چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۰۹:۲۹
منبع: نمایندگی خراسان جنوبی
۴۸۰ جلد کتاب تاریخی؛ روایتگر چند نسل از میراث علمی بیرجند

۴۸۰ جلد کتاب تاریخی؛ روایتگر چند نسل از میراث علمی بیرجند

خراسان جنوبی (ایسنا) - حدود ۴۸۰ جلد کتاب، نسخه خطی و اثر چاپ سنگی که طی چند نسل در خانواده شریف گردآوری و نگهداری شده است، پیش از این به موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند اهدا شد؛ مجموعه‌ای که دست‌نوشته‌ها، یادداشت‌های مالکان و نشانه‌های باقی‌مانده در آن، اطلاعات ارزشمندی از پیشینه علمی، فرهنگی و اجتماعی بیرجند است.

کتابخانه‌های خانوادگی گاهی فراتر از مجموعه‌ای از کتاب‌های خوانده‌شده و نگهداری‌شده هستند. نام صاحبان کتاب در صفحه نخست، یادداشت‌هایی که در حاشیه متن‌ها نوشته شده، تاریخ و محل تهیه آثار و حتی شیوه صحافی و نگهداری آن‌ها، اطلاعاتی از زندگی علمی و فرهنگی نسل‌های گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. این نشانه‌ها می‌توانند مسیر انتقال کتاب‌ها میان شهرها و مراکز علمی، ارتباط میان خانواده‌ها و عالمان و بخشی از سنت‌های آموزشی و فرهنگی یک منطقه را روشن کنند.

مجموعه خانواده شریف نیز از همین منظر اهمیت دارد؛ آثاری که طی نسل‌ها در یک خانواده نگهداری شده و اکنون با قرار گرفتن در اختیار موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، امکان حفاظت تخصصی، شناسایی و استفاده پژوهشی از آن‌ها فراهم شده است.

احمد خامسان، سرپرست دانشگاه بیرجند، در آیین تکریم خانواده شریف، حفظ میراث تاریخی و انتقال آن به نسل‌های آینده را از مسئولیت‌های دانشگاه دانست و بر ضرورت صیانت از اسناد و آثار ارزشمند منطقه تأکید کرد. به گفته خامسان، بخشی از میراث مکتوب و اسناد تاریخی در خانه‌های شخصی نگهداری می‌شوند و ممکن است به دلیل نبود شرایط مناسب، در معرض آسیب یا نابودی قرار گیرند؛ ازاین‌رو، شناسایی چنین مجموعه‌هایی و فراهم کردن امکان نگهداری اصولی از آن‌ها اهمیت دارد.

خامسان با اشاره به آمادگی دانشگاه بیرجند برای دریافت مجموعه‌های تاریخی و اسناد ارزشمند گفت دانشگاه می‌تواند این آثار را بدون دریافت هزینه از صاحبان آن‌ها تحویل بگیرد و در شرایط مناسب نگهداری کند تا در بلندمدت نیز امکان حفاظت از آن‌ها وجود داشته باشد. هدف از این اقدام، جلوگیری از پراکندگی و آسیب‌دیدگی میراث مکتوب و فراهم کردن زمینه استفاده علمی از آثاری است که ممکن است در نگهداری خانگی در معرض خطر قرار گیرند.

سرپرست دانشگاه بیرجند، حفظ هویت تاریخی و فرهنگی منطقه را از دیگر اهداف موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه برشمرد و با اشاره به آثار و اسناد مربوط به شخصیت‌های اثرگذار منطقه، از جمله محمدحسن‌خان شریف و زنده‌یاد حمیدرضا شریف، بر ضرورت گردآوری و معرفی میراث برجای‌مانده از خانواده‌ها و چهره‌های علمی و فرهنگی تأکید کرد. این مرکز در سال‌های گذشته با هدف نگهداری و معرفی اسناد و آثار تاریخی شکل گرفته و اکنون در پی آن است که به مرجعی منطقه‌ای برای حفاظت از میراث مکتوب و مستندات تاریخی تبدیل شود.

