به گزارش ایسنا، رضا سمیعزاده امروز در دومین کنفرانس ملی «دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال»، که در دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در ماهیت و کارکرد دانشگاه در عصر تحول دیجیتال گفت: تحول دیجیتال زمانی به معنای واقعی محقق میشود که علاوه بر ابزارهای دانشگاه، قواعد یادگیری، روابط، شیوههای تصمیمگیری و ظرفیت تغییر خود دانشگاه نیز دگرگون شود. دانشگاه آینده نباید صرفاً ساختمانی مجهزتر باشد، بلکه باید به سازمانی با قابلیت تکامل مستمر تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه هم در حوزه دانشگاه و هم در فضای کسبوکار فعالیت دارد، افزود: شاید بتوانم از منظر معماری دانشگاه آینده به این موضوع بپردازم. پرسش اصلی این نیست که دانشگاه آینده چه فناوریهایی خواهد داشت، بلکه این است که چه امکاناتی میتواند خلق کند که امروز قادر به خلق آنها نیست و مهمتر از آن، چگونه میتواند انسانهایی تربیت کند که خودشان خالق امکانات و ظرفیتهای تازه باشند.
تحول دیجیتال صرفاً به معنای هوشمندسازی ابزارهای دانشگاه نیست
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) با اشاره به برخی برداشتها از مفهوم تحول دیجیتال گفت: گاهی تصور میکنیم اگر همه کلاسها را هوشمند کنیم، خدمات آموزشی را به پلتفرمها منتقل کنیم، هوش مصنوعی را وارد پژوهش کنیم و حتی اداره دانشگاه را دادهمحور کنیم، به تحول دیجیتال دست یافتهایم؛ اما به نظر من، لزوماً چنین نیست.
سمیعزاده ادامه داد: ممکن است دانشگاهی از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد، اما همچنان بر اساس همان منطق قدیمی اداره شود؛ یعنی دانش را در یک مرکز تولید کند، به دانشجو مدرک بدهد و پس از فارغالتحصیلی نیز ارتباط خود را تا حد زیادی با او پایان دهد. در چنین وضعیتی، ابزارها تغییر کردهاند، اما منطق سازمانی دانشگاه همچنان ثابت مانده است.
وی تأکید کرد: تحول دیجیتال زمانی به یک تحول واقعی تبدیل میشود که نهتنها ابزارهای دانشگاه، بلکه قواعد یادگیری، روابط، شیوههای تصمیمگیری و ظرفیت تغییر خود دانشگاه را دگرگون کند. بنابراین، بهتر است دانشگاه آینده را نه بهعنوان ساختمانی مجهزتر، بلکه بهعنوان سازمانی با قابلیت تکامل مستمر ببینیم.
دانشگاه آینده بخشی از یک اکوسیستم گسترده یادگیری است
این دانشیار دانشگاه الزهرا (س) با اشاره به گستردگی اکوسیستم یادگیری در آینده اظهار کرد: امروز با یک اکوسیستم بسیار گسترده یادگیری مواجه هستیم که دیگر صرفاً به دانشگاه محدود نمیشود. شبکههای جهانی دانش، فناوری، هوش مصنوعی، دولت و نظام حکمرانی، جامعه و شهروندان، همگی در شکلگیری این اکوسیستم نقش دارند.
وی افزود: آموزش دیگر مختص دانشگاه نیست و بخش مهمی از فرایند یادگیری در خارج از محیط دانشگاه شکل میگیرد. برای مثال، امروز ممکن است یک مسئله صنعتی بهطور همزمان به دانش مهندسی، داده، علوم انسانی، سیاستگذاری و همکاری چندین سازمان نیاز داشته باشد. دانشگاه در چنین جهانی نمیتواند خود را جزیرهای مستقل از محیط پیرامون بداند.
