از دشت‌های تربت‌جام و تایباد تا روستاهای کلات، قوچان، نیشابور، سبزوار، خواف و دیگر مناطق استان، هر قوم و منطقه لالایی‌های ویژه‌ای داشت که در واژه‌ها، آهنگ و مضمون با یکدیگر تفاوت داشتند و بخشی از هویت فرهنگی مردم را شکل می‌دادند.
اما امروز بسیاری از این آواها از خانه‌ها رخت بربسته‌اند و جای خود را به صداهایی داده‌اند که پیوند چندانی با فرهنگ و زبان بومی ندارند. مادرانی که خود لالایی‌های محلی را از نسل‌های پیش نیاموخته‌اند، چگونه می‌توانند آن‌ها را به فرزندانشان منتقل کنند؟ این پرسش، تنها درباره تغییر شیوه خواباندن کودکان نیست؛ مسئله، فراموشی بخشی از میراث شفاهی خراسان رضوی است که اگر امروز برای ثبت و نگهداری آن اقدامی نشود، شاید در آینده چیزی جز خاطره‌ای مبهم از آن باقی نماند.
لالایی‌هایی که دیگر در گوش کودکان زمزمه نمی‌شوند
تغییر سبک زندگی، کاهش استفاده از گویش‌های محلی و فاصله گرفتن نسل‌ها، لالایی‌ها را به حاشیه رانده است؛ در حالی که هر یک از این نغمه‌ها روایتگر بخشی از زندگی، آرزوها، نگرانی‌ها و باورهای مردم یک منطقه هستند. از دست رفتن آن‌ها به معنای کمرنگ شدن بخشی از تنوع فرهنگی خراسان رضوی است؛ استانی که هویت آن در گرو همین تفاوت‌های قومی، زبانی و فرهنگی شکل گرفته است.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری و پژوهشگر فرهنگ عامه این شهرستان با تأکید بر ضرورت توجه به لالایی‌ها، گویش‌ها، آواها و نواهای بومی، گفت: حفظ فرهنگ اقوام تنها با ثبت چند آیین و برگزاری مراسم محلی امکان‌پذیر نیست و باید آنچه نسل‌های گذشته به صورت سینه‌به‌سینه منتقل کرده‌اند، به نسل‌های آینده نیز برسد.
علی‌اصغر ضیایی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از راهکارهای مهم برای حفظ فرهنگ اقوام، توجه جدی به گویش‌های محلی، آواها، نواها و آیین‌های بومی است. این داشته‌ها باید از حالت محدود و محلی خارج شوند و زمینه انتقال آن‌ها به نسل‌های آینده فراهم شود.
وی پیشنهاد داد: گویش‌های محلی در دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها نیز مورد توجه قرار گیرند و برای شناخت و آموزش آن‌ها برنامه‌ریزی شود. همچنین آواها و نواهای بومی که بخشی از هویت فرهنگی مناطق مختلف هستند، نباید به فراموشی سپرده شوند.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری با اشاره به جایگاه لالایی در فرهنگ خانواده‌های این شهرستان اظهار کرد: متأسفانه امروز با نسلی روبه‌رو هستیم که حتی برخی از مادران، لالایی‌های محلی را نمی‌دانند؛ زیرا خود آن‌ها نیز این لالایی‌ها را از مادرانشان یاد نگرفته‌اند.
وی گفت: در گذشته، لالایی بخشی طبیعی از زندگی خانواده بود. مادر برای کودک خود آواز می‌خواند، او را نوازش می‌کرد و کودک با صدایی آشنا و آرامش‌بخش به خواب می‌رفت. این موضوع تنها یک روش برای خواباندن کودک نبود، بلکه ارتباطی عاطفی میان مادر و فرزند شکل می‌داد و در کنار آن، زبان و فرهنگ خانواده نیز به کودک منتقل می‌شد.
