داود شیخی، پژوهشگر تاریخ ادبیات۲۷ آبان، در نخستین نشست خانه حماسه و حکمت و اداره کل کتابخانههای عمومی به مناسبت سیوچهارمین دوره هفته کتاب در محل کتابخانه مرکزی امام خمینی (ره) مشهد برگزار شد، با اشاره به چگونگی ماندگاری یک اثر ادبی در طول تاریخ ادبیات، اظهار کرد: نخستین پرسشی که در مواجهه با شاهکارهای تاریخ ادبیات مانند شاهنامه فردوسی با آن روبهرو هستیم چرایی و چگونگی حاضر بودنشان در طول تاریخ به دور از امر بایگانی شدن است. ما همواره در تاریخ ادبیات به دنبال سیر کتب و مولفان بودهایم اما میتوان سیر مخاطبان شاهنامه فردوسی را نیز بررسی و تحلیل کرد.
وی ادامه داد: در این حوزه میتوان دو نظریه را مطرح کرد. نظریهپردازی به نام «آر. جی. کالینگوود» این جمله را بیان میکند که: «هر اندیشهای که به ذهنمان میرسد، پاسخی به یک پرسش است.». ما برای آنکه پاسخ را بفهمیم باید پرسش را بررسی کرد. نظریهپرداز دیگری به نام «هانس گئورگ گادامر»، بر این باور است که : «هر متنی در افقی از پرسشها خلق میشود.» که یعنی یک جامعه تعدادی پرسش دارد و این متن پاسخی به آن سوالات است.
این پژوهشگر تاریخ ادبیات بیان کرد: اگر یک اثر ادبی شاهکار تعریف شود به دنبال آن پرسشها بهروز خواهند شد و میتواند خود را با جامعه وفق دهد. در این دیدگاه متن موجود زندهای است که روزی خلق میشود و متن باید خودبسنده باشد و در غیبت مولف پاسخ بدهد. ماندگاری شاهنامه فردوسی به علت گفتوگومندی آن است و در دوران متفاوت معناهای متفاوتی را خلق کند. ذات اثر ادبی این است که ویژگی معنامندی آن بیشتر از آثار غیرادبی و گزارههای خبری باشد.
شیخی با بیان اینکه در مطالعه گزاره خبری تنها یک معنا را میتوان برداشت کرد اما در گزاره انشایی شامل چندمعنایی میشود، گفت: هر اثری که این قابلیت را داشته باشد تا معناهای بیشتری را تولید کند شاید بتوان گفت شاهکارتر محسوب میشود. در یکی از مقالات «هانس روبرت یاوس» که یک نظریهپرداز تاریخ ادبیات اتریشی است به این موضوع میپردازد که: «تاریخ ادبیات نباید تاریخ سیر متون باشد بلکه باید به دنبال این باشیم که چه آثاری در طول تاریخ چگونه خوانده شدهاند؟» بنابراین او در ادامه از چند عنصر صحبت میکند. نخست آنکه اثر در خلاء خلق نمیشود بلکه از قبل با یک پیشینه انتزاعی جمعی تولید میشود. این به آن معناست که در یک جامعه تعدادی پرسش و انتظار از چیزی از قبل وجود دارد و آن اثر پاسخی به همان پرسشهاست.
وی افزود: شاید بتوان گفت که در قرن چهارم هجری قمری تعدادی سوال برای انسان ایرانی وجود داشته است که باعث پدید آمدن شاهنامه فردوسی شده است. دوم آنکه باید ببینیم چه سوالاتی برای قوم ایرانی به وجود آمده و چه پاسخهایی برایشان توسط شاهنامه مطرح شده. در طول تاریخ خوانش شاهنامه فردوسی بسیار رخ داده است و میتوان گفت یکی از آثار مهم ادبی ایرانی است که بسیار با آن دشمنی شده است.