سمیعزاده با تأکید بر ضرورت تعامل دانشگاه با محیط پیرامونی تصریح کرد: استقلال علمی دانشگاه همچنان ضروری است، اما استقلال با انزوا تفاوت دارد. دانشگاه باید بتواند در ارتباط با محیط یاد بگیرد، بر محیط اثر بگذارد و از تغییرات آن نیز تأثیر بپذیرد.
دانشگاه باید میان حفظ هویت علمی و بازآفرینی ساختارها تعادل برقرار کند
وی با اشاره به جایگاه هویت دانشگاه در معماری دانشگاه آینده گفت: نقطه شروع مدل پیشنهادی ما، خود دانشگاه و اکوسیستمی است که در آن فعالیت میکند. دانشگاه دارای هویت علمی، تاریخ، ارزشها، ساختارهای تصمیمگیری و مسئولیت اجتماعی است و این هویت اهمیت دارد؛ زیرا دانشگاه نباید در مواجهه با هر موج فناوری، ماهیت خود را از دست بدهد.
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) ادامه داد: البته نباید هویت دانشگاه را با ثابت ماندن همه ساختارهای آن اشتباه بگیریم. یک دانشگاه میتواند روشهای آموزش، ساختارهای پژوهش، شیوه همکاری و حتی مدل حکمرانی خود را تغییر دهد و همچنان به هویت علمیاش وفادار بماند.
سمیعزاده خاطرنشان کرد: مسئله اساسی این است که مشخص کنیم چه مؤلفههایی در دانشگاه باید تداوم پیدا کنند و چه بخشهایی باید قابلیت بازآفرینی داشته باشند. آزادی علمی، جستوجوی حقیقت، نقدپذیری و مسئولیت در قبال جامعه، ارزشهایی هستند که باید حفظ شوند؛ اما مرزهای رشتهای، شکل ثابت کلاسها، الگوهای همکاری و برخی قواعد سازمانی میتوانند تغییر کنند.
دانشجوی آینده صرفاً مصرفکننده خدمات آموزشی نیست
وی با اشاره به جایگاه دانشجو در اکوسیستم دانشگاه آینده اظهار کرد: در معماری پیشنهادی ما، دانشجو در کانون توجه قرار دارد و این موضوع میتواند مکمل مباحثی باشد که امروز از سوی سایر سخنرانان مطرح شد.
این استاد دانشگاه افزود: دانشجو صرفاً عضوی از دانشگاه نیست، بلکه همزمان در چندین اکوسیستم زندگی میکند؛ از خانواده و محیط کار گرفته تا شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای یادگیری، اجتماعات حرفهای و محیطهای دیجیتال.
سمیعزاده ادامه داد: ممکن است دانشجو پیش از ورود به کلاس، درباره موضوع درس با هوش مصنوعی گفتوگو کرده باشد، چند سخنرانی دانشگاهی از نقاط مختلف جهان دیده باشد و تجربه عملی متفاوتی با خود به کلاس بیاورد. بنابراین، دانشگاه دیگر تنها منبع یادگیری دانشجو نیست.
وی تأکید کرد: نکته مهمتر این است که دانشجو نباید صرفاً مصرفکننده خدمات آموزشی تلقی شود، بلکه دارای هویت، انتخاب، تجربه و عاملیت است. دانشجوی آینده فقط نمیپرسد دانشگاه چه چیزی به من آموزش میدهد، بلکه میتواند بپرسد من چه مسئلهای را میخواهم حل کنم، چه آیندهای را میخواهم بسازم و برای تحقق آن به چه روابط و قابلیتهایی نیاز دارم.
فضای امکان؛ مفهوم محوری در معماری دانشگاه آینده
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) با معرفی مفهوم فضای امکان بهعنوان محور اصلی بحث خود گفت: در اینجا به مفهوم مرکزی بحث امروز میرسیم که همان فضای امکان است. وقتی از امکان صحبت میکنیم، منظورمان صرفاً مجموعهای از فرصتهای موجود نیست، بلکه فضای امکان، مجموعه وضعیتها، مسیرها، انتخابها و آیندههایی است که یک فرد یا سازمان با توجه به قابلیتها، روابط، منابع و محدودیتهای خود میتواند به آنها دست پیدا کند.