ضیایی ادامه داد: در مناطق مختلف خراسان رضوی، هر قوم و منطقه آواها، نواها و لالایی‌های خاص خود را داشته است. این تنوع فرهنگی در مناطقی مانند کلات که اقوام و گروه‌های مختلف با پیشینه‌های فرهنگی و زبانی گوناگون در آن زندگی کرده‌اند، اهمیت بیشتری دارد.
وی افزود: لالایی‌ها در واقع بخشی از فرهنگ شفاهی مردم هستند؛ فرهنگی که ممکن است در کتاب‌ها نوشته نشده باشد، اما سال‌ها از طریق خانواده‌ها منتقل شده است. در بسیاری از موارد، کودک نخستین واژه‌ها، آهنگ‌ها و حتی احساس تعلق خود به محیط و خانواده را از همین ارتباط‌ها دریافت می‌کند.
در گذشته مادران تلاش می‌کردند فرزندان خود را به صورت طبیعی و متناسب با فرهنگ و محیط زندگی‌شان تربیت کنند. کودک در محیط خانواده رشد می‌کرد و با زبان، صداها، آواها و آیین‌هایی که برای خانواده و جامعه او آشنا بود، ارتباط برقرار می‌کرد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه اظهار کرد: امروز بخشی از این ارتباط طبیعی و فرهنگی کمرنگ شده است. گاهی برای سرگرم کردن کودکان از شخصیت‌های ساختگی و تولیدات فرهنگی کشورهای دیگر استفاده می‌شود و صداها و برنامه‌هایی در اختیار کودکان قرار می‌گیرد که هیچ ارتباطی با زبان، محیط و فرهنگ زندگی آن‌ها ندارد.
ضیایی با بیان اینکه نمی‌توان ارتباط کودکان با دنیای جدید و فناوری را نادیده گرفت، بیان کرد: مسئله این است که نباید همه آنچه از گذشته در خانواده‌ها وجود داشته، به طور کامل کنار گذاشته شود. اگر لالایی، قصه، گویش محلی و آواهای بومی از زندگی خانواده‌ها حذف شوند، بخشی از ارتباط نسل جدید با ریشه‌های فرهنگی خود نیز از بین می‌رود.
وی با اشاره به نقش مادران در انتقال فرهنگ گفت: وقتی مادری دست فرزند دختر یا پسر خود را می‌گرفت، او را نوازش می‌کرد و برایش لالایی می‌خواند، کودک با همان صدای آشنا و آرامش‌بخش به خواب می‌رفت. این ارتباط عاطفی بخشی از فرایند طبیعی تربیت کودک بود و هم مادر از این ارتباط لذت می‌برد و هم کودک در فضایی آرام رشد می‌کرد.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری ادامه داد: چنین ارتباط‌هایی به رشد عاطفی کودک نیز کمک می‌کرد و زمینه شکل‌گیری احساس امنیت، خودباوری و اعتمادبه‌نفس را فراهم می‌ساخت. در واقع، کودک تنها یک آواز نمی‌شنید، بلکه محبت، آرامش و بخشی از فرهنگ خانواده خود را تجربه می‌کرد.
وی افزود: امروز کودکانی را می‌بینیم که گاهی با فرهنگ و هویت بومی خود فاصله زیادی دارند. بخشی از این مسئله به جایگزین شدن برخی الگوهای ساختگی به جای ارتباط طبیعی درون خانواده مربوط می‌شود.
ضیایی اظهار کرد: فرهنگی که از درون یک جامعه و براساس تجربه تاریخی و شیوه زندگی مردم شکل گرفته باشد، ریشه‌دار و ماندگار است، اما فرهنگی که بدون ارتباط با زندگی و هویت مردم از بیرون وارد شود، نمی‌تواند به‌راحتی همان احساس تعلق را ایجاد کند.
وی تأکید کرد: نباید اجازه دهیم فرهنگ‌های بومی و خرده‌فرهنگ‌های داخلی زیر سایه الگوهای وارداتی به فراموشی سپرده شوند. حفظ فرهنگ بومی به معنای مخالفت با دنیای جدید نیست، بلکه به این معناست که در کنار استفاده از امکانات و تولیدات جدید، داشته‌های فرهنگی خودمان را نیز حفظ کنیم.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به ضرورت جلوگیری از یکسان‌سازی فرهنگی گفت: جامعه نباید دچار انحصار فکری و فرهنگی شود. ایران مجموعه‌ای از اقوام، زبان‌ها، گویش‌ها، آیین‌ها و فرهنگ‌های متنوع است و این تنوع می‌تواند یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فرهنگی کشور باشد.
وی افزود: اگر بتوانیم از دل همین خرده‌فرهنگ‌ها، فرهنگ عمومی و فراگیری ایجاد کنیم که همه اقوام و داشته‌های فرهنگی را در بر بگیرد، هم هویت مشترک ایرانی حفظ می‌شود و هم تنوع فرهنگی مناطق مختلف از بین نمی‌رود.
ضیایی با اشاره به آیین‌هایی مانند شب یلدا و نوروز اظهار کرد: چله ایرانی و خراسانی، نوروز باستانی و هزاران آیین و داشته فرهنگی دیگر در مناطق مختلف کشور وجود دارد که هر کدام بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم هستند.
وی گفت: بسیاری از این داشته‌ها امروز کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند و برخی از آن‌ها در حال خاک خوردن و فراموش شدن هستند. لالایی‌ها نیز از همین بخش‌های فرهنگ شفاهی هستند که اگر امروز برای حفظ آن‌ها اقدام نشود، ممکن است نسل‌های آینده تنها نامی از آن‌ها بشنوند.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری ادامه داد: مدیران و مسئولان دستگاه‌هایی مانند فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، آموزش و پرورش و دیگر نهادهای مرتبط باید در برابر این پرسش پاسخگو باشند که برای جلوگیری از فراموشی گویش‌ها، آواها و آیین‌های بومی چه برنامه‌ای دارند.
وی تصریح کرد: باید از مسئولان پرسید که برای حفظ هویت قومی و زبانی مناطق مختلف چه اقداماتی انجام داده‌اند و چگونه می‌توانند ظرفیت دستگاه‌های گوناگون را برای جلوگیری از فراموشی فرهنگ بومی به کار بگیرند.
ضیایی همچنین حفظ فرهنگ بومی را در افزایش احساس افتخار و تعلق مردم به هویت خود مؤثر دانست و اظهار کرد: وقتی گویش‌ها، زبان‌ها و گرایش‌های قومی و فرهنگی جایگاه واقعی خود را پیدا کنند، مردم نیز با افتخار بیشتری از داشته‌های فرهنگی خود محافظت خواهند کرد.
وی با اشاره به پوشش‌های محلی و آیین‌های بومی گفت: لباس‌های سنتی، موسیقی، شادی‌ها و آیین‌های محلی را نباید تنها از زاویه ظاهر مورد توجه قرار داد، زیرا هر یک از آن‌ها بخشی از هنر، زیبایی‌شناسی و هویت اجتماعی مردم یک منطقه هستند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه افزود: پشت بسیاری از این آیین‌ها و داشته‌های فرهنگی، تلاش نسل‌هایی قرار دارد که آن‌ها را حفظ و به فرزندان خود منتقل کرده‌اند و باید به نقش مادران و خانواده‌ها در حفظ این میراث توجه ویژه‌ای داشت.
وی با ابراز نگرانی از روند کمرنگ شدن فرهنگ‌های بومی خاطرنشان کرد: باید برای شرایط موجود چاره‌اندیشی شود، زیرا اگر روند فاصله گرفتن نسل‌ها از زبان، گویش، لالایی، موسیقی و آیین‌های محلی ادامه پیدا کند، در آینده با از دست رفتن بخشی از هویت فرهنگی خود روبه‌رو خواهیم شد.
