پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ | ۱۱:۳۷
منبع: نمایندگی لرستان
بازخوانی نابرابری در فضای شهری

بازخوانی نابرابری در فضای شهری

لرستان (ایسنا) - عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی لرستان با تأکید بر ضرورت بازنگری در الگوهای برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، گفت: تحقق عدالت شهری مستلزم توجه به تجربه‌ها و نیازهای زنان در طراحی فضاهای عمومی، تأمین امنیت، دسترسی به خدمات و مشارکت مؤثر در تصمیم‌گیری‌های شهری است؛ چراکه شهر عادلانه، شهری است که زنان نه‌تنها از حق حضور در آن برخوردار باشند، بلکه در ساختن و تعیین آینده آن نیز سهمی برابر داشته باشند.

مریم بیرانوند زاده در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه شهرها در ظاهر متعلق به همه شهروندان‌ است اما آیا زنان و مردان به یک اندازه از امکانات، امنیت و فرصت‌های شهری برخوردارند؟ واقعیت این است که بسیاری از فضاهای شهری، آگاهانه یا ناآگاهانه، بر اساس الگوهایی از زندگی روزمره ایجاد شده که تجربه و نیازهای زنان در آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است، افزود: از این منظر، وقتی از «شهر مردانه» سخن می‌گوییم، منظور شهری نیست که مردان مالک آن باشند یا زنان در آن حضور نداشته باشند؛ بلکه سخن از ساختارهایی است که در شکل‌گیری آنها، تجربه مردانه به‌صورت ضمنی به معیار عمومی زندگی شهری تبدیل شده و تجربه زنان کمتر در مرکز توجه قرار گرفته است.

وی ادامه داد: یکی از نکات مهم در مطالعات انتقادی شهری این است که فضاهای شهری را نمی‌توان پدیده‌هایی کاملاً خنثی و صرفاً کالبدی دانست. خیابان، پارک، میدان، ایستگاه حمل‌ونقل عمومی و حتی پیاده‌روها، علاوه بر کارکرد فیزیکی، حامل مناسبات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی‌ هستند.

عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی لرستان بیان کرد: در اندیشه هنری لوفور، فیلسوف و جامعه‌شناس فرانسوی، فضا امری از پیش موجود و طبیعی نیست، بلکه در بستر روابط اجتماعی تولید می‌شود. این نگاه به ما کمک می‌کند بفهمیم که ساختار شهرها بازتابی از اولویت‌ها، ارزش‌ها و مناسبات قدرت در جامعه هستند؛ بنابراین، اگر در طراحی یک محله، دسترسی به خدمات مراقبتی، روشنایی معابر، امنیت مسیرهای پیاده، کیفیت حمل‌ونقل عمومی یا فضاهای مناسب برای حضور گروه‌های مختلف نادیده گرفته شود، نتیجه صرفاً یک نقص فنی در مدیریت شهری نیست؛ بلکه می‌تواند به بازتولید نابرابری اجتماعی و جنسیتی منجر شود.

بیرانوند زاده ادامه داد: برای مثال، مادری که باید فرزندش را به مدرسه برساند، برای خرید روزانه توقف کند، از والد سالمند خود مراقبت کند و سپس به محل کار برود، تجربه متفاوتی از شهر نسبت به فردی دارد که مسیر خانه تا محل کار را بدون توقف طی می‌کند.

معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی لرستان اضافه کرد: اگر شبکه حمل‌ونقل و خدمات شهری فقط بر اساس سفرهای مستقیم و تک‌مقصدی طراحی شده باشد، بخشی از نیازهای واقعی شهروندان عملاً از نظام برنامه‌ریزی حذف می‌شود.

وی یکی از مهم‌ترین ابعاد نابرابری جنسیتی در فضای شهری، را مسئله امنیت برشمرد و با بیان اینکه امنیت فقط به معنای کاهش جرم و وقوع حوادث نیست؛ بلکه احساس امنیت، امکان حرکت آزادانه و اطمینان از برخورداری از حمایت اجتماعی و نهادی را نیز در بر می‌گیرد، تصریح کرد: زنی که برای عبور از یک خیابان تاریک، استفاده از پارک در ساعات عصرگاهی یا انتظار در ایستگاه اتوبوس احساس ناامنی می‌کند، در عمل با محدودیتی مواجه است که شاید در نقشه‌های رسمی شهر هیچ نشانی از آن وجود نداشته باشد؛ این محدودیت‌ها به‌تدریج بر انتخاب مسیر، زمان حضور در شهر، نوع فعالیت اجتماعی و حتی فرصت‌های شغلی و آموزشی زنان تأثیر می‌گذارند. به بیان دیگر، نابرابری شهری همیشه در قالب دیوار، مانع یا ممنوعیت آشکار ظاهر نمی‌شود؛ گاهی در شکل یک مسیر ناامن، ایستگاه نامناسب، پیاده‌روی غیرقابل استفاده یا نبود امکان حضور مستقل در فضای عمومی خود را نشان می‌دهد.

عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی لرستان افزود: از این رو، امنیت زنان نباید صرفاً به توصیه‌های فردی برای احتیاط یا محدود کردن ساعات حضور آنان تقلیل یابد. مسئله اصلی، مسئولیت شهر در فراهم کردن شرایطی است که همه شهروندان بتوانند بدون ترس و محدودیت غیرضروری از فضاهای عمومی استفاده کنند.

