دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ | ۱۹:۱۶
تبیین ابعاد فقهی، کلامی، تفسیری و حدیثی اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب

در یک همایش بین‌المللی مطرح شد

تبیین ابعاد فقهی، کلامی، تفسیری و حدیثی اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب

خراسان رضوی (ایسنا) - در همایش بین‌المللی حکمرانی فرهنگ و هویت اسلامی ایرانی در مکتب مجاهد شهید امام خامنه‌ای، مهم‌ترین مؤلفه‌های اندیشه‌های فقهی، کلامی، تفسیری و حدیثی رهبر شهید انقلاب و تأثیر آن بر حکمرانی فرهنگی و هدایت جامعه تحلیل و بررسی شد.

حجت‌الاسلام سیدمهدی مرویان حسینی، دوشنبه ۲۵ آبان‌ در همایش بین‌المللی حکمرانی فرهنگ و هویت اسلامی ایرانی در مکتب مجاهد شهید امام خامنه‌ای که در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی برگزار شد، اظهار کرد: بی‌تردید در حکمرانی فرهنگی از حضور و مشارکت مردم بی‌نیاز نیستیم و اگر مردم سیاست‌ها و ارزش‌های مورد نظر را بپذیرند و از آن خود بدانند، تأثیر آنها در جامعه بسیار بیش‌تر از زمانی است که در قالب بخشنامه ابلاغ شود و این همان مهم‌ترین اندیشه فقهی رهبر شهید است که برگرفته از نگاه اجتماعی است که ایشان به فقه داشتند.

این استاد دانشگاه فردوسی ادامه داد: کسی که به فقه از منظر فردی می‌نگرد، ضرورتی برای بهره‌گیری از آن در حکمرانی فرهنگی نمی‌بیند اما مهم‌ترین اندیشه فقهی رهبر شهید انقلاب که در حکمرانی فرهنگی تأثیری جدی و بسزا دارد، نگاه اجتماعی و حکومتی ایشان به فقه در برابر نگاه صرفا فردی است و بر اساس آن نقش‌آفرینی فقه در حکمرانی فرهنگی، ضرورتی اساسی است.

وی افزود: حکمرانی به معنای مدیریت کلان و مداخله همه‌جانبه، مستقیم یا غیرمستقیم در سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، اجرا، نظارت و دریافت بازخورد درباره پدیده‌های مختلف زندگی اجتماعی با هدف افزایش اثربخشی آنهاست. البته حکمرانی، بازیگران متعددی دارد و منحصر به دولت نیست. هرچند ممکن است با شنیدن واژه حکمرانی، ذهن به‌سوی حکومت و دولت معطوف شود اما افزون بر دولت و نهادهای حاکمیتی، افراد و مجموعه‌های دیگری نیز در تحقق آن نقش دارند.

مرویان حسینی با اشاره به ارتباط میان حکمرانی فرهنگی و دانش فقه، افزود: مراد از فقه، دانشی است که وظیفه کشف قوانین و مقررات شریعت اسلام را در ارتباط با عمل انسان بر عهده دارد. نخستین نقش فقه آن است که بسیاری از پدیده‌های فرهنگی که با آنها مواجه هستیم و باید در حکمرانی فرهنگی مورد توجه قرار گیرند، از جنس عمل هستند؛ ازاین‌رو، انسان مکلف در مقام عمل با آنها سروکار دارد. از روشن‌ترین مصادیق این پدیده‌ها می‌توان به فیلم، سینما، تئاتر و موسیقی اشاره کرد؛ موضوعاتی که شاید با شنیدن تعبیر «پدیده‌های فرهنگی»، پیش از هر چیز به ذهن متبادر شوند. همچنین، آنچه از گذشتگان در قالب میراث فرهنگی برجای مانده و جلوه‌های گوناگون فرهنگ عمومی مانند پوشش، در این زمینه مطرح است، از آن‌ جهت که با رفتار و عمل انسان ارتباط دارند، موضوع احکام فقهی قرار می‌گیرند. بنابراین، حکمرانی فرهنگی و برنامه‌ریزی، مدیریت و اجرای امور مرتبط با این پدیده‌ها، با فقه پیوندی تنگاتنگ دارد؛ زیرا باید وظیفه انسان مکلف را در مواجهه با آنها تبیین کنیم پس از این منظر، حکمرانی فرهنگی از فقه بی‌نیاز نیست.

