه‌بر مسائل نهادی و قانونی، در حوزه کیفیت و زمان‌بندی نیز با مشکلات جدی مواجه شده‌ایم؛ زیرا نگاه شورای شهر و راهبری و شهرسازی نسبت به کیفیت مورد انتظار و زمان‌بندی تدوین متفاوت است.
اصفهان از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۷ فاقد طرح جامع بود
مالکی‌پور درباره سابقه تهیه برنامه‌های توسعه شهری در اصفهان و تأخیرهای طولانی در این زمینه گفت: تا جایی که به خاطر دارم، از اواخر دهه ۱۳۸۰ شهرداری برنامه‌های پنج‌ساله تهیه می‌کرد، اما سابقه نداشته است که تهیه برنامه پنج‌ساله شهرداری با تأخیر مواجه شود. طرح جامع قبلی شهر اصفهان در سال ۱۳۶۷ تهیه شد و افق آن در سال ۱۳۷۷ به پایان رسید. بنابراین، شهر اصفهان از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۷، یعنی به مدت ۲۰ سال، فاقد برنامه جامع بود. از سال ۱۳۹۷ نیز فرایند تهیه برنامه جدید آغاز شده و اکنون حدود هشت سال از آن زمان می‌گذرد.
وی با توضیح اینکه افق زمانی طرح جامع ۱۰ سال در نظر گرفته شده است، افزود: اگر تهیه این طرح دو سال دیگر نیز به طول بینجامد، عملاً زمانی که طرح به پایان برسد، باید فرایند بازنگری آن را آغاز کنیم. در چنین شرایطی، طرح هنوز به مرحله اجرا نرسیده، اما باید دوباره برای بازنگری آن برنامه‌ریزی کنیم. در این مرحله مسئله اصلی به ساختار قانون‌گذاری و نقش مجلس شورای اسلامی بازمی‌گردد. این پرسش وجود دارد که چرا باید طرح‌های جامع شهری بر اساس قانونی تهیه شوند که حدود ۵۰ سال از تصویب آن می‌گذرد و اختیار را به‌صورت کامل در اختیار دولت قرار داده و محوریت را به وزارت راه و شهرسازی و ادارات کل استانی آن سپرده است؟
تجربه موفق اصفهان با آیین‌نامه جدید تکرارپذیر نیست
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان با تأکید بر ضرورت بازنگری در ساختار تهیه طرح‌های جامع شهری خاطرنشان کرد: شورای اسلامی شهر اصفهان نیز به‌درستی نسبت به این موضوع اعتراض کرده است. من عمداً به‌صورت جزئی و عملیاتی درباره این مسائل صحبت می‌کنم؛ زیرا معتقدم با توجه به اتفاقاتی که رخ داده و تغییراتی که در بخش ترتیبات نهادی آیین‌نامه جدید ایجاد شده است، تجربه موفق اصفهان دیگر قابلیت تکرار نخواهد داشت.
مالکی‌پور ادامه داد: شورای اسلامی شهر اصفهان به‌درستی نسبت به دولتی‌تر شدن فرایند تهیه برنامه‌ها، به‌جای حرکت به سمت مردمی‌تر شدن آن‌ها، اعتراض کرده است. در همین راستا، شورای شهر در جلسات شورایعالی معماری و شهرسازی ایران شرکت نکرده و تا این لحظه نیز در اعتراض به وضعیت موجود، نماینده‌ای برای حضور در شورای راهبری مرحله دوم معرفی نکرده است. این شورا در این زمینه با وزارتخانه و همچنین اداره کل مربوطه مکاتبه کرده است، اما تاکنون هیچ پاسخی، حتی به‌صورت شفاهی، دریافت نکرده‌ایم.
وی با توضیح اینکه چنین وضعیتی می‌تواند مشارکت شهروندان را نیز تحت تأثیر قرار دهد، یادآور شد: وقتی مجموعه مدیریت شهری با تمام ظرفیت و قدرتی که در اختیار دارد، در چنین شرایطی قرار می‌گیرد، باید دید وضعیت شهروندی که در معرض این شیوه از مشارکت قرار می‌گیرد، چگونه خواهد بود. آقای دکتر پیران نیز در توضیحات خود به‌صورت پلکانی به موضوع مشارکت و سطوح مختلف آن اشاره کرده‌اند.
