به گزارش خبرنگار ایسنا، دویستمین نشست رسانهای دفتر توسعه آموزش رسانه، دوشنبه ـ ۲۵ آبانماه ـ با موضوع «رسانهها و نوواژهها؛ نقش رسانهها در نوینسازی زبان فارسی» و با حضور رضا عطاریان، پژوهشگر ارشد فرهنگستان زبان و ادب فارسی و فرشید سمائی، عضو هیات علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، برگزار شد.
علی ترابی، دبیر نشست با اشاره به برگزاری دویستمین نشست رسانهای
گفت: این نشستها طی حدود هشت سال گذشته با وجود فراز و فرودها و وقفههایی ادامه یافتهاند و تلاش داشتهاند بستری برای گفتوگو درباره موضوعات فرهنگی و اجتماعی فراهم کنند.
ترابی زبان فارسی را میراث مشترک تاریخی و فرهنگی ایرانیان دانست و بر ضرورت مراقبت از آن و استفاده درست از ظرفیتهای این زبان تأکید کرد.
او سپس با معرفی رضا عطاریان، پژوهشگر ارشد فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از او خواست درباره ضرورت نوینسازی زبان، رابطه متقابل زبان و تحولات اجتماعی و نقش رسانهها در تولید و رواج واژههای جدید توضیح دهد.
عطاریان در پاسخ، با اشاره به تجربه تاریخی کشورهای اروپایی گفت: از قرن شانزدهم میلادی به بعد، همزمان با تحولات علمی و فرهنگی مانند رنسانس، عصر روشنگری و انقلاب صنعتی، زبانهای بومی مانند فرانسوی، انگلیسی و آلمانی بهتدریج جایگاه زبان لاتین را در تولید و انتقال دانش به دست آوردند.
به گفته او، در ایران نیز روند نوینسازی زبان فارسی با آشنایی گستردهتر با تحولات جدید و جریانهای مدرن، بهویژه پس از جنگهای ایران و روس و در دورههای بعد، اهمیت بیشتری پیدا کرد.
او با تأکید بر رابطه دوسویه زبان و جامعه اظهار کرد: «زبان فقط محمل اندیشه نیست، بلکه مولد اندیشه نیز هست.»
به گفته عطاریان، نمیتوان زبان و تحولات اجتماعی را دو پدیده جدا از یکدیگر دانست؛ زیرا تغییرات اجتماعی بر زبان اثر میگذارند و زبان نیز در شکلگیری و گسترش اندیشههای تازه نقش دارد.
این پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تقسیم فرایند واژهگزینی به سه سطح رسمی، نیمهرسمی و غیررسمی، توضیح داد: واژهسازی و انتخاب معادل در سطح رسمی از سوی نهادهای مسئول و در چارچوب برنامهریزی مشخص انجام میشود؛ در سطح نیمهرسمی، گروهها و مجموعههای تخصصی خارج از ساختار رسمی در این زمینه فعالیت میکنند و در سطح غیررسمی نیز افراد، نویسندگان و مترجمان در مواجهه با مفاهیم تازه، معادلهایی را پیشنهاد میدهند.
عطاریان با اشاره به جایگاه رسانهها در این فرایند گفت: روزنامهنگاران و فعالان رسانهای از نخستین افرادی هستند که با مفاهیم و پدیدههای جدید روبهرو میشوند و به همین دلیل، در انتخاب و ساخت معادل برای آنها نقش دارند. او تأکید کرد: «رسانه نهتنها مروج واژهها، بلکه مبدا آنهاست.»
وی با بیان اینکه برنامهریزی زبان از مباحث حوزه جامعهشناسی زبان است، افزود: این حوزه به مداخله آگاهانه در زبان میپردازد و با تغییرات طبیعی زبان تفاوت دارد. از این منظر، رسانهها نباید صرفاً در مرحله انتشار و ترویج واژههای مصوب حضور داشته باشند، بلکه باید در فرایند برنامهریزی و تصمیمگیری درباره واژهها نیز مشارکت کنند.
این پژوهشگر گفت: زبان باید آمادگی پذیرش، ساخت و بازساخت مفاهیم تازه را داشته باشد.