این پژوهشگر تاریخ ادبیات تصریح کرد: به عنوان مثال تا قرن ششم هجری نمونههای شاهنامهخوانی را نداریم و یا نسخههایی که به آن دسترسی داریم به قبل از قرن ششم هجری قمری بازنمیگردد. سوم آنکه ویژگی گفتوگومندی شاهنامه حوزهای است که باید به آن بپردازیم؛ چراکه حتی تفاسیر مارکسیستی و در کنار پاسخ به گرایشهای ایدئولوژیک، خوانشی مذهبی از این کتاب نیز صورت گرفته است.
خردورزی و تفکر نقادانه؛ مهمترین اصل شاهنامه فردوسی
در ادامه جواد میزبان، پژوهشگر ادبیات و استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه شاهنامه فردوسی همچنان برای انسان امروزی کارآمد و مفید است، اظهار کرد: شاهنامه فردوسی در ردیف بزرگترین آثار حماسی جهان است. در خوانش دو اثر ایلیاد و اودیسه باید به این نکته توجه داشت که روی چه موضوعاتی تمرکز دارد و چه مفاهیمی را از درون آنها میتوان بیرون آورد. انسان امروزی با مواردی همچون هوش مصنوعی، فناوریهای پیشرفته، بحرانهای زیست محیطی، جنگهای مدرن، فروپاشیهای روابط انسانی و اجتماعی، تنهایی، اضطراب، تبعیض، بیعدالتی و ... مواجه است. البته این به آن معنا نیست که انسان هم عصر فردوسی با هیچ مشکلی روبهرو نبوده است اما روزگار آن زمان با شرایط فعلی بسیار متفاوت است.
وی ادامه داد: عموما شاهنامه را به گونهای در ذهن داریم که صرفا عنوان متنی درمورد روایت سرگذشت پادشاهان، دیو، اژدها، جنگ و قسمت تاریخی و ... است. شاهنامه پیش از آنکه کتاب جنگاوری پهلوانان و سرگذشت پادشاهان باشد، کتابی برای شناخت انسان، قدرت، خرد، عشق، هویت، سرنوشت جوامع انسانی و مواردی از این قبیل است. اهمیت شاهنامه برای انسان امروزی را نباید تنها از این جهت دانست که زبان فارسی را حفظ کرد البته که نمیتوان از آن چشمپوشی کرد، چراکه این اثر شناسنامه هویت ملی ایرانیان است. درمورد این موضوع که زبان فارسی توسط فردوسی و شاهنامه حفظ شد هیچ شکی نیست اما دلیل اهمیت آن تنها به این ویژگی ختم نمیشود بلکه موارد بیشتری را دربرمیگیرد.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: یکی از مهمترین پیامهایی که شاهنامه به انسان بهخصوص انسان امروز منتقل میکند، مفهوم خردورزی و تفکر انتقادی است. بیشترین پند پدرانهای که فردوسی در این اثر بر روی آن تمرکز دارد مرتبط با خرد است. شروع ابیات شاهنامه با بیت «به نام خداوند جان و خرد، کزین برتر اندیشه برنگذرد» نیز با این مفهوم است که برای ایران و ایرانی افتخار اس، چراکه از همان آغاز با عقل، منطق و خرد شروع میشود.
ضعف مدارس در حوزه آموزش شاهنامه فردوسی به دانشآموزان
مینو مرتضایی، پژوهشگر ادبیات فارسی، نیز در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان نواجوان را به شاهنامه فردوسی علاقهمند کرد، اینگونه پاسخ داد: در آموزش شاهنامه فردوسی در مدارس به ویژه در دوره دوم دبیرستان به شدت با دانشآموزان دچار چالش هستیم، چراکه در این دوره دانشآموزان درگیر امتحانات هستند و فرصتی برای مطالعه ندارند. در چنین شرایطی سوق دادن نسل نوجوان و جوان به سمت کتاب خواندن مسیر سختی است. در مدارس با دانشآموزانی روبهرو هستیم که تنها برخورد آنها با کتاب، مطالعه کتب درسی است و قاعدتا علاقهمند کردن چنین افرادی به کتاب و مطالعه کار دشواری است.
