مستند «اصحاب‌الخیر» به کارگردانی مسعود طاهری، روایتی از برنامه‌ها و فعالیت‌های امام محمد باقر(ع) و یاران نزدیک ایشان در تدوین و تبیین آموزه‌های فکری شیعه و شکل‌گیری یک ساختار منسجم علمی و انسانی است.
این مستند در امتداد دغدغه‌های پژوهشی کارگردان در اثر پیشین خود، «الکافی»، ساخته شده و این بار به دوره‌ای پیشینی‌تر از تاریخ تشیع می‌پردازد؛ دوره‌ای که زمینه‌های فکری و علمی تدوین آثار مهم حدیثی شیعه فراهم شد.
در همین راستا، با مسعود طاهری، کارگردان مستند «اصحاب‌الخیر»، درباره ایده اولیه ساخت این اثر، ابعاد پژوهشی، منابع تاریخی، ساختار روایی و پیام‌های آن برای جامعه شیعه امروز گفت‌وگو کرده‌ایم.
ایسنا: ایده اولیه ساخت مستند «اصحاب‌الخیر» از کجا شکل گرفت و چه ضرورتی باعث شد به سراغ بازخوانی نقش امام باقر(ع) و یاران نزدیک ایشان بروید؟
این فیلم در واقع بخشی از یک روند و مسیر پژوهشی است. من پیش از این آثاری با موضوعات مرتبط تولید کرده بودم و در ادامه، پس از پرداختن به مرحوم کلینی و کتاب «الکافی»، طبیعی بود که به حلقه‌های پیشین این جریان و افرادی بپردازم که زمینه‌های شکل‌گیری چنین مجموعه‌ای را فراهم کرده بودند.
در حقیقت، وقتی به شخصیت‌هایی مانند کلینی، برقی و دیگر چهره‌های تأثیرگذار در تدوین معارف شیعه می‌پردازیم، این پرسش مطرح می‌شود که ریشه این جریان به کجا بازمی‌گردد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که باید به دوره امام باقر(ع) و اصحاب ایشان بازگردیم.
یکی از مسائل بسیار مهمی که در مستند «اصحاب‌الخیر» به آن پرداخته‌ام، چگونگی شکل‌گیری بنیان‌های فکری تشیع است؛ اینکه آموزه‌های فکری شیعه چگونه تدوین و تبیین شدند و این جریان از چه مسیری به ساختار فکری منسجم‌تری رسید.
در واقع، این مستند به مرحله‌ای پیشینی‌تر از شکل‌گیری آثار حدیثی شیعه می‌پردازد و تلاش می‌کند فرایندی را روایت کند که در نهایت زمینه‌ساز پدیدآمدن آثاری مانند «بصائر»، «الکافی» و «المحاسن» شده است.
ایسنا: مستند شما چه ابعادی از برنامه امام باقر(ع) برای تدوین و تبیین آموزه‌های فکری و اعتقادی شیعه را روایت می‌کند؟
تلاش کردم ابعاد مختلف این موضوع را روایت کنم و مشخص کنم که بنیان‌های فکری تشیع دقیقاً در چه دوره‌ای شکل گرفته‌اند.
البته ریشه‌های تشیع و آموزه‌های آن از دوره حضرت امیرالمؤمنین(ع) وجود داشته است و نمی‌توان این موضوع را نادیده گرفت، اما مسئله مهم، تئوریزه‌شدن و تدوین نظام‌مند این آموزه‌هاست که از دوره امام باقر(ع) شکل جدی‌تری به خود می‌گیرد.
تربیت شاگردان، پرورش نیروهای فکری و علمی و در واقع سازمان‌مند شدن جریان شیعه از جمله موضوعاتی است که در این دوره اتفاق افتاده و من در مستند «اصحاب‌الخیر» تلاش کرده‌ام به ابعاد مختلف این مسئله بپردازم.
ایسنا: برای تولید این اثر از چه منابع تاریخی و روایی استفاده شده و مهم‌ترین چالش‌های پژوهشی و محتوایی در مسیر ساخت مستند چه بوده است؟
منابع مورد استفاده در این مستند بسیار گسترده بوده است. در پایان فیلم، فهرستی شامل حدود ۴۰ تا ۵۰ منبع وجود دارد که بخشی از آن‌ها منابع تاریخی و بخشی دیگر پژوهش‌ها و مقالات تخصصی هستند. تمام این منابع در بخش پایانی مستند معرفی شده‌اند.
درباره چالش‌های پژوهشی نیز باید بگویم که یکی از مسائل همیشگی در چنین آثاری، میزان وضوح و اعتبار منابع نسبت به موضوعی است که قصد داریم به آن بپردازیم؛ اینکه منابع تاریخی تا چه اندازه اطلاعات لازم را در اختیار ما قرار می‌دهند.
البته در این پروژه، چالش اصلی من بیشتر در بخش تولید بود تا پژوهش. از آنجا که بخش‌هایی از مستند باید به شکل بازسازی تاریخی تولید می‌شد، اجرای این بخش‌ها دشواری‌های خاص خود را داشت.