سمیعزاده با تأکید بر اینکه دانشگاه آینده باید به بستری برای خلق فرصتهای جدید تبدیل شود، گفت: وظیفه دانشگاه آینده صرفاً افزایش گزینههای پیش روی دانشجویان نیست، بلکه باید انسانهایی تربیت کند که بتوانند فضای امکان خود و دیگران را بازآفرینی کنند. دانشگاه آینده بیش از آنکه ساختمانی برای انتقال دانش باشد، معماری زندهای برای خلق آیندههای جدید است.
وی اظهار کرد: فضای امکان میتواند به شکلهای مختلفی ایجاد شود. برای روشن شدن موضوع، دانشجویی را در نظر بگیرید که در رشته مهندسی تحصیل میکند و تصورش این است که آینده حرفهای او به چند شغل شناختهشده محدود میشود؛ اما دانشگاه با معرفی حوزههای تازه، برقراری ارتباط با پژوهشگران و آشنا کردن او با مسائل واقعی، گزینههایی را پیش رویش قرار میدهد که پیشتر نمیشناخته است. در اینجا دانشگاه فضای انتخاب دانشجو را گسترش داده است.
دانشگاه باید ظرفیت خلق فرصتهای جدید را ایجاد کند
سمیعزاده با تشریح سطوح مختلف خلق امکان افزود: در سطح دوم، فرض کنید همین دانشجو با یک پزشک، متخصص هوش مصنوعی و یک شرکت فناورانه آشنا شود و این گروه بتوانند مسئلهای را شناسایی کنند که پیش از آن هیچیک بهتنهایی قادر به حل آن نبودند. آنها ممکن است به یک راهحل جدید، زمینه پژوهشی تازه یا حتی کسبوکار جدیدی دست پیدا کنند. در این حالت، صرفاً یک گزینه پنهان کشف نشده، بلکه با ترکیب قابلیتها و روابط، امکانی ایجاد شده است که پیش از این همکاری در دسترس نبوده است.
وی ادامه داد: سطح سوم که از دو سطح قبلی مهمتر است، به معماری فضای امکان مربوط میشود. فرض کنید دانشگاه بهجای حمایت از یک پروژه میانرشتهای، قواعدی ایجاد کند که بر اساس آن، اعضای دانشگاه بتوانند آزادانه میان رشتهها حرکت کنند، با صنعت و جامعه ارتباط بگیرند، از زیرساختهای مشترک استفاده کنند، مسئله تعریف کنند و تیمهای جدید بسازند. در این صورت، دانشگاه صرفاً یک فرصت ایجاد نکرده، بلکه ظرفیت خلق فرصتهای بعدی را به وجود آورده است. این همان چیزی است که من از آن بهعنوان معماری فضای امکان یاد میکنم.
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) برای تبیین بیشتر این مفهوم، به تفاوت وضعیت دو دانشجو اشاره کرد و گفت: دو دانشجو را در نظر بگیرید که از نظر علمی و تخصصی شرایط مشابهی دارند؛ دانشجوی اول فقط به برنامه درسی، استادان و امکانات رسمی دانشگاه خود دسترسی دارد و از آنها استفاده میکند، اما دانشجوی دوم به شبکه جهانی دانش، پروژههای واقعی، آزمایشگاههای مشترک، متخصصان رشتههای دیگر و ابزارهای هوش مصنوعی دسترسی دارد. آیا این دو نفر صرفاً منابع متفاوتی دارند؟ خیر، فضای امکان آنها متفاوت است.
