شعبانعلی فرهمند در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از نکات کمتر شناخته شده درباره کاخ خورشید، شیوه تأمین و انتقال آب به این مجموعه تاریخی است؛ این نحوه آبرسانی نشان از توجه سازندگان به دانش مهندسی، مدیریت منابع آب و استفاده از امکانات طبیعی منطقه در دوره نادرشاه افشار است.
وی افزود: در آن دوران، آب رودخانه ژرف در چند کیلومتری بالادست کلات و در محدوده بالاتر از روستای حمام‌قلعه، با آب گوگردی غلیظی به نام استیق‌سو یا همان آب گرم مخلوط می‌شد. این آب به دلیل داشتن املاح و گچ فراوان، کیفیت مناسبی برای شرب نداشت و نمی‌توانست منبع مناسبی برای تأمین آب مورد نیاز کاخ باشد.
فرهمند ادامه داد: به همین دلیل نادرشاه تصمیم گرفت آب شیرین و گوارای قره‌سو را که در فاصله حدود پنج تا ۹ کیلومتری کاخ خورشید قرار داشت، برای تأمین آب این مجموعه انتخاب کند. اجرای چنین طرحی در آن زمان نیازمند محاسبات دقیق، تعیین مسیر مناسب و توجه به اختلاف ارتفاع و شیب زمین بود.
کانال‌کشی و لوله‌گذاری با تنپوشه‌های سفالی
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کلات با اشاره به مراحل اجرای این طرح گفت: پس از بررسی‌های لازم، مسیر انتقال آب مشخص شد و مهندسان آن دوران با در نظر گرفتن شیب زمین، کانالی را در طول مسیر حفر کردند. عمق این کانال در برخی نقاط به حدود پنج متر می‌رسید.
وی بیان کرد: رعایت شیب در مسیر انتقال آب اهمیت زیادی داشت؛ چراکه فشار آب باید به گونه‌ای تنظیم می‌شد که آب بتواند به درستی در بخش‌های مختلف کاخ جریان پیدا کند و فواره‌ها و آب‌نماهای محوطه نیز عملکرد مناسبی داشته باشند.
فرهمند افزود: پس از آماده‌سازی بستر کانال، عملیات لوله‌گذاری با استفاده از تنپوشه‌های سفالی انجام شد. این تنپوشه‌ها در واقع نقش لوله و اتصالات امروزی را داشتند و قطر آن‌ها حدود ۴۰ تا ۵۰ سانتی‌متر بود. لوله‌های سفالی در مسیر تعیین شده قرار می‌گرفتند و پس از تکمیل لوله‌گذاری، روی آن‌ها را با خاک نرم می‌پوشاندند.
وی با اشاره به تدابیر حفاظتی در اجرای این طرح اظهار کرد: در قسمت‌هایی از مسیر که احتمال آسیب دیدن لوله‌ها بر اثر وقوع سیلاب وجود داشت، از سنگ و ساروج برای محافظت از مسیر انتقال آب استفاده شده بود تا جریان آب با کمترین آسیب و اختلال به مقصد برسد.
۱۵۶ فواره و هشت حوضچه در محوطه کاخ خورشید
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کلات با بیان اینکه انتقال آب از قره‌سو تنها برای تأمین آب شرب و نیازهای روزمره کاخ انجام نشده بود، گفت: پس از انتقال آب به مجموعه، با ایجاد هشت حوضچه، یک حوض بزرگ و ۱۵۶ فواره، سامانه‌ای برای توزیع و استفاده از آب در محوطه کاخ شکل گرفت.
فرهمند ادامه داد: این آب علاوه بر استفاده در حوض‌ها و فواره‌ها، برای آبیاری باغ‌های اطراف نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت و به فضای کاخ جلوه‌ای خاص می‌بخشید. در واقع، آب در طراحی محوطه کاخ خورشید تنها یک عنصر کاربردی نبود، بلکه نقش مهمی در زیبایی و معماری فضای مجموعه داشت.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای جلوگیری از نفوذ آب به ساختمان اصلی اظهار کرد: برای جلوگیری از نفوذ آب به اطراف بنا و آسیب‌دیدن ساختمان، مسیر پیرامونی کاخ را با استفاده از خشت و ساروج مستحکم کرده بودند تا رطوبت و جریان آب به سازه اصلی آسیبی وارد نکند.