وی افزود: امروزه نسل جوان به حجم انبوهی از اطلاعات دسترسی دارند که از لحاظ بصری جذابیت دارد اما از لحاظ محتوا کاملا سطحی است. سوالی که در این میان از سوی آموزگاران شاهنامه مطرح میشود این است که آیا متنی مانند شاهنامه که برای فهم احتیاج به تمرکز زیادی دارند، دانشآموز این توانایی را دارد تا آن را بخواند و ارتباط برقرار کند؟
مرتضایی تصریح کرد: در کتب فارسی دوره دوم دبیرستان نخستین مواجهه دانشآموز با بخش تاریخی شاهنامه رخ میدهد و تنها سوالی که در ذهنشان شکل میگیرد این است که چگونه این تعداد بالای ابیات را برای آزمون بخوانیم؟ بنابراین آموزش شاهنامه و پیوند آن با دانشآموز باید به گونهای باشد که این نسل با آن به درستی ارتباط برقرار کند. متاسفانه تولیدات انیمیشن یا فیلم از شاهنامه محدود یا با کیفیت پایین است و این تصویرسازی در محتوای درسی دچار ضعف است.
یوسف بینا، شاعر در این نشست در پاسخ به پرسش «چرا شاهنامه؟»، اظهار کرد: چیزی که برای تمامی افرادی که شاهنامه را مطالعه میکنند و در باب شاهنامه میاندیشند این است که: «چرا شاهنامه را میخوانیم؟» یکی دیگر از صدها سوالی که افرادی که در حین خوانش این کتاب میپرسند این است که هدف فردوسی از سرودن شاهنامه چیست؟ در ابیات نخستین شاهنامه، شاعر به پاسخ این سوالات اشاره داشته است که افرادی خداینامه را گردآوری و زیر نظر ابومنصور محمد بن عبدالرزاق توسی به شاهنامه ابومنصوری تبدیل کردند.
پژوهنده روزگار نخست، گذشته سخنها همه باز جست
ز هر کشوری موبدی سالخورد، بیاورد کاین نامه را یاد کرد
بپرسیدشان از کیان جهان، وزان نامداران فرخ مهان
که گیتی به آغاز چون داشتند، که ایدون به ما خوار بگذاشتند
چگونه سر آمد به نیک اختری، بر ایشان همه روز کند آوری
بگفتند پیشش یکایک مهان، سخنهای شاهان و گشت جهان
وی ادامه داد: یکی از تحلیلهایی که میشود درمورد این ابیات شاهنامه تصور کرد این است که فردوسی با مشاهده یک بحران بزرگ با محوریت ایران مواجه میشود و انسان اندیشمند میتواند پس از شناخت بحران در جستوجوی الگوی آرمانی بربیاید. بنابراین به دنبال آرمانشهری میگردد که بحرانها در آنجا حلوفصل شده باشد و یا اصلا وجود نداشته باشند.
این شاعر با بیان اینکه اساسا با دو نوع آرمانشهر گذشتهگرا و آیندهگر روبهرو هستیم، گفت: در آرمانشهرهای گذشتهگرا بحران وجود دارد اما حلوفصل میشود و این موضوع را به وضوح نشان خواهد داد و آرمانشهرهای آیندهنگر فاقد بحران هستند. وقتی که آرمانشهر پدید میآید در حقیقت سومین کار فردوسی آغاز میشود که ترسیم این آرمانشهر به عنوان یک الگوی پایدار و همیشگی برای خودآگاهی ملی و اصلاح جامعه است.
بینا افزود: آرمانشهر شاهنامه درواقع ایرانشهری است که بخشی از آن به اساطیر قوم کهن ایرانی مرتبط است و بخشی دیگر شامل تاریخ ایران باستان میشود. از یک سو در زبان فارسی آفریده، بازآفرینی و این زبان را به جهان فرهنگ ایرانی تبدیل کرده و از سوی دیگر در یکی از عالیترین حالتهای شعر فارسی و هنر ایرانی سروده شده است. شعر فارسی عالیترین نمود فرهنگ ایرانی است و شاهنامه به عنوان حماسه ملی ایرانی کتابی برای همه ایرانیان در تمام ادوار تاریخی است.
انتهای پیام