وی ادامه داد: دومین نکته‌ای که نقش فقه را در حکمرانی فرهنگی نشان می‌دهد، ماهیت نظام اسلامی است. هدف این نظام آن است که حکومت‌داری و حکمرانی بر پایه فقه سامان یابد و یکی از مهم‌ترین وظایف حاکمیت دینی، اجرای احکام حلال و حرام در موضوعات مختلف است. بنابراین، هنگامی که از حکمرانی فرهنگی در نظام اسلامی سخن می‌گوییم، نمی‌توانیم آن را مستقل از مباحث فقهی در نظر بگیریم. کارگزاران، سیاست‌گذاران و نهادهایی که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم با حکومت دینی ارتباط دارند، باید در حکمرانی فرهنگی به موازین فقهی توجه کنند و هر دو نقش یادشده را می‌توان به بیانات رهبر شهید مستند کرد. 

عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه فردوسی بااشاره به سومین نقش فقه در حکمرانی فرهنگی، بیان کرد: سومین نقش به مردمی‌سازی این عرصه مربوط می‌شود چرا که بی‌تردید در حکمرانی فرهنگی از حضور و مشارکت مردم بی‌نیاز نیستیم و اگر مردم سیاست‌ها و ارزش‌های مورد نظر را بپذیرند و از آنِ خود بدانند، تأثیر آنها در جامعه بسیار بیشتر از زمانی خواهد بود که صرفاً در قالب دستورالعمل‌هایی از بالا به آنان ابلاغ شوند. نقش فقه در این زمینه آن است که مردم، عمل به سیاست‌ها و برنامه‌های حکمرانی فرهنگی را وظیفه شرعی خود بدانند و در این صورت، همراهی آنان در عرصه عمل، آسان‌تر و مؤثرتر خواهد بود؛ برخلاف وضعیتی که حکمرانی فرهنگی صرفاً در قالب مجموعه‌ای از دستورهای ابلاغی از بالا به مردم عرضه شود.

وی ادامه داد: فقه ما، از مباحث طهارت تا دیانت باید ناظر بر اداره کشور باشد؛ به‌گونه‌ای که در حوزه فرهنگ نیز بتوانیم بر اساس آموزه‌های شریعت، حکمرانی داشته باشیم. البته ورود فقه به عرصه حکمرانی به معنای عام آن با توجه به گستردگی مفهوم حکمرانی، می‌تواند تمامی عرصه‌های حکمرانی را تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع به‌ویژه در حوزه حکمرانی فرهنگی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اندیشه‌های کلامی رهبر شهید و نقش آن در حکمرانی فرهنگی

در بخش دیگری از این همایش، فهیمه شریعتی،  دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی با اشاره به اندیشه‌های کلامی رهبر شهید و نقش آن در حکمرانی فرهنگی گفت: نخستین نکته آن است که آیت‌الله خامنه‌ای در حوزه مسائل اعتقادی و کلامی، واجد یک منظومه فکری منسجم و نظام‌مند هستند و منظور از منظومه فکری، مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و مبانی مرتبط با یک هسته مرکزی است که از بینش خاصی برخوردار بوده و کنشگری و غایت مشخصی را دنبال می‌کند و البته با بررسی و تحلیل بیانات و آثار مکتوب ایشان در حوزه مسائل اعتقادی و کلامی، می‌توان سه ویژگی محوری برای منظومه فکری اعتقادی ایشان برشمرد.