بیرانوند زاده بیان کرد: با این حال، مسئله زنان و شهر را نباید تنها به دسترسی به امکانات و امنیت فیزیکی تقلیل داد. پرسش بنیادی‌تر این است که زنان تا چه اندازه در تصمیم‌گیری درباره آینده شهر نقش دارند؟ مفهوم «حق به شهر» که در آثار لوفور مطرح شده، فراتر از حق استفاده از امکانات شهری است و بر حق شهروندان برای مشارکت در تولید، تغییر و شکل‌دهی به فضای شهری تأکید می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: بر این اساس، زنان نباید صرفاً دریافت‌کنندگان خدمات شهری یا مخاطبان برنامه‌های اجتماعی باشند؛ آنان باید در جایگاه کنشگران اصلی توسعه شهری قرار گیرند. حضور زنان در شوراهای شهر، مدیریت شهری، کمیته‌های تخصصی، فرایندهای طراحی فضاهای عمومی و تصمیم‌گیری درباره تخصیص منابع، بخشی از تحقق عدالت جنسیتی در شهر است.

عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی لرستان گفت: شهری که درباره نیازهای زنان تصمیم می‌گیرد، اما تجربه و صدای آنان را در فرایند تصمیم‌سازی وارد نمی‌کند، همچنان با نوعی نابرابری ساختاری مواجه است؛ حتی اگر در ظاهر از امکانات و خدمات متنوعی برخوردار باشد.

وی ادامه داد: گاهی تصور می‌شود توجه به نیازهای زنان به معنای ایجاد فضاهایی مجزا یا محدود کردن برنامه‌ریزی شهری به امکانات اختصاصی آنان است. در حالی که رویکرد عدالت‌محور به شهر، چنین برداشتی را دنبال نمی‌کند.

معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی لرستان تصریح کرد: هدف، ساختن شهری زنانه در برابر شهری مردانه نیست؛ بلکه بازنگری در الگوهای طراحی و مدیریت شهری برای دستیابی به شهری انسانی‌تر، فراگیرتر و عادلانه‌تر است؛ پیاده‌روهای ایمن و قابل دسترس، حمل‌ونقل عمومی کارآمد، فضاهای عمومی زنده، روشنایی مناسب، دسترسی به خدمات بهداشتی و مراقبتی، امکانات مناسب برای کودکان و سالمندان و توزیع متوازن خدمات در محلات، همگی از مؤلفه‌هایی هستند که کیفیت زندگی زنان را ارتقا می‌دهند و در عین حال به نفع تمام گروه‌های اجتماعی هستند.

بیرانوند زاده بیان کرد: در چنین نگاهی، شهر دوستدار زنان الزاماً شهری با امکانات ویژه و جداگانه نیست؛ شهری است که در آن هیچ شهروندی به دلیل جنسیت، مسئولیت‌های مراقبتی، وضعیت اقتصادی یا محدودیت‌های حرکتی از حق حضور، دسترسی و مشارکت محروم نشود.

عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی لرستان اظهار کرد: واقعیت این است که نمی‌توان از توسعه پایدار شهری سخن گفت، اما نیمی از تجربه‌های انسانی در شهر را به حاشیه راند. شهر زمانی می‌تواند ادعای انسان‌محوری داشته باشد که در سیاست‌گذاری، طراحی و مدیریت آن، تنوع تجربه‌های زیسته شهروندان به رسمیت شناخته شود.

وی گفت: برای تحقق این هدف، لازم است برنامه‌ریزی شهری از نگاه صرفاً کالبدی فاصله بگیرد و به سوی رویکردی حرکت کند که در آن داده‌های تفکیک‌شده جنسیتی، ارزیابی امنیت فضاهای عمومی از منظر زنان، سنجش دسترسی به خدمات مراقبتی و مشارکت واقعی زنان در تصمیم‌گیری، جایگاه مشخصی داشته باشند.

بیرانوند زاده ادامه داد: همچنین، مدیران شهری باید به این پرسش پاسخ دهند که آیا زنان در همه ساعات شبانه‌روز، در همه محلات و با شرایط اجتماعی و اقتصادی متفاوت، امکان استفاده برابر از شهر را دارند؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند معیاری مهم برای ارزیابی عدالت در مدیریت شهری باشد.

وی افزود: در نهایت، شاید لازم باشد تعریف خود را از شهر تغییر دهیم. شهر فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها، خیابان‌ها و زیرساخت‌ها نیست؛ شهر تجربه‌ای از زندگی، امکان انتخاب، احساس تعلق و فرصت مشارکت است.

معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی لرستان بیان کرد: اگر زنان برای استفاده از شهر ناچار باشند مسیرهای خود را تغییر دهند، زمان حضورشان را محدود کنند، از برخی فضاها چشم‌پوشی کنند یا همواره خود را با ساختارهای موجود تطبیق دهند، نمی‌توان ادعا کرد که شهر برای همه طراحی شده است؛ مسئله اصلی این نیست که زنان چگونه باید با شهر سازگار شوند؛ مسئله این است که شهر چگونه باید خود را با واقعیت متنوع زندگی شهروندان سازگار کند. شاید آغاز تحقق عدالت شهری دقیقاً از همین نقطه باشد: تغییر این پرسش که زنان چگونه در شهر زندگی می‌کنند، به این پرسش که شهر چگونه باید امکان زندگی برابر را برای زنان و مردان فراهم کند.

وی خاطرنشان کرد: شهر عادلانه، شهری نیست که زنان صرفاً اجازه حضور در آن را داشته باشند؛ شهری است که زنان در ساختن، اداره کردن و تعیین آینده آن نیز سهم برابر داشته باشند.

انتهای پیام 

آخرین اخبار استان‌ها