اهمیت چنین مجموعه‌هایی تنها در قدمت کتاب‌ها خلاصه نمی‌شود؛ گاهی همین آثار، حلقه اتصال تاریخ خانوادگی با تاریخ عمومی یک شهر هستند.

محمدحسین زینلی، رئیس هیئت‌مدیره بنیاد حامیان دانشگاه بیرجند، در سخنان خود از آشنایی با مجموعه خانواده شریف در سال‌های تحصیل در دانشکده فنی دانشگاه بیرجند یاد کرد و تاریخ را یکی از راه‌های شناخت ریشه‌های تمدنی و جلوگیری از فراموشی گذشته دانست.

زینلی با اشاره به پیشینه حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ ساله مکتوب خانواده شریف، نقش خانواده‌ها و شخصیت‌های اثرگذار را در شکل‌گیری هویت تاریخی و فرهنگی مناطق مهم ارزیابی کرد. از نگاه زینلی، شناخت گذشته تنها با مراجعه به اسناد رسمی و کتاب‌های تاریخ به دست نمی‌آید و خاطرات افراد، آثار باقی‌مانده از بناهای تاریخی و اشیای کشف‌شده نیز می‌توانند در تکمیل روایت‌های تاریخی مؤثر باشند.

رئیس هیئت‌مدیره بنیاد حامیان دانشگاه بیرجند در همین زمینه خاطره‌ای از بازدید از یکی از محوطه‌های تاریخی منطقه نقل کرد؛ مکانی که در نگاه نخست آثار مشخص و قابل مشاهده‌ای از گذشته در آن وجود نداشت، اما بررسی و جست‌وجو با استفاده از تجهیزات به کشف دو کیسه سفال شکسته انجامید. این تجربه از نظر زینلی نشان می‌داد که نبود نشانه‌های آشکار در یک محوطه، به معنای فقدان پیشینه تاریخی آن نیست و بررسی دقیق‌تر می‌تواند شواهدی از زندگی و تمدن گذشته را آشکار کند.

زینلی در ادامه به جایگاه محمدحسن‌خان شریف در تاریخ بیرجند اشاره کرد و گفت این شخصیت بیش از هفت سال مسئولیت حکومت بیرجند را بر عهده داشته است.

وی همچنین از شخصیت‌های علمی خانواده شریف، از جمله حسین شریف و همسرش یاد کرد و بخشی از خاطرات شخصی خود را به سال ۱۳۶۵ پیوند زد؛ زمانی که در جریان فعالیت‌هایی برای ساماندهی درختان خشک و دیوارهای خشتی یک بنای قدیمی و ایجاد نمایشگاه، از خانه یکی از زنان درگذشته خانواده شریف بازدید کرده بود.

در آن خانه، حدود ۸۰۰ جلد کتاب با دست‌خط‌هایی زیبا نگهداری می‌شد؛ منظره‌ای که برای زینلی تصویری از میزان علاقه و توجه نسل‌های پیشین این خانواده به کتاب و مطالعه به یادگار گذاشته است. این خاطره، در کنار پیشینه چندصدساله مکتوب خانواده، نشان می‌دهد گردآوری کتاب در این خانواده صرفاً به تهیه چند اثر پراکنده محدود نبوده و بخشی از زندگی فرهنگی و فکری نسل‌های مختلف را تشکیل می‌داده است.

محمدمهدی ایزدخواه، رئیس بنیاد نخبگان خراسان‌جنوبی، اهدای مجموعه خانواده شریف را اقدامی فراتر از انتقال تعدادی کتاب از یک مکان به مکان دیگر دانست و آن را نمونه‌ای از تبدیل مالکیت خصوصی به مسئولیت اجتماعی توصیف کرد. در این نگاه، کتاب‌هایی که سال‌ها در یک خانواده نگهداری شده‌اند، با قرار گرفتن در اختیار یک مرکز علمی و فرهنگی می‌توانند از محدوده استفاده خانوادگی خارج شوند و در دسترس پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان قرار گیرند.