او با اشاره به تجربههای تاریخی زبان فارسی، از نهضت علمی دوره ساسانی در زمان خسرو انوشیروان، نهضت ترجمه در دوره عباسی و ورود علوم جدید به ایران از مسیر دارالفنون و ترجمه آثار علمی یاد کرد و این تجربهها را از مقاطع اثرگذار در گسترش زبان علمی فارسی دانست.
عطاریان با اشاره به فعالیت فرهنگستانهای زبان و ادب فارسی در دورههای مختلف، اظهار کرد: شرایط رسانهای در دورههای فعالیت این نهادها یکسان نبوده است؛ نخستین فرهنگستان در دورهای فعالیت میکرد که رسانه مکتوب نقش اصلی را داشت، در دوره دوم رادیو و تلویزیون نیز به این مجموعه اضافه شدند و فرهنگستان سوم در فضایی فعالیت خود را ادامه داده که رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی بخش مهمی از ارتباطات را شکل میدهند.
او با بیان اینکه گسترش رسانهها، دامنه اثرگذاری آنها بر زبان را افزایش داده است، به نتایج پژوهش خود درباره واژههای مصوب فرهنگستان اشاره کرد و گفت: بر اساس بررسی انجامشده در چند گروه، حدود ۸۵ درصد واژههای تأییدشده از میان واژههایی انتخاب شدهاند که پیشتر در زبان مردم رواج داشتهاند و حدود ۱۵ درصد نیز واژههای تازهساخته بودهاند.
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه استانداردسازی زبان نباید صرفاً از بالا و بدون توجه به کاربرد عمومی واژهها انجام شود، گفت: «استانداردسازی ابتدا با تکثر آغاز میشود، سپس محدود میشود و در نهایت در کاربرد به استاندارد میرسد.» به باور او، ابتدا باید امکان طرح معادلهای مختلف وجود داشته باشد، سپس با بررسی میزان کاربرد و پذیرش آنها، گزینههای مناسب انتخاب شوند.
عطاریان همچنین نقش رسانهها را در مرحله اجرای برنامهریزی زبانی مهم دانست و توضیح داد: رسانهها با استفاده از واژهها در متنها و موقعیتهای قابل فهم، میتوانند به آشنایی مخاطبان با آنها و افزایش پذیرش عمومی کمک کنند. از سوی دیگر، دادههای بهروز رسانهها میتواند تصویری از میزان استفاده مردم از واژهها در اختیار نهادهای برنامهریز قرار دهد و امکان بازنگری در انتخاب معادلها را فراهم کند.
او با اشاره به ضرورت مشارکت نهادهای مختلف در سیاستگذاری زبانی، تجربه ترکیه را نمونهای از توزیع مسئولیت در این حوزه دانست و گفت: مسئولیت برنامهریزی و نظارت بر زبان نباید تنها بر عهده یک نهاد باشد. فرهنگستان، رسانهها، وزارتخانهها و دیگر سازمانهای مرتبط باید در این زمینه همکاری کنند؛ چراکه نهاد برنامهریزی زبان برای رسیدن به موفقیت دلخواه، نیازمند یک عزم و جنبش ملی است.
در ادامه نشست، فرشید سمائی، عضو هیات علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و پژوهشگر ارشد حوزه واژهگزینی، درباره نقش متخصصان در ساخت و انتخاب اصطلاحات تازه، ضرورت شناخت دقیق مفاهیم تخصصی و امکان آموزش اصطلاحشناسی به کارشناسان سخن گفت.
سمائی در آغاز سخنان خود برگزاری چنین برنامههایی را در پیشبرد زبان فارسی و زبانهای تخصصی مؤثر دانست و در عین حال گفت: پیش از بررسی نقش رسانهها در نوینسازی زبان فارسی، باید روشن کنیم که امروز منظورمان از رسانه چیست؛ زیرا مفهوم رسانه در طول قرن بیستم دستخوش تغییر شده است. از سوی دیگر، باید این پرسش را نیز مطرح کرد که زبان فارسی چه نقشی در نوینسازی رسانهها دارد و آیا خود این زبان میتواند در حوزههای تخصصی و رسانهای به سمت نوآوری حرکت کند؟
این عضو هیات علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به تجربه حدود ۱۵۰ ساله ایران در توسعه زبان علمی، اظهار کرد: زبان فارسی ظرفیت نوینسازی دارد؛ از جمله میتوان به نگارش رسالههای دکتری به زبان فارسی، تدریس رشتههای مرتبط با زبان در دانشگاهها، شکلگیری حوزههای میانرشتهای و فعالیتهای فرهنگستان در زمینه آموزش واژهگزینی و اصطلاحشناسی اشاره کرد.