وی تأکید کرد: البته دسترسی به منابع بهتنهایی کافی نیست. دانشجو باید قدرت تشخیص، توان انتخاب، اعتمادبهنفس علمی، قدرت همکاری و قابلیت تبدیل فرصتها به اقدام را داشته باشد. یک امکان زمانی برای فرد به منبع ارزشمند تبدیل میشود که بتواند آن را تشخیص دهد، درباره آن تصمیم بگیرد و برای تحقق آن اقدام کند.
سمیعزاده افزود: از این منظر، وظیفه دانشگاه آینده فقط افزایش انتخابهای دانشجو نیست، بلکه وظیفه مهمتر آن پرورش انسانی است که بتواند فضای امکان خود و دیگران را بازآفرینی کند. از نظر فلسفی، آینده چیزی نیست که همه گزینههای آن از پیش آماده و منتظر انتخاب ما باشند؛ بخشی از آینده در جریان یادگیری، همکاری، تجربه و کنش ما ساخته میشود. بنابراین، دانشگاه آینده قرار نیست نقشهای قطعی از آینده در اختیار دانشجویان قرار دهد، بلکه باید آنها را به معماران فضاهای امکان تبدیل کند.
وی خاطرنشان کرد: این مفهوم فقط درباره دانشجو نیست و خود دانشگاه نیز باید بتواند فضای امکان پیش روی خود را توسعه دهد؛ یعنی قابلیتهای تازه ایجاد کند، روابط جدید برقرار سازد و شیوههای نوینی برای تحقق مأموریت علمی خود بیابد.
دانشگاه و محیط پیرامونی باید همتکامل شوند
این استاد دانشگاه با معرفی مفهوم همتکاملی بهعنوان یکی دیگر از مؤلفههای معماری دانشگاه آینده اظهار کرد: نوع ارتباطی که درباره آن صحبت میکنم، رابطه همتکاملی است، نه صرفاً تعامل. ما معمولاً درباره تعامل دانشگاه و دانشجو یا ارتباط صنعت و دانشگاه صحبت میکنیم، اما تعامل لزوماً به معنای همتکاملی نیست.
وی توضیح داد: ممکن است دانشگاه با صنعت قراردادی منعقد کند و هر دو طرف به فعالیتهای قبلی خود ادامه دهند، بدون اینکه تغییر قابلتوجهی در یکدیگر ایجاد کنند. این همکاری ارزشمند است، اما لزوماً همتکاملی محسوب نمیشود. همتکاملی زمانی رخ میدهد که تغییر در یک طرف، شرایط تغییرات بعدی طرف دیگر را نیز دگرگون کند.
سمیعزاده با اشاره به تأثیر فناوریهای جدید بر روابط دانشگاه و دانشجو ادامه داد: برای مثال، دانشجویان با استفاده از هوش مصنوعی شیوه یادگیری خود را تغییر دادهاند و این تغییر میتواند دانشگاه را نیز به بازنگری در روشهای آموزشی وادار کند. بنابراین، مسئله اصلی در این رابطه صرفاً تعامل میان دو بازیگر نیست، بلکه ظرفیت هر دو برای تغییر کردن و تغییر آفریدن است.
تحول دانشگاه از ساختارهای بسته به معماری روابط
وی با طرح این پرسش که دانشگاه برای تحقق چنین تحولی باید چه مؤلفههایی را تغییر دهد، گفت: اگر این نگاه را بپذیریم، تحول دانشگاه صرفاً به معنای دیجیتالی کردن خدمات نیست. نخست باید از ساختارهای بسته به سمت معماری روابط حرکت کنیم؛ بهگونهای که همکاری میان رشتهها، صنعت و جامعه به یک استثنا تبدیل نشود.
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) افزود: دومین تغییر، حرکت از برنامههای آموزشی کاملاً از پیش تعیینشده به سمت مسیرهای یادگیری منعطف است؛ البته این انعطافپذیری نباید به معنای کنار گذاشتن باشد. سومین تغییر نیز حرکت از انطباق مقطعی با تحولات به سمت ایجاد ظرفیت پایدار برای تغییر است.