ایزدخواه با اشاره به اینکه هر صفحه از یک اثر تاریخی می‌تواند دریچه‌ای به بخشی از تاریخ، اندیشه، دانش و شیوه زندگی مردم یک دوره باشد، شناخت میراث گذشته را برای ساخت آینده‌ای ریشه‌دار ضروری دانست. به اعتقاد رئیس بنیاد نخبگان خراسان‌جنوبی، جامعه‌ای که از پیشینه خود شناخت کافی نداشته باشد، در معرفی سرمایه‌های انسانی و فرهنگی و انتقال تجربه‌های ارزشمند به نسل جوان نیز با دشواری روبه‌رو خواهد شد.

وی همچنین معرفی خانواده‌ها و شخصیت‌های اثرگذار را از مسیرهای الگوسازی برای نسل جوان دانست و تأکید کرد که جوانان باید در کنار شناخت استعدادها و ظرفیت‌های امروز جامعه، با ریشه‌های تاریخی و فرهنگی خود نیز آشنا باشند. از این منظر، ارزش اقدام خانواده شریف تنها در اهدای یک مجموعه کتاب نیست، بلکه در الگویی است که برای دیگر خانواده‌های برخوردار از اسناد، کتاب‌ها و آثار تاریخی ایجاد می‌کند؛ آثاری که اگر در مجموعه‌های خصوصی ناشناخته باقی بمانند، ممکن است فرصت شناسایی و بهره‌برداری علمی از آن‌ها از دست برود.

پس از انتقال مجموعه به دانشگاه، مسئولیت نگهداری و حفاظت از آثار اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، شمار آثار اهدایی را حدود ۴۸۰ جلد اعلام کرد و گفت این مجموعه شامل کتاب‌های ارزشمند، نسخه‌های خطی و آثار چاپ سنگی است.

صمدیه با اشاره به مسئولیت دانشگاه در قبال آثار دریافت‌شده، حفاظت، نگهداری، مرمت و فراهم کردن امکان دسترسی علمی به آن‌ها را از وظایف مرکز دانست. به گفته رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، صرف نگهداری فیزیکی کتاب‌ها برای حفظ میراث مکتوب کافی نیست و این آثار باید شناسایی و ساماندهی شوند تا هم از آسیب‌های احتمالی در امان بمانند و هم امکان استفاده پژوهشگران از محتوای آن‌ها فراهم شود.

وی همچنین به روند شکل‌گیری و توسعه موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند اشاره کرد؛ مرکزی که بدون برخورداری از پشتوانه مالی مستقل و اعتبارات اختصاصی بیرونی فعالیت کرده و توسعه آن با اتکا به ظرفیت‌های موجود دانشگاه و تلاش مجموعه عوامل اجرایی و علمی دنبال شده است. فعالیت این مرکز در شرایط محدودیت امکانات، ضرورت توجه به زیرساخت‌های نگهداری و حفاظت از آثار تاریخی را بیش از پیش آشکار می‌کند.

مسعود باتر، مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در توضیح الزامات حفاظت از میراث مکتوب، به آسیب‌پذیری نسخه‌های خطی و کتاب‌های قدیمی در برابر عوامل محیطی اشاره کرد. نوسان دما و رطوبت، تابش نور، گردوغبار، آلاینده‌ها، حشرات و عوامل قارچی از جمله عواملی هستند که می‌توانند به مرور زمان به کاغذ، جلد و ساختار فیزیکی کتاب‌ها آسیب وارد کنند.

باتر تأکید کرد نگهداری اصولی از چنین آثاری به فضای مناسب، تجهیزات تخصصی و نیروی انسانی آموزش‌دیده نیاز دارد. به همین دلیل، حفاظت از مجموعه‌های تاریخی باید بر اساس ضوابط علمی انجام شود و صرف قرار دادن کتاب‌ها در قفسه یا انبار نمی‌تواند تضمین‌کننده سلامت آن‌ها در طولانی‌مدت باشد.

مسئول بخش اسناد موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند همچنین بر اهمیت بررسی ویژگی‌های مادی و ساختاری نسخه‌ها تأکید کرد. نوع صحافی، جنس و شکل جلد، یادداشت‌های مالکیت، حاشیه‌نویسی‌ها و نوشته‌های افزوده‌شده در صفحات، هرکدام می‌توانند اطلاعاتی درباره صاحبان کتاب، زمان استفاده از آن و مسیر انتقال اثر ارائه دهند.

