او در روزگاری که آزادی بهای سنگینی داشت، راه مبارزه را انتخاب کرد، نه برای آنکه نامش بر سر زبانها بیفتد، بلکه برای آنکه مردم در سرزمین خود حق انتخاب و زندگی آزادانه داشته باشند.
روزهایی که استبداد میخواست چراغ مشروطه را خاموش کند، تبریز به سنگر مقاومت تبدیل شد. در میان محاصره، قحطی و روزهای دشوار، ستارخان در کنار مردم ایستاد و اجازه نداد امید به آزادی به آسانی از میان برود. او با شجاعت و پایداری خود، به نماد مقاومتی تبدیل شد که سرنوشت تاریخ ایران را تحت تأثیر قرار داد. مردی که در سختترین لحظهها، به جای تسلیم شدن، ایستادن را انتخاب کرد.
امروز، سالها پس از آن روزهای پرحادثه، نام ستارخان هنوز در حافظه تبریز زنده است، در شهری که به داشتن چنین فرزندانی میبالد. شاید زمان، سنگرهای مشروطه را از میان برده باشد، اما خاطره مردی که برای آزادی جنگید، همچنان باقی است. ستارخان تنها یک نام در کتابهای تاریخ نیست، یادآور روزگاری است که مردی از تبریز برخاست تا به یک ملت بگوید برای آزادی باید ایستاد.
امروز، سالروز درگذشت ستارخان، سردار ملی ایران است، مردی که اگرچه سالهاست از میان مردم رفته، اما نام و یادش همچنان در تاریخ این سرزمین زنده مانده است. او در ۲۵ آبان ۱۲۹۳ در تهران چشم از جهان فروبست، اما خاطره ایستادگیاش در روزهای دشوار مشروطه، بهویژه در حافظه تاریخی مردم تبریز، فراموششدنی نیست.

ستارخان، قهرمان مشروطه که در روزهای پیروزی به فراموشی سپرده شد
عزیز جوانپور، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل سیاسی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به ویژگیهای شخصیتی ستارخان اظهار کرد: وی با وجود نداشتن سواد، به دلیل برخورداری از روحیه جوانمردی، پاکی و شجاعت و همچنین تحت تأثیر فتاوای علما و مراجع نجف و بهویژه علمای تبریز از جمله ثقةالاسلام، وارد مبارزه با استبداد شد و برای برقراری مشروطه تلاش کرد.
وی با اشاره به نقش ستارخان در دوران استبداد صغیر افزود: پس از به توپ بستن مجلس و تسلط استبداد بر بخشهایی از کشور، در شرایطی که بسیاری از مناطق تسلیم حکومت شده بودند، مردم تبریز در برابر حکومت محمدعلیشاه ایستادگی کردند. در این میان، ستارخان با فرماندهی قوای مشروطه و همراهی مردم و مجاهدان، مقاومت تبریز را سازماندهی کرد.
وی ادامه داد: تبریز در آن دوران از سوی حکومت قاجار به محاصره درآمده بود و مردم با تنگناهای شدید و دشواریهای معیشتی روبهرو بودند، اما ستارخان و همراهانش با دفاعی جانانه به مقاومت ادامه دادند. فداکاریهای او و همراهی مردم موجب شد مشروطه در آن شرایط دشوار پابرجا بماند و در نهایت به پیروزی برسد؛ از این رو، نقش ستارخان در سرنوشت نهضت مشروطه نقشی تعیینکننده بود.
این تحلیلگر مسائل سیاسی با اشاره به اعطای لقب سردار ملی به ستارخان پس از پیروزی مشروطه و انتقال او به تهران بیان کرد: با وجود جایگاه و نقش برجسته این مبارز در پیروزی نهضت، پس از حضور در تهران با بیمهری مواجه شد و مشروطهخواهان فداکاریهای او را نادیده گرفتند.
جوانپور اظهار کرد: در جریان حوادث پس از پیروزی مشروطه، ستارخان و دیگر مبارزان خلع سلاح شدند و ستارخان نیز در این جریان مجروح شد و به ناچار خانهنشینی و انزوا را در پیش گرفت.
به اعتقاد وی، پس از این تحولات، عرصه سیاسی مشروطه در اختیار روشنفکرانی قرار گرفت که نقشی در پیروزی میدانی این نهضت نداشتند.
وی با اشاره به آنچه نفوذ جریانهای وابسته به انگلیس در تحولات پس از مشروطه خواند، افزود: در این دوره شیخ فضلالله نوری اعدام شد و شماری از علمای مشروطه نیز مورد ترور قرار گرفتند.
وی با اشاره به غیبت ستارخان از تبریز در مقطع بعدی تحولات تاریخی گفت: در نبود او، تبریز با اشغال نیروهای بیگانه مواجه شد و ثقةالاسلام نیز در روز عاشورا به شهادت رسید. ستارخان با وجود جایگاه برجستهای که در مبارزه با استبداد داشت، پایان زندگی تلخی را تجربه کرد و سالهای پایانی عمر خود را در گوشهگیری سپری کرد.