مدیریت یکپارچه شهری، پیش‌شرط مشارکت واقعی
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان در جمع‌بندی دیدگاه خود درباره ضرورت اصلاح ساختار تهیه طرح‌های جامع شهری اظهار کرد: اگر قرار است مشارکت واقعی در برنامه‌ریزی شهری داشته باشد، به دولتی متحد، مقتدر و محدود در سطح شهر نیاز داریم، نه دولتی متفرق، مداخله‌گر و نامحدود که همه دستگاه‌ها متفرق باشند و هر یک در همه بخش‌ها مداخله کنند. در کنار این موضوع، به مدیریت یکپارچه شهری نیاز داریم. تهیه برنامه‌های جامع شهری و برنامه‌های توسعه شهری که از نظر ماهیت، به تعبیر آقای دکتر پیران، ماهیتی راهبردی و فضایی دارند، باید به مدیریت شهری واگذار شود.
مالکی‌پور در رابطه با محدودیت‌های قانونی موجود در این زمینه گفت: به‌دلیل محدودیت‌های قانونی فعلی، از عنوان طرح جامع استفاده می‌کنیم، اما معتقدم تهیه این طرح‌ها باید به مدیریت شهری واگذار شود و در مقابل، نظارت بسیار دقیق و جدی دولت بر این فرایند وجود داشته باشد. این دغدغه کاملاً قابل درک است که شهرداری‌ها، به‌ویژه معاونت‌های شهرسازی آن‌ها، ممکن است بر اساس رویه‌ها و عادت‌های موجود، در مقطعی منافع شهر را به‌طور دقیق رعایت نکنند. بنابراین، لازم است نظارت دقیقی از سوی دولت بر عملکرد آن‌ها وجود داشته باشد تا اطمینان حاصل شود که منافع عمومی شهر در تهیه و اجرای برنامه‌ها رعایت می‌شود.
وی ادامه داد: با ایجاد چنین ساختاری می‌توان امیدوار بود برنامه‌های شهری نیز همانند برنامه‌های پنج‌ساله شهرداری، هر پنج سال یک‌بار تهیه و به‌روزرسانی شوند. در واقع، طرح جامع شهر باید به همان برنامه پنج‌ساله شهرداری تبدیل شود. این تغییر می‌تواند به افزایش سرعت اجرای برنامه‌ها کمک کند و تنها در چنین شرایطی است که امکان بازنگری سریع برنامه‌ها فراهم می‌شود، بودجه لازم به آن‌ها اختصاص پیدا می‌کند و درصد تحقق اهداف و برنامه‌ها نیز به‌صورت صعودی افزایش می‌یابد.
اصلاح قانون و بازگشت ریاست شورای راهبری به شورای شهر
مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان درباره ضرورت برخورداری شهرداری‌ها از درآمدهای پایدار و تحقق مدیریت یکپارچه شهری خاطرنشان کرد: تحقق این اهداف بدون شکل‌گیری مدیریت یکپارچه شهری و در نظر گرفتن درآمدهای پایدار برای شهرداری‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود. امیدواریم آقای دکتر طغیانی و همکاران ایشان در مجلس شورای اسلامی، در صورتی که فوریت‌ها و مسائل دیگر اجازه دهد، بتوانند برای اصلاح قانون اقدام کنند؛ اما تا زمانی که اصلاحات اساسی در قوانین انجام نشده است، دست‌کم باید دو اقدام در دستور کار قرار گیرد.
مالکی‌پور در تشریح این دو اقدام گفت: نخست اینکه ریاست شورای راهبری، همانند دوره سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، بار دیگر به شورای اسلامی شهر بازگردانده شود. دوم اینکه مرحله دوم طرح جامع اصفهان، پیش از ارسال به مراجع استانی و ملی، در صحن علنی شورای اسلامی شهر مطرح و به تأیید این شورا برسد.
انتهای پیام