این استاد دانشگاه اظهار کرد: ویژگی نخست، عمل‌گرا بودن این منظومه فکری است چرا که تأکید آیت‌الله خامنه‌ای بر آن است که اعتقادات نباید صرفاً در سطح ذهن و ذهنیت باقی بمانند، بلکه باید از عرصه مباحث نظری محض فراتر رفته و به گونه‌ای تبیین شوند که آثار و پیامدهای آن‌ها در عرصه اجتماع و زندگی عملی انسان آشکار شود و این یعنی اعتقادات زمانی از تحقق و کارآمدی برخوردار خواهند بود که در رفتار فردی و اجتماعی انسان نمود پیدا کنند و به کنش و عمل منجر شوند.

وی افزود: ایشان در تبیین مفهوم «صبر» تأکید می‌کنند که نباید این مفهوم را صرفاً به معنای تحمل و پذیرش منفعلانه شرایط دشوار تفسیر کرد، بلکه صبر باید به معنای استقامت و پایداری در مسیر تحقق ایده‌ها، اهداف و ارزش‌ها فهم شود. بنابراین، صبر واجد یک جهت‌گیری عملی است و باید آثار بیرونی و عینی آن در زندگی انسان مشاهده شود. همچنین در تبیین مفاهیمی همچون رحمت و مغفرت نیز بر این نکته تأکید می‌شود که این مفاهیم باید با نوع عملکرد انسان در عرصه‌های مختلف زندگی، از جمله جامعه و خانواده، پیوند داشته باشند.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی تصریح کرد: ویژگی دوم، پیوستاری و نظام‌مند بودن منظومه اعتقادی و اتکای تمام مؤلفه‌های آن بر محور توحید است. در این منظومه، تمامی آموزه‌ها و ارزش‌های اسلامی حول محور توحید سازمان‌دهی می‌شوند. ازاین‌رو، هر آنچه قرار است در عرصه‌های مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی بر اساس تعالیم اسلام تحقق یابد، باید با اصل توحید و اقتضائات آن هماهنگ باشد و هرگونه ناهماهنگی با ارزش‌های توحیدی می‌تواند ماهیت و ارزش عمل را دگرگون کند.

شریعتی با بیان اینکه در این چارچوب، توحید صرفاً به معنای پذیرش ذهنی یگانگی خداوند نیست، بلکه باید در عرصه عمل، اطاعت و فرمان‌پذیری نیز تحقق یابد، افزود: از مهم‌ترین جلوه‌های این مسئله، توحید در اطاعت و فرمانبری است. بر همین اساس، ایشان اطاعت از خداوند را در دو سطح قابل بررسی می‌دانند: نخست، سطح فردی که ناظر به اعمال و رفتار شخصی انسان موحد است و دوم، سطح اجتماعی که به مسئولیت‌ها، جهت‌گیری‌ها و اهداف انسان در مقام عضوی از جامعه مربوط می‌شود. بنابراین، همان‌گونه که فرد در زندگی شخصی خود موظف به رعایت الزامات بندگی و اطاعت از خداوند است، در عرصه اجتماعی نیز باید در کنار سایر اعضای جامعه، در مسیر تحقق اهداف و ارزش‌های الهی حرکت کند.

وی ادامه داد: بر این اساس، موفقیت در عرصه بندگی فردی، بدون توجه به الزامات و مسئولیت‌های اجتماعی، برای تحقق کامل دینداری کافی نیست. ممکن است فردی در حوزه اعمال عبادی و تکالیف شخصی خود عملکرد مناسبی داشته باشد، اما در عرصه اجتماعی و در مسئله ولایت‌پذیری و اطاعت از امام عادل، دچار انحراف باشد. در چنین شرایطی، دینداری فردی به‌تنهایی نمی‌تواند معیار ارزیابی کامل وضعیت اعتقادی و عملی او باشد.

