چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۱۸:۳۶
استاد دانشگاه فردوسی مشهد: آنچه علم را ماندگار می‌کند، نوشتن کتاب است

استاد دانشگاه فردوسی مشهد: آنچه علم را ماندگار می‌کند، نوشتن کتاب است

خراسان رضوی (ایسنا) - استاد دانشگاه فردوسی مشهد، با تأکید بر نقش کتاب در انتقال و ماندگاری دانش، نوشتن را یکی از مهم‌ترین راه‌های حفظ دستاوردهای علمی دانست و گفت: مقاله‌های علمی مخاطبان محدودی دارند، اما کتاب می‌تواند یافته‌ها را به طیف گسترده‌تری از مخاطبان منتقل کند.

محمد کافی در مراسم «از اندیشه تا انتشار» که ۲۷ آبان، به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی در کتابفروشی جهاد دانشگاهی برگزار شد، با اشاره به اینکه آنچه ظاهر و فنوتیپ یک موجود را شکل می‌دهد، ژنوتیپ، محیط و برهم‌کنش میان این دو است، اظهار کرد: فراهم بودن بستر مناسب می‌تواند در شکوفایی ظرفیت‌های افراد تأثیرگذار باشد، هرچند میزان رشد و تکامل به ظرفیت ژنتیکی افراد نیز بستگی دارد. من می‌خواهم با مرور مسیر زندگی خود نشان دهم که محیط رشد تا چه اندازه در شکل‌گیری توانایی‌ها مؤثر است.

وی با اشاره به دوران کودکی خود در روستای سه‌قلعه خراسان جنوبی گفت: پدر و مادرم کشاورز بودند و تنها کتابی که در خانه داشتیم، قرآن کریم بود. بعدها پدر و مادرم از سفر زیارتی کتابی از مرثیه‌های امام حسین(ع) خریدند و همان کتاب، نخستین تجربه من از کتاب‌خوانی شد. از کلاس سوم ابتدایی به بعد، در مراسم شب‌چراغانی برای مردم روستا مرثیه می‌خواندم و به‌تدریج این کار را به شکل نوحه انجام می‌دادم.

استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: پدربزرگم که نجار بود، کتابی خطی به نام «حلیةالمتقین» داشت و از من می‌خواست برای افرادی که در مغازه‌اش جمع می‌شدند، کتاب بخوانم. البته در آن سن خواندن خط دشوار کتاب برایم ممکن نبود و گاهی مطالبی را که متوجه نمی‌شدم، از خودم داستان‌سازی می‌کردم. در مدرسه نیز کتابخانه‌ای وجود نداشت و حتی یک‌بار به دلیل مطالعه کتاب معلومات عمومی در کلاس، از معلم کتک خوردم. این خاطرات نشان می‌دهد امکانات مطالعه در محیطی که در آن رشد کردم، بسیار محدود بود.

وی با اشاره به ورود خود به دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۵۶ بیان کرد: دوران کارشناسی من با اعتصابات دانشجویی، تعطیلی دانشگاه‌ها و سپس انقلاب فرهنگی همراه شد. در مجموع، بخش زیادی از هفت سال تحصیلم در فعالیت‌های جهاد سازندگی و عرصه‌های دیگر گذشت و فرصت کافی برای شکل‌گیری یک مسیر مطالعاتی تخصصی فراهم نشد. از حدود سال ۱۳۶۶ بود که مطالعه هدفمند و جهت‌دار را آغاز کردم. البته حضور استادانی مانند دکتر کوچکی و دکتر راشد محصل و آشنایی با آثار علمی آن‌ها، از قبل زمینه‌ای برای ورود به این مسیر فراهم کرده بود.

کافی با اشاره به نقش انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد در فعالیت‌های علمی خود افزود: یکی از فرصت‌های مهمی که در آن دوره برای من فراهم شد، فعالیت انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد بود که عمده آثارش در حوزه کشاورزی و محیط زیست منتشر می‌شد. اگر این مجموعه با چنین رویکردی فعالیت نمی‌کرد، ممکن بود مسیر علمی و انتشاراتی من و افراد دیگری مانند من به شکل متفاوتی پیش برود.

وی درباره انگیزه خود برای انتخاب رشته کشاورزی اظهار کرد: آب روستای ما شور بود و این مسئله بر زمین‌های کشاورزی و عملکرد محصولات تأثیر می‌گذاشت. از کودکی سختی‌های کشاورزان را در مراحل کاشت، داشت و برداشت دیده بودم و همیشه به این فکر می‌کردم که چگونه می‌توانم به پدر و مادرم و دیگر کشاورزان کمک کنم تا در شرایط آب و خاک شور محصول تولید کنند. با وجود اینکه رتبه کنکورم امکان انتخاب پزشکی را نیز فراهم می‌کرد، نخستین انتخابم رشته زراعت دانشگاه فردوسی مشهد بود.

این استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در دوره کارشناسی ارشد، موضوع پایان‌نامه خود را کنترل علف‌های هرز زیره سبز انتخاب کردم. زیره سبز از گیاهان دارویی مهم و محصولاتی با بهره‌وری بالای آب است که در الگوی کشت منطقه خراسان جنوبی جایگاه ویژه‌ای دارد. زعفران و زرشک نیز از محصولات مهم این منطقه بودند و از همان زمان به این فکر می‌کردم که می‌توانم فعالیت علمی خود را بر این سه محصول متمرکز کنم.

وی با اشاره به ورود خود به هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: پس از دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مهندس بازاری، رئیس وقت دانشکده کشاورزی، پیشنهاد عضویت در هیئت علمی را مطرح کرد. در نهایت، از مهرماه ۱۳۶۹ به دانشکده کشاورزی پیوستم. با وجود اینکه هنوز دو ماه از ورودم نگذشته بود، دکتر حمید رحیمیان مشهدی، معاون آموزشی وقت دانشگاه، از من خواست مسئولیت اجرایی بپذیرم. به دلیل تجربه مدیریتی در جهاد سازندگی، این مسئولیت را قبول کردم.

کافی افزود: سال ۱۳۷۲ برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری به انگلستان رفتم و در دانشگاه نیوکاسل آپون‌تاین مشغول تحصیل شدم. با وجود اینکه استاد ناظر بورسیه‌ام معتقد بود در انگلستان شرایط مناسبی برای تحقیق درباره شوری وجود ندارد، با استفاده از امکانات گلخانه‌ای، پژوهش خود را درباره تأثیر تنش شوری بر ارقام گندم ایرانی انجام دادم و سال ۱۳۷۵ به کشور بازگشتم.

وی با اشاره به آغاز فعالیت جدی در حوزه تألیف و انتشار کتاب گفت: پس از بازگشت، همچنان برای نوشتن اعتمادبه‌نفس کافی نداشتم تا اینکه دکتر خواجه‌حسینی، رئیس اسبق جهاد دانشگاهی خراسان رضوی به من توصیه کرد فعالیت تألیفی را آغاز کنم. ابتدا با همراهی دکتر راشد محصل کار را از ترجمه کتاب شروع کردیم. سپس با همکاری دکتر کوچکی و دکتر راشد، قطب علمی گیاهان ویژه را در دانشگاه فردوسی مشهد تشکیل دادیم و سه محصول زعفران، زرشک و زیره سبز را محور فعالیت‌های آن قرار دادیم.

رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: در ادامه، سه کتاب درباره تولید و فرآوری این محصولات تألیف کردیم. پس از مدتی نیز با بازنگری و افزودن آمارهای بین‌المللی به کتاب‌های زیره سبز و زعفران، زمینه انتشار انگلیسی آن‌ها فراهم شد. این دو کتاب در نهایت توسط انتشارات ساینس پابلیشرز منتشر شدند. این اتفاق اعتمادبه‌نفس من را برای تألیف آثار علمی افزایش داد و نشان داد که می‌توان به‌جای ترجمه صرف، یافته‌های خود را نیز در قالب کتاب به مخاطبان بین‌المللی ارائه کرد.

وی با اشاره به مسئولیت معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه از سال ۱۳۷۷ بیان کرد: در دوره ریاست‌جمهوری آقای خاتمی و وزارت دکتر معین، فضای دانشگاه‌ها برای فعالیت دانشجویان بازتر شد. در آن سال‌ها انجمن‌های علمی، انجمن‌های صنفی و کانون‌های فرهنگی و هنری نیز امکان فعالیت پیدا کردند و این روند از دانشگاه فردوسی مشهد آغاز شد و در سطح ملی گسترش یافت. پس از پایان این مسئولیت در سال ۱۳۸۱، به‌عنوان رایزن علمی ایران به دهلی‌نو رفتم و مسئولیت نمایندگی وزارت علوم و وزارت بهداشت و سرپرستی دانشجویان ایرانی در هند و شبه‌قاره را بر عهده گرفتم.

کافی با تأکید بر اهمیت مدیریت زمان گفت: یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت انسان‌ها، مدیریت زمان است. افراد نباید تمام تخم‌مرغ‌های خود را در یک سبد بگذارند و تنها به آموزش، پژوهش یا انتشار آثار توجه کنند؛ زیرا این حوزه‌ها مکمل یکدیگر هستند. حتی زمانی که مسئولیت معاونت یا ریاست دانشگاه را بر عهده داشتم، هر روز صبح یک فایل علمی روی رایانه‌ام باز می‌کردم تا در فرصت‌های کوتاه نیز مطالعه را ادامه دهم و از مأموریت اصلی خود غافل نشوم.

وی با اشاره به اهمیت فعالیت‌های گروهی در پژوهش و تألیف اظهار کرد: در دنیای امروز، پژوهش انفرادی به‌تنهایی پاسخگو نیست و برای رسیدن به نتایج مطلوب باید فعالیت‌ها به‌صورت تیمی انجام شوند. همچنین پژوهشگر باید مسیر مشخصی داشته باشد و از یک موضوع به موضوع دیگر نپرد. من نیز تلاش کردم فعالیت‌های علمی خود را در حوزه تنش‌های محیطی گیاهان متمرکز کنم؛ زیرا خشکی، شوری، گرما، سرما و آلاینده‌های محیطی ازجمله عواملی هستند که عملکرد محصولات کشاورزی را کاهش می‌دهند.

این استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تجربه تألیف کتاب فیزیولوژی گیاهی افزود: در سال‌های ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ با مشارکت تعدادی از دانشجویان دکتری دانشگاه، تألیف و ترجمه کتاب فیزیولوژی رشد و نمو را آغاز کردیم. این کتاب طی ۲۸ سال گذشته به‌طور مستمر بازنگری شده و اکنون به ویراست هفتم رسیده است که حدود یک ماه پیش با همت انتشارات جهاد دانشگاهی منتشر شد. همچنان نیز با همکاری همان دانشجویان سابق که اکنون استادان دانشگاه هستند، بخش‌های مختلف کتاب را بازبینی می‌کنیم.

وی ادامه داد: کتاب فیزیولوژی گیاهی بیش از ۱۲۰۰ صفحه دارد و همکاران انتشارات جهاد دانشگاهی با دقت و وسواس فراوان آن را بررسی می‌کنند. این تجربه برای ما نیز مانند یک دوره آموزشی جدی است. معتقدم اگر بستر مناسبی برای انجام یک فعالیت علمی فراهم شود، باید برای تداوم آن برنامه‌ریزی کرد. تمام کتاب‌هایی که تألیف یا ترجمه کرده‌ام، به‌جز کتاب «زندگی کافی است»، حاصل همکاری با دانشجویان و همکارانم بوده‌اند و به همین دلیل ارزش کار گروهی را بسیار بیشتر از فعالیت انفرادی می‌دانم.

کافی با تأکید بر اهمیت کتاب در ماندگاری علم تصریح کرد: حدود دو یا سه سال پیش به این نتیجه رسیدم که آنچه علم را ماندگار می‌کند، نوشتن کتاب است. مقاله‌های علمی مخاطبان محدودی دارند، اما کتاب می‌تواند یافته‌ها را به طیف گسترده‌تری از مخاطبان منتقل کند. شکل مطالعه ممکن است در طول زمان تغییر کند، اما کتاب همچنان ماندگار است و مطالعه آن می‌تواند به انسان آرامش و انرژی مثبت بدهد.

وی درباره انتشار کتاب «زندگی کافی است» گفت: در این کتاب تلاش کردم از قالب‌های متعارف و رسمی خارج شوم و برخی موضوعات شخصی و تجربیاتی را که در زندگی‌ام تأثیرگذار بوده‌اند، بیان کنم. حتی یکی از مخاطبان کتاب، دکتر روشن، مشاور وزیر علوم، با لحنی طنزآمیز نوشته بود که اگر در جایگاه مسئولیت بود، به دلیل برخی مطالب کتاب مرا به کمیته انضباطی دانشجویان و هیئت انتظامی اعضای هیئت علمی احضار می‌کرد؛ زیرا معتقد بود برخی از مطالب با ضوابط متعارف سازگار نیست.

استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش همسرش در موفقیت‌های علمی و حرفه‌ای خود خاطرنشان کرد: همراهی خانواده از عوامل بسیار مهم در موفقیت انسان است. همسرم در دوران تحصیل من در انگلستان، با وجود داشتن سه فرزند، در فعالیت‌های پژوهشی نیز همراهی‌ام می‌کرد و حتی تمام رساله دکتری‌ام را تایپ کرد. امروز نیز در بازبینی کتاب‌ها مشارکت دارد و کتاب فیزیولوژی گیاهی را در ویراست هفتم سه بار به‌طور کامل مطالعه کرده و ایرادهایی از آن گرفته است.

وی با تأکید بر ضرورت ایجاد آرامش در محیط زندگی و کار تصریح کرد: اگر انسان نتواند محیط خانواده را با فعالیت‌های حرفه‌ای خود هماهنگ کند، بخشی از ذهنش همواره درگیر مسائل خانوادگی خواهد بود. همچنین معتقدم باید به‌گونه‌ای زندگی کرد که گویی در اتاقی شیشه‌ای قرار داریم و چیزی برای پنهان کردن وجود ندارد. محیط کار نیز باید به شکلی باشد که دشمنی و رقابت تخریبگر در آن شکل نگیرد؛ زیرا این عوامل در موفقیت انسان بسیار مؤثر هستند و فراهم بودن چنین فضایی به من کمک کرده است تا مسیر علمی و حرفه‌ای خود را ادامه دهم.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها