آیین سنتی نذر سمنوپزان، یکی از آیین‌های سنتی مردم سمنان در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) است که در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است، این آیین که بیش از سه نسل در برخی خانواده های قدیمی قدمت دارد، به نیت برآورده شدن حاجات، شفای مریضان و همچنین گشایش بخت دختران در خانواده های بزرگ و قدیمی شهر سمنان برگزار می‌شود.
کار تهیه سمنو که تقریبا یک هفته تا ۱۰ روز به طول می انجامد، ابتدا با پاک کردن گندم و خیس دادن آن برای جوانه زدن آغاز می شود، مراقبت روزانه از گندم هایی که برای رشد و جوانه زدن داخل پارچه های نخی و نازک نگهداری می شود، نهایتاً شستشو، چرخ کردن و آبگیری شیره گندم و مخلوط نمودن آن با آرد از سایر مراحل پخت سمنو است، پخت سمنو نیز بین ۱۲ تا ۱۶ ساعت به طول می انجامد. نذر سمنو پزان سمنان در تاریخ ۴ بهمن ماه سال ۱۳۹۱ به شماره ۸۹۸ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسید و جزء آداب و رسوم اجتماعی مردم سمنان در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) به حساب می‌آید.
وقتی در کوچه‌های سمنان، بوی غلیظ گندم برشته شده و عطر شیرین نذرِ سمنو به مشام می‌رسد، می‌دانیم که زمانِ "نذر سمنو پزان" فرا رسیده است. این آیین، تلاقی صبرِ پزان‌ها و نیتِ نذرکنندگان است. دیگ‌های بزرگ که در کنار هم چیده شده‌اند، گویی نمادی از یکپارچگی مردم سمنان در برابر سختی‌ها و در عین حال، تجلی شادیِ معنوی در میان غم ایام فاطمیه هستند. این پخت‌وپز، یک نمایش باشکوه از عشق و ایمان است که در هر قاشق از آن، طعم نذر و نیاز نهفته است.
نذر سمنو پزان در سمنان، یکی از زیباترین جلوه‌های "نذر جمعی" در فرهنگ عامه است، در ایام فاطمیه، بسیاری از خانواده‌ها یا حتی محلات، نذر می‌کنند که سمنویی تهیه کنند و آن را میان نیازمندان یا همسایگان توزیع کنند، این عمل، فراتر از یک بخشش ساده، نوعی "پاک‌سازی معنوی" و تجدید پیوند با ارزش‌های مذهبی است. در واقع، در هر دیگ سمنو، نیتِ خیر و همبستگی جامعه‌ی سمنان نهفته است.
آیین سنتی "نذر سمنو پزان" یکی از محرک‌های اصلی حفظ این مهارت در طول تاریخ بوده است. در واقع، "نذر" باعث شده تا این مهارت از حالت یک فعالیت فردی به یک "فعالیت آیینی-جمعی" تبدیل شود. این باعث شده است که تکنیک‌های پیچیده‌ی پخت، به دلیل ضرورت انجام نذر در قالب‌های بزرگ (دیگ‌های عظیم)، در طول نسل‌ها به دقت حفظ و منتقل شود. از این منظر، نذر، نگهبان این مهارتِ موروثی در سمنان بوده است.
مهارت پخت سمنو در سمنان یکی از پیچیده‌ترین پیوندهای میان «آیین مذهبی» و «مهارت‌های موروثی» است. در ایام فاطمیه، پخت سمنو در محلات سمنان، از یک فعالیت خانگی به یک "نمایش اجتماعی از مهارت و همبستگی" تبدیل می‌شود.
آنچه در این آیین سنتی می بینیم، دقت ریاضیاتی و صبر بی‌پایان زنان و مردانی است که این مهارت را از گذشتگان خود آموخته‌اند. پخت سمنو نیازمند تسلط بر متغیرهایی نظیر دمای حرارت، زمان برشته شدن غلات و نسبت دقیق مواد است؛ مهارت‌هایی که اگر به درستی مستندسازی نشوند، با گذشت نسل‌ها از بین خواهند رفت، این سنت، در کنار ایام سوگواری، نقش صیانت از هویت محلی را ایفا می‌کند.
سمنوی پخته شده در ایام فاطمیه، تنها یک خوراکی نیست؛ بلکه امضای فرهنگی مردم سمنان در تار و پود تاریخ است، هنر مدیریت صبر و زمان است؛ مهارتی که در هر مرحله از آن، دانش گذشتگان نهفته است.
اگر مهارت پخت سنتی سمنو به عنوان یک میراث ناملموس ثبت نمی‌شد با از دست دادن این سنت، بخشی از حافظه جمعی شهر سمنان را نیز از دست خواهیم داد، آیین سنتی پخت سمنو در چهار محور اصلی که هر کدام جنبه‌ای متفاوت از این سنت را روایت می‌کنند جای دارد.
نخست محور فنی (مهارت) که بررسی دقیق مراحل پخت، از انتخاب نوع گندم تا تکنیک‌های حرارتی سنتی را در بر می گیرد، دوم محور اجتماعی (ایام فاطمیه)، نقش این سنت در ایجاد پیوند میان همسایگان و حفظ فضای معنوی در محلات سمنان قابل ذکر است.
محور سوم محور تاریخی (ریشه‌ها) می توان به جست‌وجوی پیوندهای میان این رسم و پیشینه فرهنگی منطقه اشاره کرد و نهایتا محور چهارم صیانت است، که به ضرورت ثبت این مهارت در فهرست میراث ناملموس برای جلوگیری از فراموشی آن در نسل‌های آینده می پردازد.
آیین سنتی نذر سمنوپزان در سمنان یکی از زیباترین نمادهای فرهنگ و باورهای مردم سمنان است، پخت سمنو در سمنان، فراتر از یک دستور پخت ساده یا یک فعالیت روزمره، در واقع یک "مراسم اجتماعی و معنوی" است که نسل به نسل منتقل شده. ما در این پرونده بررسی کردیم که این سنت چگونه هویت مردم سمنان را حفظ کرده و چطور این مهارت، یک میراث ملموس است که باید از آن صیانت کرد.
اهمیت این موضوع دو جنبه دارد؛ یکی جنبه معنوی و آیینی که در دل باورهای مردم ریشه دارد و باعث می‌شود خانواده‌ها و محلات در کنار هم جمع شوند؛ و دیگری جنبه مهارتی و فرهنگی. پخت سمنو یک "هنر دقیق" است. از انتخاب نوع گندم، میزان زمان برشته کردن، تا دقت در دمای حرارت و زمان پخت؛ همه‌گی نیاز به تجربه‌ای دارند که فقط با "زمان" و "تجربه" به دست می‌آید. این یک مهارت سنتی است که اگر به آن توجه نشود، ممکن است در آینده فقط در کتاب‌های تاریخ باقی بماند.
تغییر سبک زندگی، جایگزینی روش‌های صنعتی به جای روش‌های سنتی، و عدم توجه نسل جوان به این ریزه‌کاری‌های فنی، از چالش‌های اصلی است. وقتی روش سنتی جای خود را به روش‌های سریع و بدون ریشه می‌دهد، آن "روح" و "بوی اصیل"ی که در پخت سمنوی خانگی و محلی وجود داشت، کم‌کم کمرنگ می‌شود.
و در پایان ذکر این نکته مهم است که پخت سمنو را نباید فقط یک فعالیت خانگی دانست؛ بلکه باید به عنوان یک "میراث ناملموس فرهنگی" با نگاهی جدی‌تر به آن نگریست.
انتهای پیام
