در بهار که برگ درختان توت جوانه میزدند، کرمهای سبز نیز عطش گرسنگی شان پایان ناپذیر میشد. با نزدیک شدن به پایان فصل، هر کرم خسته از خوردن زیاد، پیلهای بر تن خود میتنید و به خواب میرفت. خوابی که مرگ «شفیره» و تولد دوباره «پیله» بود.
جشن نوغانداران آغاز با «کج چینی» پیلههای ابریشم در یک کار گروهی شروع میشد. هر پیله از روی کاه و کولش روی «تل انبار» چیده و پیلهها در دیگ آب جوش پخته میشد، تارهای نازک ابریشم کلافی میشدند به سفیدی ابر و نرمتر از پنبه. کلافهای ابریشمی به شکل «گل» گرد و دسته میشد و نام هر کلاف سفید را یک «گُلبند» مینامیدند و هر طاقه با تسمههای آهنی برای صادرات بسته میشد؛ هر کلاف نخ ابریشم، سرنوشتی جدید مییافت؛ شاید در حاشیه یک ترمه، یا در دست هنرمندان قلاب دوز، یا پارچه ابریشمی بر تن یک شاهزاده و یا فرشهای دست بافت که در هر خانهای یافت میشد. قرنها چرخه تولید ابریشم به همین صورت بود.

تجار اروپایی، از دوره صفویه و به ویژه دوره قاجار در بهار در سراسر گیلان مشغول خرید طاقههای ابریشم بودند. تقاضا که بالا رفت، تولید ابریشم به روش سنتی دیگر پاسخگوی تجار اروپایی نبود. اواخر دوره قاجار، برادران یونانی «لاسقاریدیس» که تجارتخانه بزرگی هم در شهر لاهیجان داشتند با ساخت کارخانهای بزرگ، تولید ابریشم را به سمت صنعتی شدن بردند.
کوره صنعتی و دودکش کارخانه «فلاطوری» در ابتدای شهر قد کشید. ماشین آلات آلمانی به خدمت گرفته شد. برادران یونانی چنان تولید ابریشم را بالا بردند که دستگاههای صنعتی و سنتی همزمان کار میکردند. اما در رقابت میان کارخانه فلاطوری در شهر لاهیجان و کارخانه ابریشمکشی «امین الضرب» در شهر رشت، تنها فلاطوری ماند زیرا چتر حمایت کشور روسیه را داشت.

از آن روزهای شکوه تولید ابریشم، سالهای زیادی میگذرد. نه تنها فلاطوری و امین الضرب که کارخانههای ابریشمکشی دیگر هم در گیلان تعطیل شدند. ۵۰ دهه بعد نوغانداری چنان افول کرد که بسیاری از مشاغل زیرمجموعه نوغانداری نیز از بین رفت. صادرات ابریشم، تقریبا به صفر رسید و صنعت فرش بافی که خوابید، تولید ابریشم محدود به تولید سنتی و خانگی ماند.

و اکنون کارخانه متروک فلاطوری، سند گویایی است از روزگاری که تولید «ابریشم» یکی از مهمترین تولیدات گیلان بود. «فلاطوری» یک سالی میشود که با تلاش «انجمن حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی گیلان» بهعنوان «موزه ابریشم ایران» تغییرکاربری داده است. ساختمانی که در اختیار سازمان جهاد کشاورزی است و اداره و تجهیز آن را شهرداری لاهیجان برعهده گرفته است.
دکتر بیژن عباسی، یکی از اعضای انجمن مذکور در گفتوگو با ایسنا درباره راهاندازی موزه ابریشم میگوید: انجمن حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی گیلان، در سال ۱۳۹۶ تصمیم گرفت کارخانه پیله خشککنی فلاطوری لاهیجان را در فهرست آثار ملی ثبت نماید تا زمینه تغییرکاربری آن به موزه ابریشم فراهم شود.

این فعال فرهنگی، با اشاره به تاریخچه این بنای بهجامانده از دوره مظفرالدین شاه قاجار، افزود: انجمن، پرونده ثبتی این اثر را تهیه و با پیگیری در ادارهکل میراث فرهنگی گیلان و وزارت میراث این بنا را در سال ۱۳۹۷ در فهرست آثار ملی ثبت کرد.
عباسی ادامه داد: پس از آن جلسه و مکاتباتی با استاندار و مسئولان وقت برای مرمت و احیاء کارخانه فلاطوری انجام شد و با بودجهای که از سوی استانداری و وزرات میراث فرهنگی تخصیص یافت، طی دو مرحله مرمت اضطراری بنا آغاز شد. پس از مرمت اولیه، در سال ۱۴۰۰ پروانه موزه ابریشم صادر شد و اعضای انجمن، تلاش خود را برای گردآوری اسناد، تصاویر، نشریات، اشیاء قدیمی بهجامانده از صنعت تولید ابریشم و... را آغاز کردند.

این استاد دانشگاه یادآور شد: برخی از اشیاء تاریخی به نمایش درآمده در این موزه، از شرکت سپیدرود دریافت شد. برخی از اقلام، بهویژه اسناد تاریخی و نشریاتی که در حوزه تولید و صادرات ابریشم مطالبی دارند، اهدایی از سوی برخی از شهروندان علاقمند و اعضاء انجمن است که با نام خود ایشان در موزه به نمایش درآمده است، برخی از وسایل نیز مربوط به دورانی است که کارخانه هنوز فعالیت داشت.

عباسی، با اشاره به همکاری خوب شهرداری لاهیجان در اجرای تاسیسات موزه ابریشم یادآور شد: برقکشی بنا، تهیه قاب و ویترین برای نمایش اسناد، توسط شهرداری لاهیجان صورت گرفت و روز پنجشنبه ششم شهریور ماه ۱۴۰۴، رسما موزه ابریشم با حضور مقامات استانی گشایش یافت.
«موزه ابریشم ایران» تا رسیدن به استاندارهای یک موزه مطلوب، راه درازی دارد. نخست، زمان بازدید از این موزه است که تنها در ساعت اداری و روزهای کاری باز است و در زمان پیک حضور مسافر در روزهای تعطیل، عملا بازدید از تنها موزه ابریشم ایران امکان پذیر نیست.
مرمت فلاطوری هنوز تکمیل نشده است. علاوه بر محوطه سازی، سقف بنا نیازمند مرمت اساسی است تا مانع نفوذ نزولات جوی به داخل موزه باشیم. با این حال موزه ابریشم ایران، نخستین گام برای یادآوری روزهایی است که نوغانداری در گیلان، مهمترین محصول تولیدی بود و نخ و منسوجات ابریشمی نه تنها به سراسر ایران، که به کشورهای اروپایی هم میرفت.

انتهای پیام