سمائی با بیان اینکه رسانه و زبان فارسی رابطهای متقابل در فرایند نوینسازی دارند، افزود: رسانه میتواند به نوینسازی زبان فارسی کمک کند و در مقابل، خود رسانه نیز با بهرهگیری از ابزارها و دستاوردهای اصطلاحشناسی قابلیت نوینشدن دارد. بنابراین، این دو فرایند از یکدیگر جدا نیستند.
او در ادامه با توضیح مفهوم اصطلاحشناسی گفت: «اصطلاحشناسی علم توصیف و تبیین مفاهیم و اصطلاحات و روابط میان آنهاست.» به گفته سمیعی، اصطلاحشناسی صرفاً به یافتن معادل برای واژههای بیگانه محدود نمیشود، بلکه پیش از انتخاب واژه باید مفهوم، جایگاه آن در یک حوزه علمی و ارتباطش با مفاهیم دیگر مشخص شود.
این پژوهشگر با تأکید بر نقش زبان در شکلگیری دانش علمی اظهار کرد: «زبان علمی فقط ابزار انتقال یافتههای علمی نیست، بلکه ساختار آن در شکلگیری مفاهیم، روابط و صورتبندی قوانین علم نقش دارد.»
او توضیح داد که در بررسی اصطلاحات علمی باید سه سطح هستیشناختی، معرفتشناختی و زبانی را در نظر گرفت؛ به این معنا که ابتدا موضوع و ماهیت پدیده، سپس شیوه شناخت آن و در نهایت نحوه بیان و نامگذاری آن در زبان بررسی شود.
سمائی با اشاره به اینکه اصطلاحات در خلأ شکل نمیگیرند، گفت: نمیتوان اصطلاحشناسی را به انتخاب چند واژه مستقل یا ترجمه موردی آنها تقلیل داد؛ زیرا هر اصطلاح در شبکهای از مفاهیم قرار دارد و شناخت ارتباط میان این مفاهیم برای انتخاب واژه مناسب ضروری است.
او همچنین به رفتوآمد واژهها میان زبان عمومی و زبانهای تخصصی اشاره کرد و گفت: برخی واژهها از زبان عمومی وارد حوزههای علمی میشوند و معنای تخصصی پیدا میکنند؛ در مقابل، اصطلاحات تخصصی نیز ممکن است به زبان عمومی راه یابند.
این عضو هیات علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، «خودآگاهی اصطلاحشناختی» را از نیازهای اساسی متخصصان دانست و آن را چنین تعریف کرد: «خودآگاهی اصطلاحشناختی، آگاهی متخصص موضوعی از دانش مفهومی حوزه مطالعاتی خویش و شیوههای بازنمایی زبانی آن دانش است.»
به گفته او، متخصصان هر حوزه باید علاوه بر شناخت اصطلاحات پایه و تخصصی رشته خود، با مفاهیم مشترک میان رشتهها، روابط مفهومی و شیوههای انتخاب و ساخت اصطلاح نیز آشنا باشند.
سمائی در پایان با اشاره به مفهوم نوینسازی زبان گفت: «نوسازی یک زبان شامل انطباق واژگان آن با واقعیتهای جدید اجتماعی، علمی، فناوری و فرهنگی است.»
او تأکید کرد که این فرایند بخشی از برنامهریزی زبان و در شکل تخصصیتر، برنامهریزی اصطلاحشناختی است و هدف آن حفظ توانایی زبان برای انتقال دانش و پاسخگویی به نیازهای تازه جامعه است.
این نشست با تأکید بر ضرورت همکاری میان فرهنگستان زبان و ادب فارسی، رسانهها، متخصصان و دیگر نهادهای مرتبط در مسیر تقویت و پویایی زبان فارسی به پایان رسید.
انتهای پیام