شریعتی رویکرد حکمت‌محور و متکی بر فهم و استنباط اصول اسلامی بر قرآن و متون معتبر دینی را ویژگی سوم منظومه فکری و اعتقادی آیت‌الله خامنه‌ای ذکر کرد و گفت: بر اساس این رویکرد، فهم و تبیین آموزه‌های اسلامی باید از منابع و مستندات اصیل دین سرچشمه بگیرد، نه آنکه تابع سلیقه‌ها، برداشت‌های شخصی و دیدگاه‌های غیرمستند افراد باشد. از این منظر، یکی از آسیب‌های موجود در عرصه دینداری آن است که در برخی موارد، به‌جای مراجعه به متون و مبانی اصلی دین، سلیقه‌ها و برداشت‌های شخصی مؤمنان مبنای عمل و قضاوت قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: در این میان، عقلانیت از جایگاه ویژه‌ای در منظومه فکری ایشان برخوردار است. ایشان اسلام ناب را اسلامی عقلانی می‌دانند و عقل را یکی از مهم‌ترین ابزارهای فهم تعالیم دینی و تشخیص وظایف انسان در عرصه‌های مختلف زندگی معرفی می‌کنند.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی در پایان گفت: البته عقلانیت نیز از آسیب‌هایی برخوردار است که باید مورد توجه قرار گیرد. یکی از مهم‌ترین این آسیب‌ها، گرفتار شدن در پیچیدگی‌های غیرضروری و تعمق‌های بی‌فایده است. از این منظر، تفکر عقلانی باید در خدمت فهم صحیح مسائل و حل مسائل واقعی زندگی انسان باشد، نه آنکه در پیچیدگی‌های ذهنی و مباحث انتزاعی فاقد فایده عملی متوقف شود. 

اصطلاح‌سازی قرآنی در بیانات تفسیری رهبر شهید انقلاب

در بخش دیگری از این مراسم، حسین براتی، عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: آنچه امروز در ادبیات علمی از آن با عنوان مفهوم‌سازی قرآنی یاد می‌شود در بیانات تفسیری آیت‌الله خامنه‌ای با تعابیری همچون منطق قرآنی قابل مشاهده است و این امر بیانگر توجه ویژه ایشان به ظرفیت‌های معنایی و مفهومی واژگان قرآن کریم است. یکی از مبانی اساسی در مفهوم‌سازی قرآن کریم، توجه به اصالت متنی قرآن در فرآیند فهم و تفسیر است که در این زمینه امام شهید انقلاب گاهی حتی در تبیین یک واژه از دیدگاه‌های رایج لغوی فاصله می‌گیرند و بر اساس ساختار درونی قرآن به تفسیر آن می‌پردازند.

این استاد دانشگاه افزود: از منظر رویکردی و رهیافتی، اجتماعی بودن قرآن و عبور از فردگرایی در منظومه دین، یکی از محورهای اصلی اندیشه تفسیری رهبر شهید انقلاب به شمار می‌رود و همچنین از منظر هدف و غایت، سه مفهوم تحول، تغییر و اصلاح را می‌توان به‌عنوان کلیدواژه‌هایی برای فهم غایت مورد نظر ایشان از تفسیر قرآن مطرح کرد. در حال حاضر، حدود ۱۰ سوره از قرآن کریم بر اساس تفاسیر و بیانات ایشان تدوین و منتشر شده است و در دانشگاه رضوی و برخی مراکز دیگر نیز پژوهش‌هایی در این زمینه انجام گرفته که قابل پیگیری و استفاده است.

براتی با اشاره به مفهوم‌سازی قرآن کریم در بیانات رهبر شهید انقلاب، بیان کرد: در بعد روشی و مبنایی، یکی از نکاتی که در تفسیر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به‌وضوح مشاهده می‌شود و در بیانات ایشان نیز مکرراً مورد تأکید قرار گرفته، مسئله «مفهوم‌سازی و اصطلاح‌سازی قرآن کریم» است. این موضوع را می‌توان با مباحث معناشناسی و زبان‌شناسی که امروزه در حوزه مطالعات تفسیری مطرح هستند، پیوند داد.

