بهداد بیرانوند، یکشنبه، ۲۴ آبان، در نشست ادبی «روایت بادبادکها» با موضوع نقد و بررسی رمان «بادبادکباز» و بررسی ادبیات و فرهنگ افغانستان، که در دانشگاه زنجان برگزار شد با اشاره به رابطه میان دو شخصیت اصلی داستان، امیر و حسن، اظهار کرد: این رمان در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، موضوعاتی همچون دوستی، خیانت، احساس گناه، هویت و تلاش برای جبران گذشته را روایت میکند.
وی با اشاره به تفاوت جایگاه اجتماعی و قومی امیر و حسن، ماجرای بادبادکبازی و اتفاقی را که پس از آن برای حسن رخ میدهد، از نقاط عطف داستان دانست و سکوت امیر در برابر این اتفاق را زمینهساز شکلگیری احساس گناه و بحران اخلاقی او در ادامه روایت توصیف کرد.
بیرانوند یکی از محورهای اصلی نقد خود را نسبت میان «گناه فردی» و «مسئولیت اجتماعی» دانست و گفت: مسئولیت انسان تنها به کارهایی که انجام داده محدود نمیشود؛ گاهی فرد در برابر کارهایی که امکان انجام آنها را داشته اما از انجامشان خودداری کرده است نیز مسئولیت دارد.
او با تأکید بر اینکه سکوت و مداخله نکردن امیر باید از منظر اخلاقی بررسی شود، افزود: در تحلیل رفتار افراد نباید همه مسئولیت را متوجه یک شخص دانست، بلکه باید زمینههای اجتماعی و فرهنگی و ساختارهایی را نیز در نظر گرفت که امکان شکلگیری چنین رفتارهایی را فراهم میکنند.
این منتقد ادبی، ترس و شجاعت را از دیگر مفاهیم قابل بررسی در رمان دانست و اظهار کرد: ترس صرفاً پدیدهای فردی نیست و میتواند تحت تأثیر خانواده، جامعه، تاریخ و تجربههای منتقل شده میان نسلها شکل بگیرد.
وی با اشاره به نقش دانشگاه در پرورش تفکر انتقادی، بر ضرورت ایجاد فضایی برای پرسشگری و تابوشکنی تأکید کرد و گفت: دانشگاه نباید تنها محل انتقال محتوای کتابها باشد، بلکه باید زمینه پرورش شجاعت فکری و نقد را فراهم کند. شجاعت نیز صرفاً در حرف و شعار خلاصه نمیشود و باید در عمل و کنش افراد نمود پیدا کند.
بیرانوند همچنین با اشاره به شخصیت آصف در رمان، او را فراتر از یک شخصیت منفی فردی و نماینده نوعی ذهنیت اقتدارگرا دانست که در آن، فرد خود را فراتر از قانون میبیند. به اعتقاد او، بررسی خشونت در چنین روایتهایی باید از سطح رفتار فردی فراتر برود و ساختارهای اجتماعی و زمینههای شکلگیری آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
این منتقد در ارزیابی جنبههای ادبی اثر، با تفکیک ارزش تاریخی و اجتماعی رمان از کیفیت عناصر داستانی آن، اظهار کرد: «بادبادکباز» با وجود اهمیت در بازنمایی بخشی از تاریخ معاصر افغانستان و روابط اجتماعی و قومی این کشور، از نظر برخی مؤلفههای داستانی، از جمله دیالوگنویسی و شخصیتپردازی، با ضعفهایی روبهرو است.
او برخی گفتوگوهای شخصیت رحیمخان را از نظر تناسب با سن و تجربه او قابل نقد دانست و افزود: در بخشهایی از رمان، ویژگیهایی مانند شجاعت و فداکاری شخصیتها بیشتر در توصیف بیان میشود و کمتر در کنشهای داستانی نمود پیدا میکند.
بیرانوند درباره فیلم اقتباسی «بادبادکباز» نیز دیدگاهی انتقادی مطرح کرد و گفت: اقتباس سینمایی در انتقال برخی لایههای عاطفی و دشوار داستان چندان موفق نبوده است؛ در حالی که سینما میتواند با استفاده از زاویه دید، فضاسازی و عناصر تصویری، احساسات و موقعیتهای پیچیده داستان را به مخاطب منتقل کند.
در بخش دیگر پرسش و پاسخ این نشست، موضوع بازنمایی روابط قومی در رمان با واکنش برخی حاضران، بهویژه دانشجویان افغانستانی، همراه شد. یکی از حاضران با تأکید بر تنوع قومی و اجتماعی پشتونها، نسبت به تعمیم ویژگیهای شخصیتهای داستان به یک قوم کامل هشدار داد و گفت: نباید طالبان را نماینده همه پشتونها دانست.
در این بخش، حاضران همچنین درباره پیشینه تبعیض علیه هزارهها، نقش کلیشههای قومی و ضرورت شناخت زمینههای تاریخی و سیاسی افغانستان برای تحلیل روابط میان گروههای مختلف گفتوگو کردند.
منتقد نشست در پاسخ به این دیدگاهها توضیح داد که هدف او تحلیل روابط و شخصیتهای موجود در رمان بوده و قصد تعمیم رفتار شخصیتها به همه اعضای یک قوم را نداشته است.
وی با تأکید بر اینکه قومیت و نژاد نباید مبنای برتریجویی قرار گیرد، عبور از نژادپرستی و قومگرایی را ضروری دانست.
در ادامه، پرسشهایی درباره شخصیت پدر امیر و نسبت میان شجاعت و پنهان کردن حقیقت مطرح شد. بیرانوند در پاسخ، این موضوع را از تناقضهای قابل بررسی در شخصیتپردازی رمان دانست و تأکید کرد که شجاعت اخلاقی تنها به کنشهای فیزیکی محدود نیست و پذیرش حقیقت و مسئولیتپذیری را نیز شامل میشود.
همچنین در پاسخ به پرسشی درباره آینده ادبیات افغانستان و امکان روایت تجربه زیسته مردم این کشور از سوی نویسندگان، بیرانوند بر مسئولیت نسل جدید نویسندگان و روشنفکران تأکید کرد و گفت: ادبیات میتواند صدای کسانی باشد که در شرایط دشوار امکان بیان تجربهها و رنجهای خود را ندارند.
انتهای پیام