ضیایی تأکید کرد: لالایی‌هایی که زمانی از زبان مادران در خانه‌های مناطق مختلف خراسان رضوی و به ویژه کلات شنیده می‌شد، تنها چند بیت ساده برای خواباندن کودک نبودند؛ این آواها حامل زبان، احساس، خاطره و بخشی از هویت مردم بودند.
رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری گفت: اگر امروز برای ثبت، معرفی و انتقال این داشته‌ها اقدام نکنیم، ممکن است فردا دیگر کسی نباشد که آن‌ها را به یاد داشته باشد و برای نسل بعد بازگو کند.
لالایی‌های خراسان؛ روایت مادرانی که هویت یک سرزمین را در گوش کودکان زمزمه می‌کردند
لالایی‌ها از قدیمی‌ترین گونه‌های ادبیات عامه هستند که در کنار آرام کردن کودک، روایتگر زندگی، باورها، آرزوها، نگرانی‌ها و شرایط اجتماعی مردم هر منطقه بوده‌اند و تفاوت آن‌ها در مناطق مختلف خراسان، بخشی از تنوع فرهنگی این سرزمین را نشان می‌دهد.
یک پژوهشگر ادبیات عامه، با اشاره به جایگاه لالایی‌ها در فرهنگ شفاهی مردم خراسان رضوی گفت: لالایی این سروده‌های مادرانه در طول تاریخ کارکردهای مختلفی داشته‌اند و مادران بسیاری از حرف‌ها، احساسات و حتی مشکلات زندگی خود را در قالب همین آوازها بیان می‌کردند.
جواد روشندل، افزود: مادر هنگام خواندن لالایی ممکن بود از دوری همسر، سختی زندگی، دلتنگی، امید به آینده فرزند یا آرزوهایی که برای او داشت سخن بگوید. به همین دلیل، اگر لالایی‌های یک منطقه را جمع‌آوری و بررسی کنیم، می‌توانیم به بخش‌هایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم آن منطقه پی ببریم که شاید در اسناد رسمی و نوشته‌های تاریخی کمتر به آن‌ها پرداخته شده باشد.
روشندل با بیان اینکه لالایی‌های مناطق مختلف خراسان از نظر زبان، آهنگ و مضمون تفاوت‌هایی دارند، تصریح کرد: خراسان سرزمین گسترده‌ای با تنوع قومی، زبانی و فرهنگی است. طبیعی است که لالایی‌های هر منطقه نیز متناسب با گویش، شیوه زندگی، باورها و محیط جغرافیایی مردم همان منطقه شکل گرفته باشد.
وی ادامه داد: در شمال خراسان، لالایی‌ها تحت تأثیر زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی، از جمله فرهنگ ترکی، کرمانج، کردی، ویژگی‌های خاص خود را دارند. در مناطق مرکزی و جنوبی خراسان نیز گویش‌ها، واژه‌ها و شیوه بیان مردم در ساختار این آوازها تأثیر گذاشته است. در بخش‌هایی از خراسان رضوی نیز لالایی‌ها با توجه به پیشینه فرهنگی و زبان مردم، شکل و آهنگ متفاوتی پیدا کرده‌اند.
این پژوهشگر ادبیات عامه با اشاره به تفاوت لالایی‌های مناطق مختلف بیان کرد: تفاوت تنها در واژه‌ها نیست؛ بلکه آهنگ، ریتم، نحوه خواندن و حتی موضوعاتی که مادر در لالایی به آن‌ها اشاره می‌کند، می‌تواند متفاوت باشد. در یک منطقه ممکن است تصاویر طبیعت، درختان، گل‌ها، پرندگان و عناصر محیط زندگی بیشتر دیده شود و در منطقه‌ای دیگر، باورهای مذهبی، دعا، آرزوی سلامتی و آینده روشن کودک سهم بیشتری در محتوای لالایی داشته باشد.