آبرسانی به مسجد کبود و خانه‌های اطراف
فرهمند با بیان اینکه سامانه انتقال آب قره‌سو تنها به کاخ خورشید اختصاص نداشته است، خاطرنشان کرد: شواهد و اسناد موجود نشان می‌دهد این سیستم آبرسانی علاوه بر کاخ، مسجد کبود و برخی از منازل اطراف را نیز تحت پوشش قرار می‌داده است.
وی افزود: بخشی از آب انتقال یافته به حوض‌انبار کنار مسجد کبود هدایت می‌شد و از آنجا برای استفاده در بخش‌های مختلف، از جمله روضه‌خانه، جریان پیدا می‌کرد. این موضوع نشان می‌دهد که طراحی سامانه آبرسانی در آن دوران، علاوه بر تأمین نیازهای مجموعه حکومتی، به استفاده عمومی از منابع آب و تأمین نیازهای اطراف کاخ نیز توجه داشته است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کلات درباره وضعیت فعلی این تأسیسات تاریخی اظهار کرد: متأسفانه سامانه اصلی آبرسانی در گذر زمان و به دلیل نبود نگهداری مناسب از بین رفته است، اما آثار و نشانه‌های آن همچنان در بخش‌هایی از مسیر انتقال آب و به ویژه در محوطه کاخ خورشید قابل مشاهده است.
وی ادامه داد: فواره‌های داخل مجموعه نیز در سال‌های اخیر بازسازی شده‌اند. اگرچه شکل و ساختار فعلی آن‌ها با نمونه‌های اولیه تفاوت دارد، اما همچنان تصویری از شکوه و زیبایی گذشته این مجموعه را برای بازدیدکنندگان و گردشگران زنده می‌کنند.
کاخ خورشید؛ یادگار باشکوه دوره افشاریه
فرهمند در ادامه با اشاره به اهمیت تاریخی کاخ خورشید گفت: این بنا قدیمی‌ترین اثر تاریخی موجود در شهر کلات است که در سال ۱۱۵۱ هجری قمری به دستور نادرشاه افشار و با هدف اقامت و نگهداری جواهرات و غنایم جنگی ساخته شد.
وی افزود: نادرشاه پس از لشکرکشی به هندوستان و فتح این کشور، تعدادی از هنرمندان و صنعتگران هندی را به همراه بخشی از غنایم جنگی به ایران آورد و از توانایی‌های هنری آنان در ساخت و تزئین بناهای مورد نظر خود استفاده کرد. کاخ خورشید نیز از جمله بناهایی است که در شکل‌گیری و تزئین آن از هنر و مهارت استادکاران آن دوران بهره گرفته شده است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کلات با اشاره به ویژگی‌های معماری این بنا اظهار کرد: ساختمان اصلی کاخ به شکل مدور و با ساختاری هشت‌ضلعی طراحی شده و دارای ۱۲ اتاق در دو طبقه است. این مجموعه سه طبقه دارد و در بخش‌های مختلف آن می‌توان نمونه‌هایی از گچ‌بری‌ها و تزئینات هنری را مشاهده کرد. همچنین تصاویر کم‌رنگی از شاهزادگان در بخش‌هایی از بنا باقی مانده است.
فرهمند خاطرنشان کرد: کاخ خورشید در واقع برج‌مقبره‌ای نیمه‌تمام است که در طراحی آن از آرامگاه تیمور در سمرقند الهام گرفته شده، اما پوشش خارجی گنبد بر فراز برج اجرا نشده و بنا به همان شکل نیمه‌تمام باقی مانده است.
وی افزود: این اثر تاریخی در ۲۰ بهمن سال ۱۳۱۸ با شماره ثبت ۳۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و امروز یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و گردشگری شهرستان کلات و استان خراسان رضوی به شمار می‌رود.
فرهمند در پایان تأکید کرد: کاخ خورشید تنها به دلیل معماری و تزئینات خود اهمیت ندارد، بلکه سامانه انتقال آب از قره‌سو، کانال‌کشی، استفاده از لوله‌های سفالی و طراحی حوض‌ها و فواره‌ها نیز بخشی از ارزش‌های تاریخی و مهندسی این مجموعه است. بدون شک معرفی این ظرفیت‌های کمتر شناخته شده می‌تواند به شناخت بهتر توانمندی‌های گذشتگان و معرفی ابعاد مختلف تاریخ و تمدن کلات کمک کند.
انتهای پیام