از دیگر ویژگی‌های قابل بررسی در این مجموعه، دست‌خط‌ها و یادداشت‌های آقا محمدرضا مجتهد درخشانی، معروف به شریعت‌مدار است. در برخی نسخه‌ها تاریخ و محل نگارش یا مطالعه اثر ثبت شده و نام مکان‌هایی مانند نجف، اصفهان و مدرسه فاضلیه جعفریه دیده می‌شود. این اطلاعات می‌توانند در شناسایی مسیر علمی صاحبان کتاب و ارتباط آن‌ها با مراکز مذهبی و آموزشی نقش داشته باشند.

فردوسی همچنین درباره عنوان شریعت‌مدار توضیح داد که این عنوان برای افرادی به کار می‌رفته که اجازه اجتهاد داشته‌اند. بر اساس توضیحات وی، آقا محمدرضا مجتهد درخشانی چهار اجازه اجتهاد داشته و برای برخی دیگر از عالمان مرتبط با این خانواده، از جمله سیدابوطالب و محمدعلی مجتهد درخشانی نیز اجازه اجتهاد مطرح بوده است. وجود چنین اطلاعاتی در کنار کتاب‌های فقهی و اصولی، امکان بررسی پیوند میان آثار موجود و جایگاه علمی صاحبان آن‌ها را فراهم می‌کند.

یکی از نمونه‌های روشن پیوند کتاب و سنت وقف در این مجموعه، به محمدحسن شریف مربوط می‌شود. فردوسی گفت محمدحسن شریف در سال ۱۳۱۲ کتابی را به مدرسه فاضلیه جعفریه وقف کرده بود و یادداشتی از متولی یا مسئول مدرسه نیز در ارتباط با این اقدام باقی مانده است. این نمونه نشان می‌دهد علاقه به کتاب در این خانواده تنها در خرید، گردآوری و نگهداری آثار خلاصه نمی‌شده و استفاده دیگران از کتاب‌ها و قرار گرفتن آن‌ها در اختیار مراکز آموزشی نیز مورد توجه بوده است.

محتوای مجموعه به آثار مذهبی و ادبی محدود نیست و کتاب‌هایی در حوزه حقوق، علوم جدید و موضوعات تخصصی نیز در میان آن‌ها وجود دارد. فردوسی به وجود جزوه‌ها و نوشته‌های دست‌نویس در کنار کتاب‌های چاپی اشاره کرد و از فرایند چندساله شناسایی و فهرست‌نویسی آثار سخن گفت. این فرایند با همکاری استادان و عوامل مختلف دانشگاه دنبال شده و هدف آن، ثبت مشخصات کتاب‌ها و فراهم کردن امکان شناخت دقیق‌تر محتوای مجموعه بوده است.

در کنار میراث مکتوب و پیشینه تاریخی خانواده شریف، میراث علمی و آموزشی اعضای این خانواده نیز در سخنان محمدامین ناصح، عضو هیئت علمی گروه زبان انگلیسی دانشگاه بیرجند، مورد توجه قرار گرفت. ناصح در بخشی از سخنان خود به زنده‌یاد محمدرضا شریف‌زاده پرداخت؛ استاد دانشگاهی که بیش از سه دهه در عرصه آموزش و تربیت دانشجو فعالیت داشت و شماری از شاگردانش بعدها در مسئولیت‌های مهم علمی، اجرایی و مدیریتی کشور قرار گرفتند.

ناصح با اشاره به فعالیت‌های آموزشی شریف‌زاده و دانشجویانی که در طول سال‌های تدریس با وی ارتباط داشتند، از افرادی یاد کرد که بعدها مسئولیت‌هایی مانند وزارت امور اقتصادی و دارایی و ریاست سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی را بر عهده گرفتند. در میان نام‌های مطرح‌شده، از محمد ستاری‌فر و حمیدرضا برادران شرکا نیز یاد شد. این بخش از سخنان ناصح بر اثرگذاری استاد در تربیت نیروهای متخصص و نقش آموزش در شکل‌گیری سرمایه انسانی تأکید داشت.