وی افزود: برای مثال، در مناطق روستایی و عشایری، شرایط زندگی مردم و ارتباط نزدیک آن‌ها با طبیعت می‌تواند در واژه‌ها و تصاویر مورد استفاده در لالایی‌ها انعکاس پیدا کند. در مناطق دیگر نیز مسائل خانوادگی، روابط اجتماعی، سفر، دوری و دلتنگی ممکن است بیشتر در این سروده‌ها دیده شود؛ بنابراین هر لالایی را باید در ارتباط با محیطی که در آن شکل گرفته است، بررسی کرد.
روشندل با تأکید بر اهمیت لالایی‌های مناطق مختلف خراسان رضوی گفت: شهرستان‌هایی مانند کلات، تربت‌جام، تایباد، خواف، نیشابور، سبزوار و دیگر مناطق استان، هر کدام ظرفیت‌های ارزشمندی در حوزه فرهنگ شفاهی دارند. گویش‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت مردم این مناطق باعث شده است که میراث ادبی و موسیقایی آن‌ها نیز تنوع قابل توجهی داشته باشد.
وی ادامه داد: در منطقه‌ای مانند کلات که از تنوع قومی و زبانی برخوردار است، لالایی‌ها می‌توانند بخشی از تفاوت‌های فرهنگی میان گروه‌های مختلف مردم را نشان دهند. هر خانواده ممکن است واژه‌ها، تعبیرها و آهنگ‌هایی داشته باشد که از مادران و مادربزرگ‌ها به نسل بعد منتقل شده است. این تفاوت‌ها نباید به عنوان موضوعی حاشیه‌ای دیده شوند، بلکه هر کدام بخشی از هویت فرهنگی منطقه هستند.
این پژوهشگر ادبیات عامه با ابراز نگرانی از کمرنگ شدن لالایی‌های محلی اظهار کرد: یکی از مشکلات امروز این است که بسیاری از مادران جوان دیگر با لالایی‌های قدیمی منطقه خود آشنایی ندارند. وقتی این ارتباط میان نسل‌ها قطع شود، طبیعی است که بخش مهمی از ادبیات شفاهی نیز به‌تدریج از بین برود.
لالایی‌ها برخلاف کتاب‌ها و آثار مکتوب، بیشتر به حافظه و نقل شفاهی وابسته‌اند. ممکن است یک مادربزرگ ده‌ها لالایی را در حافظه داشته باشد، اما اگر این آثار ثبت نشوند و به فرزندان و نوه‌ها منتقل نشوند، با گذشت زمان از دسترس خارج خواهند شد.
روشندل تصریح کرد: گاهی تصور می‌کنیم چون یک لالایی در میان مردم یک روستا یا خانواده شناخته شده است، همیشه باقی خواهد ماند؛ در حالی که چنین نیست. با تغییر سبک زندگی، گسترش شهرنشینی و کم شدن استفاده از گویش‌های محلی، بسیاری از این سروده‌ها در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند.
این پژوهشگر ادامه داد: در این مسیر نباید فقط به نوشتن متن لالایی اکتفا کرد؛ زیرا آهنگ و شیوه خواندن نیز بخشی از هویت آن است. ممکن است دو منطقه از واژه‌های مشابهی استفاده کنند، اما ملودی و نحوه اجرای آن‌ها کاملاً متفاوت باشد؛ بنابراین ثبت صوتی لالایی‌ها در کنار گردآوری متن آن‌ها ضرورت دارد.
وی خاطرنشان کرد: نباید اجازه دهیم لالایی‌های مناطق مختلف خراسان تنها به خاطرات نسل‌های گذشته محدود شوند. این آثار بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی مردم هستند و حفظ آن‌ها به معنای حفظ زبان، موسیقی، عواطف و هویت هر منطقه است.
اگر امروز صدای مادران و مادربزرگ‌ها را ثبت نکنیم، ممکن است فردا بسیاری از لالایی‌هایی که نسل‌های گذشته با آن‌ها بزرگ شده‌اند، دیگر شنیده نشوند. باید پیش از آنکه این میراث شفاهی به‌طور کامل از حافظه مردم خارج شود، برای شناسایی، ثبت و انتقال آن به نسل‌های آینده اقدام کنیم.
انتهای پیام