جوانپور با بیان اینکه فداکاریها و ازخودگذشتگیهای ستارخان هیچگاه از حافظه تاریخی ایران پاک نخواهد شد، اظهار کرد: شجاعت، پاکی و روحیه وطندوستی او موجب شد نامش بهعنوان یکی از سرداران ماندگار تاریخ ایران ثبت شود. ستارخان از جمله مبارزانی بود که با تمام توان برای دفاع از کشور، استقلال و آزادی در برابر ظلم و ستم ایستادگی کرد.
وی با اشاره به روحیه استقلالطلبی این سردار ملی گفت: اگر ستارخان حاضر به همراهی با انگلیس و پذیرش خواستههای استعمارگران بود، امکان دستیابی به مقام و موقعیت برای او فراهم میشد، اما باورها و اعتقاداتش چنین اجازهای به او نمیداد.
به گفته وی، ستارخان حاضر نبود زیر بیرق استعمارگران قرار بگیرد و بر اساس اعتقادات دینی خود، در مسیر دستیابی به ایرانی آزاد و مستقل مبارزه میکرد؛ همین موضع نیز موجب شد با برخی جریانهای سیاسی همراه نشود و در نهایت از عرصه سیاسی کنار گذاشته شود.
این تحلیلگر مسائل سیاسی با تأکید بر جایگاه ستارخان در تاریخ آذربایجان و ایران خاطرنشان کرد: این مبارز با ایستادگی در برابر ظلم و استعمار، عزت و عظمت برای تبریز و ایران به ارمغان آورد و با وجود آنکه پایان عمرش در انزوا گذشت، نامش بهعنوان سرداری وطندوست و استقلالطلب ماندگار شد.
وی با اشاره به محل دفن ستارخان در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی در شهرری افزود: وجود چنین سردارانی در تاریخ ایران مایه افتخار است و روحیه فداکاری و ازخودگذشتگی آنها در نسلهای بعدی نیز تداوم یافته است. رزمندگان در دوران هشت سال دفاع مقدس نیز با تکیه بر همین روحیه برای دفاع از ایران وارد میدان شدند و امروز نیز این فرهنگ ایثار و مقاومت در میان مردم ایران و آذربایجان زنده است.
جوانپور با اشاره به تداوم روحیه مقاومت در برابر دشمنان کشور گفت: راه و منش سردارانی همچون ستارخان، در دفاع از استقلال، عزت و تمامیت کشور همچنان الهامبخش است و فرهنگ فداکاری و ایستادگی در برابر دشمنان وطن در جامعه ایران ادامه دارد.

ستارخان را باید در بستر تاریخ و هویت تبریز شناخت، نه صرفاً بهعنوان یک قهرمان فردی
کریم میمنتنژاد، پژوهشگر مسائل تاریخی در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه ستارخان را نباید صرفاً بهعنوان یک قهرمان ملی و بهصورت فردی مورد بررسی قرار داد، گفت: برای شناخت واقعی این شخصیت تاریخی، باید او را در بستر شهر تبریز، در کنار مردم، وقایع تاریخی، بزرگان و هویت تاریخی آذربایجان بررسی کرد، چراکه موفقیت ستارخان در رهبری مبارزات مشروطهخواهی، حاصل مجموعهای از عوامل اجتماعی، تاریخی و فرهنگی بود.
وی اظهار کرد: اگر ستارخان در مقطعی توانست با شیوه منحصر به فرد خود، رهبری مردم تبریز و آذربایجان را به شکلی درخشان و بدون اتکا به قدرتهای خارجی پیش ببرد، این موفقیت صرفاً بهواسطه ویژگیهای فردی او و در قالب یک قهرمان کاغذی رقم نخورد، بلکه مشاوران، همراهان، بزرگان و شخصیتهایی که در آن دوره در تبریز زندگی میکردند، در کنار اصالت و هویت تاریخی این شهر و باورهایی که طی قرنها در میان مردم آذربایجان شکل گرفته بود، در این جریان نقش داشتند.
میمنتنژاد ادامه داد: اگر بهجای تمرکز بر قهرمان فردی، به موقعیت تاریخی، شهر و سایر بزرگان آن دوره بپردازیم، میتوانیم از اسطوره عبور کرده و به شخصیت واقعی ستارخان برسیم، شخصیتی که در کنار اقدامات موفق و درخشان، ممکن است اشتباهاتی نیز داشته باشد. پس از این شناخت واقعی است که میتوان به آسیبشناسی عملکرد او پرداخت.
وی با بیان اینکه توجه به زندگی واقعی، روابط اجتماعی و زمینههای تاریخی ظهور شخصیتهای موفق ضرورتی جدی دارد، افزود: باید بیش از آنکه صرفاً ویژگیهای فردی این افراد را بررسی کنیم، شرایط و بسترهایی را بشناسیم که زمینه ظهور و اثرگذاری آنان را فراهم کرده است.
استقلال سیاسی ستارخان، نماد ایستادگی در برابر قدرتهای خارجی
این پژوهشگر مسائل تاریخی با اشاره به یکی از ویژگیهای برجسته ستارخان، استقلال سیاسی او در مسیر مبارزات مشروطهخواهی را مورد توجه قرار داد و گفت: یکی از صحنههای کمنظیر تاریخ مشروطیت، مواجهه ستارخان با کنسول روس، پاختانیوف، است جایی که او از قرار گرفتن زیر بیرق دولت روس امتناع کرد.
وی افزود: ارزش این تصمیم زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم در همان روزها، بسیاری از تجار و افراد معروف و سرشناس تبریز برای دریافت اماننامه به کنسولگری روس مراجعه کرده بودند و حتی در این زمینه اسناد و مدارک مکتوبی نیز وجود دارد، اما ستارخان در همان شرایط اعلام کرد که هرگز زیر بیرق روس نخواهد رفت.
میمنتنژاد با بیان اینکه تأکید بر معرفی ستارخان بهعنوان بخشی از حافظه تاریخی تبریز دلایل محکمی دارد، اظهار کرد: معرفی یک قهرمان صرفاً بر اساس ویژگیهای فردی او، تصویری محدود از تاریخ ارائه میدهد، در حالی که وقتی هویت و حافظه تاریخی یک مردم و یک شهر را بررسی میکنیم، میتوانیم به این درک برسیم که تبریز در دوره مشروطیت فراتر از یک شهر عمل کرد.
وی ادامه داد: تبریز در آن دوره تنها برای خود و با هدف ایجاد قانونمداری و پایهگذاری نظام حکومتی مردمسالار مبارزه نکرد، بلکه برای کل ایران نقشآفرینی کرد و در مسیر مبارزات مشروطهخواهی، مسئولیت راهبری جریان را بر عهده گرفت.
این پژوهشگر مسائل تاریخی خاطرنشان کرد: از شهرهای مختلف و انجمنهای ایالتی و ولایتی سایر مناطق، نامهها و تلگرافهایی خطاب به انجمن شهر تبریز ارسال میشد که در آنها درخواست راهنمایی و کمک داشتند. این موضوع نشان میدهد که سایر شهرها، تبریز را بهعنوان محور، مرکز فرماندهی و مرجع راهبری مبارزات مشروطهخواهی به رسمیت میشناختند.
ضرورت شناخت مردم و محلات تبریز در دوره مشروطه
میمنتنژاد با تأکید بر ضرورت بررسی نقش مردم در کنار شخصیتهای برجسته مشروطهخواه، گفت: در کنار شناخت ویژگیهای بارز قهرمانی مانند ستارخان، باید مردم محلات تبریز در دوره مشروطه، سبک زندگی آنان، سلسلهمراتب رهبری، فعالیتهای مختلف مجاهدان مشروطه و ساختار اجتماعی آن دوران نیز مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: جامعهای که این مجاهدان در آن توانستند تشکیلاتی منظم در قالب مجاهدان محلات و سنگرهای محلهای ایجاد کنند، نیازمند مطالعه و شناخت دقیق است و نباید این بخش از تاریخ مشروطه نادیده گرفته شود.
این پژوهشگر مسائل تاریخی با اشاره به ضرورت انجام مقایسه تطبیقی میان جامعه امروز تبریز و آذربایجان با جامعه دوران ستارخان، اظهار کرد: باید بررسی کنیم مردم آن دوره در چه شرایطی زندگی میکردند و چگونه توانستند در همان شرایط رشد کنند و بر تاریخ ایران تأثیر بگذارند.
وی ادامه داد: امروز نیز بیش از هر زمان دیگری به قانونمداری، حاکمیت قانون و اداره امور کشور به دور از سلیقههای شخصی نیاز داریم. این در حالی است که با وجود برخورداری از پشتوانه تاریخی بسیار غنی، همچنان با رفتارهای سیاسی سلیقهای و فردمحور در شیوه اداره کشور مواجه هستیم.
میمنتنژاد گفت: امروز جای افرادی که برای نهادینه کردن قانون در محور زندگی سیاسی کشور تلاش کردند و در این راه خون دادند، بهشدت خالی است. شناخت دوباره تاریخ مشروطه و بررسی زمینههای اجتماعی و فکری آن دوران میتواند به درک اهمیت قانونمداری و آرمانهایی کمک کند که مجاهدان مشروطه برای تحقق آنها مبارزه کردند.

انتهای پیام