به روایت ناصح، شریف‌زاده از فعالیت‌های جناحی و دسته‌بندی‌های سیاسی فاصله می‌گرفت و تمرکز اصلی خود را بر فعالیت علمی و آموزش قرار داده بود. برای توضیح این ویژگی، ناصح خاطره‌ای از مهدی عسلی، مدیرکل وقت دفتر اقتصاد کلان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، نقل کرد. عسلی در آن خاطره استادان را به دو گروه تقسیم کرده بود؛ گروهی که تدریس را شغلی برای کسب درآمد یا رسیدن به موقعیت‌های بالاتر می‌دانند و گروهی که آموزش را رسالت اصلی خود می‌شمارند و به فعالیت دیگری به اندازه آن دل‌بستگی ندارند. شریف‌زاده در روایت نقل‌شده، در گروه دوم قرار می‌گرفت.

ناصح از رفتار حرفه‌ای و اخلاق آموزشی شریف‌زاده نیز سخن گفت؛ از جمله توجه به دانشجویان، احترام به استادان پیشکسوت، رعایت آداب علمی و انتقال این شیوه رفتاری به شاگردان. در این روایت، استاد تنها به انتقال محتوای درسی بسنده نمی‌کرد، بلکه رفتار علمی و شیوه تعامل با دیگران را نیز بخشی از مسئولیت آموزشی خود می‌دانست.

بخش دیگری از خاطرات ناصح به توجه خانواده شریف‌زاده به فعالیت‌های اجتماعی مربوط بود. از جمله اینکه فرزند این استاد در اردوی جهادی مناطق محروم سیستان و بلوچستان حضور پیدا کرده بود. همچنین از حضور خانواده و این استاد در برنامه‌ای از صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران با موضوع الگوهای علمی و خانوادگی یاد شد؛ موضوعی که در امتداد بحث نقش خانواده در پرورش و انتقال ارزش‌های علمی و فرهنگی قرار می‌گرفت.

ناصح در ادامه به دیداری در پرواز بیرجند به تهران، پس از همه‌گیری کرونا و در حدود سال‌های ۱۳۹۹ یا ۱۴۰۰ اشاره کرد. در آن دیدار، شریف‌زاده درباره طرحی برای ثبت و تدوین تاریخ چهار دهه فعالیت دانشگاه آزاد اسلامی سخن گفته بود؛ طرحی که با محوریت عبدالله جاسبی دنبال می‌شد.

این ویژگی‌ها در کنار محتوای اصلی کتاب، به پژوهشگر کمک می‌کنند تا تنها با متن یک اثر روبه‌رو نباشد، بلکه تاریخ حضور و گردش آن را نیز بررسی کند.

به گفته باتر، گاهی یادداشت‌های کوتاه ثبت‌شده در ابتدای کتاب یا حاشیه صفحات، اطلاعاتی درباره مالک پیشین، محل تهیه یا ارتباط کتاب با یک مرکز علمی در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهند. از این رو، ثبت و نگهداری این نشانه‌ها در زمان فهرست‌نویسی اهمیت دارد و نباید در جریان ساماندهی آثار نادیده گرفته شوند.

باتر تصمیم مشترک اعضای خانواده شریف برای اهدای میراث مکتوب خانواده را نمونه‌ای از مسئولیت‌پذیری فرهنگی دانست و حفظ چنین آثاری را به معنای حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه ارزیابی کرد. وی همچنین ایجاد مرکزی برای مرمت آثار تاریخی و کتاب‌ها در شرق کشور با محوریت دانشگاه بیرجند را ظرفیتی مهم دانست؛ مرکزی که می‌تواند علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای منطقه، زمینه ارائه خدمات تخصصی به مجموعه‌های تاریخی و توسعه پژوهش‌های مرتبط با میراث مکتوب را فراهم کند.