وی ادامه داد: دانشگاهی که سازوکارهایی برای شناسایی تغییرات، بازنگری برنامهها، همکاری میانرشتهای و مشارکت دانشجویان ایجاد میکند، ظرفیت تغییر را در درون خود به وجود آورده است. تفاوت این دو رویکرد، همان تفاوت میان افزودن یک امکان و معماری فضای امکان است.
استاد دانشگاه آینده از انتقالدهنده محتوا به معمار تجربه یادگیری تبدیل میشود
سمیعزاده با اشاره به نقش استادان در دانشگاه آینده اظهار کرد: یکی از مهمترین پرسشها درباره آینده دانشگاه، نقش استاد است. وقتی دانشجو میتواند در چند ثانیه به توضیح یک مفهوم، یک مقاله یا یک دوره آموزشی دسترسی پیدا کند، آیا استاد جایگاه خود را از دست میدهد؟ به نظر من، پاسخ منفی است؛ بلکه بخشی از نقشهای سنتی استاد باید بازتعریف شود.
وی افزود: استاد از انتقالدهنده اصلی محتوا به معمار تجربه یادگیری تبدیل میشود. استاد باید از تولیدکننده منفرد دانش به پژوهشگری تبدیل شود که بتواند با کمک ابزارهای جدید، فرایند تولید دانش را توسعه دهد و از مجری برنامه درسی به مشارکتکننده در بازآفرینی دانشگاه تبدیل شود.
این استاد دانشگاه با تشریح این تغییر در فرایند تدریس گفت: در کلاسهای آینده، بهجای اینکه استاد تمام جلسات را به انتقال محتوا اختصاص دهد، میتواند مسئلهها و چارچوب پژوهش را طراحی کند و دانشجویان را به جستوجو، نقد منابع و ارائه یافتههایشان هدایت کند. در این الگو، استاد ممکن است کمتر سخن بگوید، اما مسئولیت علمی او کاهش نمییابد و حتی ممکن است بیشتر شود؛ زیرا باید کیفیت پرسشها، استدلالها و فرایند یادگیری را ارزیابی کند.
وی تأکید کرد: هوش مصنوعی میتواند در این مسیر ابزار قدرتمندی باشد، اما جایگزین مسئولیت علمی، داوری انتقادی و رابطه انسانی استاد و دانشجو نیست.
دانشجو باید در شکلگیری تجربه یادگیری مشارکت داشته باشد
سمیعزاده با انتقاد از نگاه سنتی به جایگاه دانشجو در دانشگاه گفت: در دانشگاه آینده، دانشجو صرفاً دریافتکننده دانش و خدمات آموزشی نیست. این تصور که دانشجو فقط به دانشگاه میآید تا چیزی یاد بگیرد، باید تغییر کند. دانشجو میتواند در شکلگیری تجربه یادگیری، تعریف مسئله و خلق ارزش مشارکت داشته باشد.
وی ادامه داد: این مشارکت فقط در دانشگاه اتفاق نمیافتد. دانشجو از محیط کار، خانواده، جامعه، شبکههای حرفهای و محیطهای دیجیتال تجربههایی را با خود به دانشگاه میآورد. دانشگاه نیز میتواند به او کمک کند تا این تجربههای پراکنده را به فهم علمی، قابلیت حل مسئله و کنش مسئولانه تبدیل کند. در نتیجه، مرز میان یادگیری و زندگی واقعی کمرنگتر میشود.
دانشیار دانشگاه الزهرا (س) خاطرنشان کرد: البته نباید عاملیت دانشجو را با رها کردن او به حال خود اشتباه گرفت. دانشجو برای تبدیل شدن به معمار فضای امکان، به آزادی انتخاب، راهنمایی علمی، منابع، فرصت تجربه و مهمتر از همه، امکان اشتباه کردن و یاد گرفتن نیاز دارد. دانشگاه خوب فقط برای دانشجو مسیر نمیسازد، بلکه توانایی مسیرسازی را در او پرورش میدهد.
آزادی علمی و استقلال دانشگاه از شروط خلق امکانهای جدید است
وی با اشاره به شرایط لازم برای تبدیل اکوسیستم دانشگاهی به بستری برای خلق امکانهای جدید اظهار کرد: نخستین شرط، آزادی و استقلال دانشگاه است؛ زیرا بدون امکان نقد و پرسشگری، خلق دانش و شکلگیری امکانهای تازه دشوار خواهد بود.
سمیعزاده افزود: شرط دوم، یادگیری سازمانی است؛ یعنی دانشگاه باید بتواند از دانشجو و محیط پیرامونی خود بازخورد دریافت کند و آن را به یادگیری سازمانی تبدیل کند. شرط سوم نیز استفاده از هوش مصنوعی برای تقویت توانایی انسان در فهم، پژوهش و تصمیمگیری است، نه صرفاً خودکارسازی فعالیتها.
وی با تأکید بر ضرورت پاسخگویی و مسئولیتپذیری در این فرایند گفت: باید اطمینان حاصل کنیم که هر امکانی که خلق میشود، با مسئولیتپذیری همراه باشد.
موفقیت دانشگاه را باید با ظرفیت آن برای گشودن آیندههای تازه سنجید
این استاد دانشگاه در جمعبندی مباحث خود گفت: اگر بخواهم بحث را خلاصه کنم، باید از دیوارها به سمت روابط حرکت کنیم؛ یعنی دانشگاه را نه صرفاً بر اساس مرزهای سازمانی، بلکه بر اساس کیفیت روابط، شبکههای یادگیری و خلق ارزش بشناسیم. همچنین باید از انتقال دانش به پرورش اندیشه برسیم؛ به این معنا که هدف ما فقط آموزش پاسخهای موجود نباشد، بلکه انسانهایی پرورش دهیم که بتوانند پرسشهای تازه مطرح کنند و درباره آینده مسئولانه بیندیشند.
وی ادامه داد: باید از مدیریت داشتهها به سمت مدیریت معماری امکان حرکت کنیم و موفقیت دانشگاه را نه فقط با منابع، ساختمانها، تعداد مقالات یا حتی فناوریهای آن، بلکه با ظرفیتش برای گشودن آیندههای تازه ارزیابی کنیم.
سمیعزاده با اشاره به الگوی نهایی پیشنهادی خود اظهار کرد: اگر دوباره به این تصویر نگاه کنیم، دانشگاه را دیگر یک سازمان منفرد نمیبینیم، بلکه آن را در میان شبکهای از روابط، دانشجویانی با هویت و تجربههای متنوع، استادانی با نقشهای در حال تحول و بازیگرانی از جامعه، صنعت و فناوری مشاهده میکنیم. در مرکز این منظومه، فضای امکان قرار دارد؛ فضایی که نهفقط با منابع دانشگاه، بلکه با کیفیت روابط انسانها و ظرفیت یادگیری و بازآفرینی شکل میگیرد.
وی در پایان تأکید کرد: پرسش اصلی درباره دانشگاه این نیست که چقدر دیجیتال خواهد بود، بلکه این است که دانشگاه آینده چه امکانهایی را برای انسانها و جامعه میگشاید و تا چه اندازه میتواند ظرفیت خلق امکانهای بعدی را توسعه دهد. شاید مهمترین نشانه بلوغ چنین دانشگاهی این باشد که در آن فقط دانشجو رشد نمیکند، بلکه خود دانشگاه نیز در تعامل با دانشجویانش تکامل پیدا میکند. دانشگاه آینده بیش از آنکه ساختمانی برای انتقال دانش باشد، معماری زندهای برای خلق امکانات باشد.
انتهای پیام