وی تأکید کرد: البته در بعد رویکردی و رهیافتی نیز معتقدم اگر مجموعه آثار تفسیری ایشان، از جمله این ده جلد تفسیر، آثار تدوین‌شده درباره اندیشه‌های ایشان و همچنین سخنرانی‌هایشان را در کنار یکدیگر قرار دهیم به یک محور اساسی خواهیم رسید و آن، اجتماعی بودن قرآن و ضرورت عبور از فردیت در منظومه دین است که به نظر می‌رسد این مسئله یکی از اصلی‌ترین جهت‌گیری‌های ایشان در تفسیر قرآن باشد.

این استاد دانشگاه همچنین گفت: اما در بعد هدف و غایت، بر اساس برداشتی که از مجموعه دیدگاه‌های ایشان دارم می‌توان سه مفهوم تحول، تغییر و اصلاح را به‌عنوان اهداف بنیادین تفسیر مطرح کرد. از این منظر تفسیر قرآن صرفاً به معنای فهم و تبیین مفاهیم آیات نیست، بلکه باید زمینه‌ساز تحول در انسان و به‌تبع آن، ایجاد تغییر و اصلاح در جامعه و جهان می‌شود.

وی در پایان تأکید کرد: آنچه امروزه در ادبیات علمی از آن با عنوان مفهوم‌سازی یاد می‌شود در بیانات تفسیری ایشان، حتی در حدود پنجاه‌وچهار سال پیش، با تعابیری همچون «منطق قرآنی» و «اصطلاح‌سازی قرآنی» قابل مشاهده است و این مسئله نشان‌دهنده توجه ویژه ایشان به ظرفیت‌های مفهومی و معنایی واژگان قرآن کریم است.

رهبر شهید انقلاب به حدیث به منزله میراثی زنده و راهگشا برای هدایت جامعه می‌نگریستند

در بخش دیگری از این همایش، علی عبدالله‌زاده، عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی گفت: تفاوت اساسی رویکرد حدیثی رهبر شهید انقلاب با نگاه و رویکرد صرفا اخباری به حدیث در این بود که ایشان حدیث را نه فقط به عنوان متنی برای نقل و استناد بلکه به‌مثابه میراثی زنده و راهگشا برای فهم مسائل انسان معاصر و هدایت جامعه می‌دانستند.

وی با اشاره به نقش انقلاب اسلامی در فعالیت‌های حدیثی، افزود: قطعا انقلاب اسلامی توانسته فعالیت‌های حدیثی را هم سامان‌دهی کند و هم گسترش و تقویت ببخشد و بسیاری از مؤسسات مهم حدیثی، از جمله مؤسسه دارالحدیث با حمایت حضرت امام و رهبری انقلاب فعالیت خود را آغاز کردند و به مسیر خود ادامه دادند.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی تصریح کرد: در دوران انقلاب اسلامی مؤسسات مرتبط با نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه شکل گرفتند و توسعه یافتند و حتی توجه به نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه در رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه‌ها نیز از برکات همین جهت‌گیری معرفتی و معارفی انقلاب اسلامی است پس تمام این ظرفیت‌ها در شخصیت رهبر شهید نیز بازتاب پیدا کرده است و ایشان ادامه‌دهنده و استمراربخش همان جهت‌گیری معرفتی انقلاب اسلامی در حوزه توجه به حدیث بودند.

وی تأکید کرد: شخصیت رهبر شهید به گونه‌ای بود که به نظر می‌رسد هیچ محدثی که به معنای واقعی کلمه در دانش حدیث تخصص داشته باشد، نمی‌تواند نسبت به تسلط و شناخت حدیثی ایشان بی‌توجه باشد. 

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها