سید سعید میرمحمد صادق در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت هفته کتاب و در ارزیابی وضعیت کتابخوانی در جامعه ایران اظهار کرد: برای بررسی جایگاه کتاب در سبد فرهنگی خانواده‌ها باید شرایط اقتصادی و اولویت‌های هزینه‌ای خانوار را نیز در نظر گرفت. خانواده‌ها ابتدا باید هزینه‌های اساسی خود را تأمین کنند به‌طوری که مسکن و اجاره‌بها، خوراک، آموزش و پوشاک از جمله اولویت‌های اصلی هزینه‌ای آن‌ها محسوب می‌شود.
وی افزود: پس از تأمین این نیازها بخشی از درآمد خانواده به اوقات فراغت و فعالیت‌های فرهنگی اختصاص پیدا می‌کند. در این بخش نیز به طور معمول سفر، حتی سفرهای کوتاه و یک‌روزه یا تفریح خانوادگی در پارک از اولویت‌های اولیه است. پس از آن هزینه‌هایی مانند تأمین اینترنت برای تلفن همراه اعضای خانواده و اینترنت خانگی قرار می‌گیرد و در ادامه ممکن است خانواده به فعالیت‌هایی مانند سینما، موسیقی و تئاتر توجه کند.
این پژوهشگر ادامه داد: با توجه به هزینه‌های بالای برخی فعالیت‌های فرهنگی، خانواده‌ها ممکن است تماشای فیلم و سریال از طریق پلتفرم‌های نمایش خانگی را جایگزین بخشی از این فعالیت‌ها کنند. کتاب نیز در ادامه این اولویت‌ها قرار می‌گیرد و حتی مطالعه نسخه‌های الکترونیکی به دلیل هزینه کمتر می‌تواند برای برخی مخاطبان، گزینه مناسب‌تری باشد.
میرمحمد صادق با تأکید بر ضرورت بررسی دقیق آمارهای حوزه نشر تصریح کرد: برای ارزیابی واقعی جایگاه کتاب در سبد فرهنگی خانواده‌ها، باید میزان خرید کتاب از طریق پلتفرم‌های فروش اینترنتی، فروش نمایشگاه‌های کتاب و گردش مالی سالانه کتاب‌فروشی‌ها بررسی شود. تنها با اتکا به چنین داده‌هایی می‌توان درباره میزان استقبال جامعه از کتاب و سهم آن در هزینه‌های فرهنگی خانواده‌ها اظهارنظر کرد.
نویسندگی به‌تنهایی امکان امرار معاش ندارد
وی گفت: به اعتقاد من نمی‌توان نویسندگی را شغلی دانست که فرد بتواند به‌طور معمول و فقط از طریق درآمد حاصل از آن امرار معاش کند. برای مثال، ممکن است پژوهشگری هفت یا هشت سال برای تألیف یک اثر یا تصحیح یک متن کهن زمان صرف کند. علاوه بر این تهیه نسخه‌های خطی و تصاویر آن‌ها نیز هزینه‌بر است و نمی‌توان انتظار داشت درآمد حاصل از انتشار چنین اثری هزینه‌های زندگی نویسنده را تأمین کند.
این پژوهشگر با اشاره به تجربه‌های موفق جهانی در حوزه نویسندگی اظهار کرد: نمونه‌هایی مانند جی. کی. رولینگ نشان می‌دهد که گاهی یک اثر ادبی می‌تواند به موفقیت اقتصادی گسترده‌ای دست پیدا کند، اما این موضوع به ظرفیت‌های اقتصادی و فرهنگی کشور محل انتشار اثر نیز وابسته است. در نمونه‌ای مانند مجموعه هری پاتر، علاوه بر انتشار کتاب، صنایع سینما، انیمیشن، بازی‌های رایانه‌ای و اسباب‌بازی نیز وارد میدان شدند و از ظرفیت‌های اقتصادی آن اثر بهره بردند.
میرمحمد صادق افزود: در چنین شرایطی حقوق مادی و معنوی اثر می‌تواند زمینه درآمدزایی گسترده‌ای برای نویسنده فراهم کند. زبان اثر و گستره جمعیتی مخاطبان آن نیز اهمیت زیادی دارد. برای مثال، زبان انگلیسی یا اسپانیایی به دلیل برخورداری از جمعیت قابل توجهی از مخاطبان در کشورهای مختلف ظرفیت انتشار و فروش گسترده‌تری دارد.
وی با اشاره به ظرفیت زبان فارسی خاطرنشان کرد: ایران می‌تواند از ظرفیت کشورهای فارسی‌زبان نیز برای گسترش مخاطبان آثار خود استفاده کند، اما این موضوع نیازمند توجه به تفاوت‌های زبانی و نوشتاری است، برای نمونه در تاجیکستان زبان فارسی با خط سیریلیک نوشته می‌شود و همین تفاوت خط می‌تواند دسترسی مخاطبان به آثار منتشرشده در ایران را با محدودیت مواجه کند.
این پژوهشگر یکی دیگر از موانع پیش روی نویسندگان را دشواری انتشار و عرضه آثار دانست و گفت: نویسنده پس از تولید اثر باید ناشری پیدا کند که حاضر به سرمایه‌گذاری برای انتشار آن باشد. هر اثری نیز برای هر ناشری قابلیت سرمایه‌گذاری ندارد. همچنین باید بستری وجود داشته باشد تا مخاطب بتواند به آثار دسترسی پیدا کند. در گذشته، انتشار داستان به‌صورت پاورقی در روزنامه‌ها و مجلات یکی از راه‌های شناخته‌شدن نویسندگان بود و برخی آثار پس از استقبال مخاطبان به شکل کتاب منتشر می‌شدند.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک انواع نویسندگی بیان کرد: نمی‌توان همه نویسندگان را در یک گروه قرار داد. در حوزه‌هایی مانند ریاضیات، صنعت، پزشکی، مدیریت و ادبیات نیز آثار تألیفی منتشر می‌شود و نویسنده هرکدام از این حوزه‌ها با شرایط و اقتضائات متفاوتی فعالیت می‌کند، برای مثال فردی که در زمینه مدیریت انبار کتاب می‌نویسد، نویسنده محسوب می‌شود، اما شرایط فعالیت او با نویسنده داستان یا شعر یکسان نیست.
این پژوهشگر ادامه داد: موضوع دریافت مجوز انتشار نیز از جمله مسائلی است که برخی نویسندگان به‌ویژه در حوزه ادبیات داستانی با آن مواجه هستند. در این زمینه رعایت ضوابط قانونی و توجه به محتوای اثر اهمیت دارد، از جمله اینکه داستان، زمینه ترویج رفتارهای نامناسب، ایجاد تفرقه میان اقوام یا توهین به زبان‌ها و قومیت‌ها را فراهم نکند.
افزایش هزینه کاغذ و کاهش سرمایه‌گذاری ناشران در آثار پژوهشی
میرمحمد صادق در ارزیابی عملکرد ناشران و اولویت آن‌ها میان کیفیت محتوایی و بازگشت سرمایه اظهار کرد: ناشران بخش خصوصی در شرایط فعلی بیشتر به سراغ آثاری می‌روند که امکان بازگشت سرمایه آن‌ها در مدت‌زمان کوتاه‌تری وجود داشته باشد. یکی از دلایل این مسئله، وابستگی قیمت کاغذ به نرخ ارز و مشکلات تأمین کاغذ مناسب برای چاپ کتاب است.
وی افزود: با افزایش قیمت کاغذ، هزینه انتشار هر کتاب نیز افزایش پیدا می‌کند و ناشر ناچار است هنگام انتخاب آثار، امکان فروش و بازگشت سرمایه را در نظر بگیرد. به همین دلیل، آثاری برای انتشار در اولویت قرار می‌گیرند که بتوانند حداکثر طی یک سال، سرمایه اولیه ناشر را بازگردانند.
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت انتشار متون تاریخی و ادبی بیان کرد: برخی آثار ارزشمند در حوزه متون ادبی و تاریخی به دلیل حجم بالا و هزینه سنگین چاپ، کمتر مورد توجه ناشران خصوصی قرار می‌گیرند، برای مثال انتشار یک اثر مهم در حوزه ادبیات فارسی در قالب دو جلد ۸۰۰ صفحه‌ای، حتی برای چاپ ۲۰۰ تا ۳۰۰ نسخه ممکن است حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد و در برخی شرایط این رقم از یک میلیارد تومان نیز فراتر برود.
میرمحمد صادق ادامه داد: طبیعی است که ناشر خصوصی با در نظر گرفتن هزینه خرید کاغذ، حق‌التألیف، هزینه‌های چاپ و احتمال ماندگاری کتاب در انبار، تمایل کمتری به سرمایه‌گذاری در چنین آثاری داشته باشد، در نتیجه برخی کتاب‌های ارزشمند و پژوهشی با وجود برخورداری از کیفیت علمی و ادبی، فرصت انتشار پیدا نمی‌کنند.
شهرت افراد و ضعف تبلیغات، بر میزان دیده‌شدن کتاب‌ها تأثیرگذار است
وی اظهار کرد: بخشی از مسئله محبوبیت بیشتر برخی کتاب‌ها نسبت به آثار با کیفیت بیشتر به وضعیت کتابخوانی در جامعه و شیوه معرفی آثار بازمی‌گردد. در جامعه‌ای که میزان کتابخوانی محدود است، ممکن است معرفی یک کتاب از سوی یک بلاگر یا فرد مشهور، به‌سرعت بر انتخاب مخاطبان تأثیر بگذارد.
این پژوهشگر افزود: گاهی بازیگران، موسیقی‌دانان یا چهره‌های شناخته‌شده کتابی در حوزه شعر یا داستان منتشر می‌کنند و شهرت آن‌ها موجب استقبال از اثر می‌شود، در حالی که ممکن است کتاب از نظر ساختار ادبی و محتوایی کیفیت قابل توجهی نداشته باشد. در چنین شرایطی، شهرت فرد به عاملی برای فروش کتاب تبدیل می‌شود.
میرمحمد صادق با اشاره به نقش رسانه‌ها در معرفی آثار ارزشمند گفت: رسانه‌ها، به‌ویژه رادیو و تلویزیون، باید توجه بیشتری به معرفی کتاب داشته باشند، اما برنامه‌های مرتبط با کتاب در رسانه‌ها به اندازه‌ای که انتظار می‌رود، گسترده نیست. از سوی دیگر، ممکن است به دلیل سیاست‌ها و رویکردهای رسانه‌ای، همه ناشران و آثار فرصت یکسانی برای معرفی پیدا نکنند.
وی ادامه داد: گاهی در برنامه‌های فرهنگی، مسابقات کتابخوانی یا معرفی آثار نیز کتاب‌های ناشران مشخصی انتخاب می‌شوند. برخی ناشران به دلیل برخورداری از حمایت‌های دولتی یا وابستگی به نهادهای عمومی، امکانات بیشتری برای معرفی آثار خود دارند، در حالی که ناشران خصوصی از چنین حمایت‌هایی برخوردار نیستند و کمتر در معرض تبلیغات رسانه‌ای قرار می‌گیرند.
هفته کتاب نباید به یک برنامه مناسبتی محدود شود
این پژوهشگر در ارزیابی میزان تأثیرگذاری برنامه‌هایی مانند هفته کتاب بر ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: یکی از آسیب‌های هفته کتاب این است که به برنامه‌ای دولتی و مناسبتی تبدیل شده و پس از پایان این هفته بسیاری از فعالیت‌ها نیز متوقف می‌شود. در حالی که ترویج کتابخوانی باید یک برنامه پویا و مستمر باشد و بخش خصوصی و همه حوزه‌های مرتبط با کتاب نیز در آن مشارکت داشته باشند.
میرمحمد صادق با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی در طول سال تصریح کرد: باید در مناسبت‌های مختلف مانند شب یلدا، نوروز و تعطیلات تابستانی برنامه‌هایی با محوریت کتاب پیش‌بینی شود، همچنین می‌توان در ایام فراغت، مسابقات کتابخوانی برگزار کرد و زمینه حضور بیشتر مردم در کتابخانه‌ها را فراهم آورد.
وی افزود: لازم است در طول سال فعالیت‌های مختلفی برای ترویج کتابخوانی انجام شود و در هفته کتاب نتایج این اقدامات مورد بررسی قرار گیرد، همچنین باید از مجموعه‌هایی که در این زمینه فعالیت مؤثر و مستمر داشته‌اند تقدیر شود و اینکه فقط در یک هفته گرد هم بیاییم و درباره اهمیت کتاب و نویسنده صحبت کنیم و پس از پایان این مناسبت فعالیت‌ها دوباره متوقف شود روند درستی نیست.
این پژوهشگر با اشاره به ضرورت ارزیابی برنامه‌های سال‌های گذشته هفته کتاب گفت: باید بررسی شود در دوره‌های مختلف برگزاری هفته کتاب، چه اهدافی مطرح شده و تا چه اندازه به آن‌ها دست یافته‌ایم. آیا تاکنون ارزیابی مشخصی از نتایج چندین دوره برگزاری این برنامه انجام شده است یا هفته کتاب فقط به یک مناسبت تقویمی در فاصله ۲۳ تا ۳۰ آبان‌ماه محدود مانده است؟
انتهای پیام