برای مثال، باید بازسازی‌ها تا چه اندازه با شرایط و فضای تاریخی آن دوره مطابقت داشته باشند و چگونه بتوانیم آن فضا را برای مخاطب بازآفرینی کنیم. این مسئله یکی از مهم‌ترین چالش‌های تولید مستند بود؛ موضوعی که در پروژه «الکافی» نیز با آن مواجه بودم.
بنابراین، اگرچه در بخش پژوهش با محدودیت‌هایی در منابع مواجه بودیم، اما چالش عمده این پروژه در مرحله تولید و بازسازی‌های تاریخی قرار داشت.
ایسنا: مستند «اصحاب‌الخیر» از چه ساختار روایی و قالب هنری برخوردار است و چه ویژگی‌هایی آن را از سایر آثار مستند تاریخی و مذهبی متمایز می‌کند؟
اتفاقی که در مستند «اصحاب‌الخیر» و همچنین مستند «الکافی» افتاده، استفاده از ترکیبی از چند شیوه روایت است. بخش قابل توجهی از انرژی و امکانات خودم را صرف بخش بازسازی تاریخی این پروژه کردم.
در این مستند بخش‌هایی به بازسازی تاریخی اختصاص دارد که با حضور بازیگران و عوامل تولید شده است. در کنار این بازسازی‌ها، از نریشن و گفت‌وگو با افراد متخصص و صاحب‌نظر نیز استفاده کرده‌ایم.
در واقع، ترکیب بازسازی‌های تاریخی، روایت نریشن و مصاحبه با متخصصان برجسته، ویژگی اصلی ساختاری این اثر است و تلاش کرده‌ایم از طریق این ترکیب، موضوعات تاریخی و فکری مورد نظر را برای مخاطب روایت کنیم.
ایسنا: به نظر شما بازخوانی تجربه فرهنگی و تشکیلاتی امام باقر(ع) چه پیامی برای جامعه شیعه امروز دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید به روند تحول معارف دینی در طول تاریخ توجه کنیم. پس از قرن چهارم و پنجم هجری، مجموعه معارف دینی به‌تدریج گسترده‌تر و حجیم‌تر شد؛ به‌گونه‌ای که در دوره‌های بعد، برای تشخیص و تبیین مسائل دینی به کارشناسان مذهبی و مرجعیت نیاز پیدا کردیم.
در واقع، مرجعیت و جایگاه کارشناسان دینی در پاسخ‌گویی به مسائل و تعیین تکالیف شرعی، در همین بستر تاریخی اهمیت پیدا کرد.
از سوی دیگر، در تشیع متأخر، عناصر و جریان‌های مختلفی از جمله عرفان، تصوف و فلسفه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و می‌توان تأثیر آن‌ها را در مجموعه معارف دوره‌های بعد مشاهده کرد؛ در حالی که در تشیع متقدم و منابع نخستین، این ترکیب به شکل دوره‌های بعد وجود نداشته است.
به اعتقاد من، یکی از ضرورت‌های بازخوانی این دوره، آشنایی مردم با منابع اصیل و روند شکل‌گیری معارف شیعه است. این شناخت می‌تواند به مخاطبان کمک کند ارتباط روشن‌تری با منابع اولیه برقرار کنند.
برای مثال، کتاب «الکافی» مرحوم کلینی که در شهر ری تدوین شده، از منابع مهم حدیثی شیعه است؛ اما پیش از مراجعه به چنین آثاری، لازم است مردم با زمینه‌های شکل‌گیری آن‌ها و مسیری که این معارف طی کرده‌اند، آشنا شوند.
هدف من این است که ابتدا مردم با این روند تاریخی و فکری آشنا شوند و سپس بتوانند با شناخت بیشتری به منابعی مانند «الکافی» مراجعه کنند و از آن‌ها بهره بگیرند. در واقع، ساده‌سازی و قابل‌فهم کردن این مسیر برای مخاطب عمومی، یکی از اهدافی است که در این مستند دنبال کرده‌ام.
ایسنا: در زمینه اکران و عرضه مستند «اصحاب‌الخیر» چه برنامه‌ای دارید؟
در حال حاضر اکران مستند هنوز آغاز نشده است؛ چراکه منتظر مشخص‌شدن نتیجه حضور فیلم در جشنواره سینماحقیقت هستیم و پس از آن، برنامه‌های اکران مشخص‌تر خواهد شد.
البته برنامه‌های عرضه فیلم باید با هماهنگی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی انجام شود؛ چراکه این مرکز حامی اصلی فیلم است و بخش عمده مالکیت اثر نیز در اختیار این مجموعه قرار دارد.
با این حال، از برنامه‌های اصلی ما برای نمایش مستند، اکران در دانشگاه‌ها، مراکز آکادمیک و همچنین مراکز علمی و حوزوی است تا این اثر در اختیار مخاطبان تخصصی و علاقه‌مندان به مباحث تاریخی و دینی نیز قرار بگیرد.
انتهای پیام