در میان آثار اهدایی، کتاب‌هایی با موضوعات متنوع و نشانه‌هایی از ارتباط آن‌ها با عالمان، مدارس و مراکز علمی بیرجند و قاین وجود دارد. مفید فردوسی، دانشیار گروه جغرافیای دانشگاه بیرجند، با بررسی محتوای مجموعه به کتاب‌هایی در حوزه حدیث، تفسیر، ادبیات، تاریخ، فقه و اصول، حقوق و علوم جدید اشاره کرد. برخی از این آثار در شهرهایی مانند نجف و مشهد تهیه شده و سپس به بیرجند منتقل شده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند در بررسی ارتباط علمی و فرهنگی منطقه با دیگر مراکز علمی مورد توجه قرار گیرد.

فردوسی در میان آثار ادبی مجموعه به کتاب «گلزار سعیدی» اشاره کرد؛ اثری از یکی از شاعران قدیمی بیرجند که منتشر شده، اما ظاهراً تجدید چاپ نشده است. حضور چنین کتابی در کنار آثار مذهبی و علمی نشان می‌دهد کتابخانه خانواده شریف تنها محل گردآوری کتاب‌های درسی و تخصصی نبوده و ادبیات و شعر نیز در میان علایق صاحبان آن جایگاه داشته است.

بخش دیگری از سخنان فردوسی به پیوند کتاب‌های موجود در مجموعه با تاریخ آموزش و مدرسه‌های قدیمی منطقه اختصاص داشت. وی با اشاره به مدرسه معصومیه بیرجند، پیشینه این مدرسه را به دوره قاجار مرتبط دانست و از روایت‌هایی درباره وجود سه مدرسه در قاین، بیرجند و بلوک درخش سخن گفت. در این روایت‌ها به اختصاص کمک مالی و موقوفات برای اداره این مراکز در دوره ناصرالدین‌شاه نیز اشاره شده است؛ به‌گونه‌ای که بنا بر روایت مطرح‌شده، برای هر یک از این مدرسه‌ها مبلغی در حدود ۷۰۰ تومان در نظر گرفته شده بود.

فردوسی همچنین به پیشینه خانواده‌های علمی و مذهبی منطقه و ارتباط آن‌ها با یکدیگر پرداخت. از جمله شخصیت‌هایی که در این بخش از سخنان وی مطرح شد، آیت‌الله مسیح مجتهد بود که فرزندش نام خانوادگی عیاتی را برگزید. ویژگی‌هایی مانند خوش‌نویسی، فصاحت و برخورداری از جایگاه علمی و اجتهادی در توصیف این شخصیت مطرح شد.

آقا زین‌العابدین مجتهد درخشانی و فرزندش آیت‌الله محمدعلی مجتهد درخشانی نیز از دیگر چهره‌هایی بودند که فردوسی به آن‌ها اشاره کرد. در این روایت، از یادگاری‌ها و خاطرات باقی‌مانده در خانه‌های مرتبط با این خانواده و همچنین محل دفن برخی از عالمان در مقبره‌ای پشت باغی متعلق به خانواده شریف سخن گفته شد؛ مکانی که به دلیل ارتباط با این شخصیت‌ها مورد توجه و زیارت قرار داشته است.

در ادامه، فردوسی به شاخه علمی خانواده قاین و شخصیت‌هایی مانند سیدابوطالب قاینی اشاره کرد که از عالمان برجسته و از چهره‌های اثرگذار شهر در دوره خود بوده است. فرزند وی، سیدابوتراب انور، نیز به‌عنوان شخصیتی برخوردار از جایگاه علمی و ادبی معرفی شد که در حوزه‌هایی مانند شعر، فلسفه و فقه فعالیت داشته و مجموعه اشعارش از آثار باقی‌مانده از وی به شمار می‌رود.

ارتباط میان خانواده‌های علمی قاین و درخش، بخش دیگری از این روایت تاریخی بود. بر اساس توضیحات فردوسی، سیدمحمدرضا مجتهد درخشانی، از نیاکان خانواده شریف و پدر محمدحسن شریف، از طریق پیوند خانوادگی با خانواده سیدابوطالب مجتهد قاینی ارتباط داشته است. این پیوندها در کنار جابه‌جایی کتاب‌ها میان خانواده‌ها و شهرها، بخشی از مسیر انتقال دانش و میراث مکتوب در منطقه را نشان می‌دهد.

فردوسی با اشاره به یادداشت‌های مالکیت موجود در برخی کتاب‌ها گفت در یکی از آثار، عبارت «مالکه ابوطالب الحسینی» ثبت شده است؛ نشانه‌ای که از تعلق کتاب به سیدابوطالب حکایت دارد. پس از درگذشت صاحبان پیشین، برخی از این آثار به افراد دیگری از خانواده رسیده‌اند و در میان نوشته‌های باقی‌مانده در کتاب‌ها می‌توان رد این جابه‌جایی را دنبال کرد.

سرنوشت نهایی این طرح در سخنان ناصح به‌طور قطعی مشخص نشد، اما این خاطره بار دیگر توجه شریف‌زاده به ثبت تاریخ نهادهای علمی و مستندسازی تجربه‌های دانشگاهی را نشان می‌داد.

از نگاه ناصح، میراث یک استاد با پایان زندگی شخصی وی از میان نمی‌رود؛ کتاب‌ها و آثار علمی، شاگردانی که تربیت کرده و شیوه‌ای که در آموزش و رفتار حرفه‌ای به نسل بعد انتقال داده است، می‌توانند سال‌ها بعد نیز اثرگذار باقی بمانند. این بخش از سخنان، بُعد دیگری از مفهوم میراث خانوادگی را در کنار کتاب‌ها و اسناد تاریخی مطرح می‌کرد؛ میراثی که در قالب دانش و تجربه انسانی نیز استمرار پیدا می‌کند.

محمدحسن شریف، از اعضای خانواده شریف و اهداکنندگان کتاب‌ها، در توضیح انگیزه خانواده برای سپردن این مجموعه به دانشگاه بیرجند، آثار اهدایی را حاصل سال‌ها علاقه، تلاش و دلبستگی پدر، پدربزرگ و نسل‌های پیشین خانواده به کتاب دانست. به گفته شریف، هر یک از این کتاب‌ها یادگاری از سلیقه، علایق و نگاه فرهنگی صاحبان پیشین خود است و بخشی از خاطرات و میراث خانوادگی را در خود حفظ کرده است.

شریف با اشاره به تصمیم اعضای خانواده برای خارج کردن کتاب‌ها از محدوده نگهداری خصوصی، قرار گرفتن آن‌ها در یک مرکز علمی و فرهنگی را فرصتی برای استفاده پژوهشگران، دانشجویان، اهل مطالعه و علاقه‌مندان دانست. از نگاه وی، کتاب زمانی به هدف اصلی خود نزدیک می‌شود که خوانده شود، مورد بررسی قرار گیرد و زمینه تولید اندیشه و دانش تازه را فراهم کند؛ در غیر این صورت، حتی نگهداری یک اثر ارزشمند در شرایط مناسب نیز نمی‌تواند تمام ظرفیت علمی آن را آشکار کند.

وی سپردن این مجموعه به دانشگاه را راهی برای تبدیل یک دارایی فرهنگی خانوادگی به سرمایه‌ای قابل استفاده برای جامعه دانست و بر ضرورت شناسایی، فهرست‌نویسی و حفاظت حرفه‌ای از آثار تأکید کرد. این اقدام همچنین می‌تواند زمینه آشنایی نسل‌های آینده با پیشینه علمی و فرهنگی خانواده شریف را فراهم کند و اطلاعاتی را که در کتاب‌ها و یادداشت‌های آن‌ها باقی مانده است، در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

اهدای حدود ۴۸۰ جلد کتاب و نسخه خطی، در کنار روایت‌های تاریخی و علمی مطرح‌شده در آیین تکریم خانواده شریف، نشان می‌دهد که میراث یک خانواده می‌تواند فراتر از نام‌ها و خاطرات شخصی، بخشی از تاریخ عمومی یک منطقه باشد. کتاب‌هایی که زمانی در کتابخانه‌ای خانوادگی نگهداری می‌شدند، اکنون در موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند قرار گرفته‌اند تا با حفاظت، شناسایی و بررسی دقیق، امکان استفاده علمی از آن‌ها فراهم شود؛ اقدامی که اگر با معرفی و بهره‌برداری پژوهشی همراه شود، می‌تواند بخشی از حافظه مکتوب خراسان‌جنوبی را برای نسل‌های آینده حفظ کند.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها