سید محسن میرحسینی در گفتوگو با ایسنا، در ارزیابی وضعیت کنونی جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، اظهار کرد: وضعیت فعلی را نه میتوان پیروزی روشن آمریکا و اسرائیل دانست و نه پایان کامل جنگ؛ بلکه با نوعی آتشبس شکننده و بنبست راهبردی مواجه هستیم.
وی افزود: آمریکا و اسرائیل در برخی اهداف تاکتیکی، از جمله واردکردن ضربه به زیرساختها، اعمال محاصره دریایی و افزایش فشار اقتصادی، تا حدودی پیشرفت داشتهاند؛ اما در تحقق اهداف راهبردی خود، بهویژه وادارکردن ایران به تغییر موضع در موضوع هستهای و تنگه هرمز، به نتیجه قطعی نرسیدهاند.
این عضو هیات علمی دانشگاه با بیان این که جنگ از شدت درگیریهای ماههای نخست فاصله گرفته است، گفت: کاهش شدت عملیات نظامی را نباید با پایان قطعی جنگ یکسان دانست؛ همچنان تنشهای نظامی، فشار اقتصادی و اختلافات سیاسی میان طرفها ادامه دارد و وضعیت موجود را میتوان نوعی شرایط «نه جنگ، نه صلح» توصیف کرد.
میرحسینی درباره میزان تحقق اهداف اولیه آمریکا و اسرائیل، تصریح کرد: هدف اصلی این دو بازیگر، تضعیف توان موشکی ایران، مهار برنامه هستهای، بازگشایی و کنترل تنگه هرمز و اعمال فشار اقتصادی برای تغییر محاسبات تهران بوده است؛ بااینحال، ایران همچنان از ظرفیت پاسخ نظامی برخوردار است و اختلافات اساسی درباره برنامه هستهای و تنگه هرمز حلنشده باقی مانده است.
وی ادامه داد: بنابراین اگرچه آمریکا و اسرائیل در سطح تاکتیکی به بخشی از اهداف خود نزدیک شدهاند، اما در سطح راهبردی نتوانستهاند نتیجهای متناسب با اهداف اولیه به دست آورند. از طرفی طولانیشدن بحران و افزایش هزینههای اقتصادی و سیاسی آن برای طرفهای درگیر و کشورهای منطقه نیز نشان میدهد تحولات تا حدودی از محاسبات اولیه فراتر رفته است.
اختلاف آمریکا و اسرائیل بر سر شیوه ادامه جنگ
این استاد دانشگاه درباره راهبرد آمریکا و اسرائیل در ادامه جنگ و اختلاف احتمالی میان آنها، گفت: این دو بازیگر در اهداف کلان خود، از جمله جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای، مهار توان موشکی و پهپادی و تضمین عبورومرور امن در تنگه هرمز، اشتراک نظر دارند؛ اما اختلاف اصلی آنها بر سر ابزار، زمانبندی و میزان سازشپذیری در مذاکرات است.
وی با اشاره به رویکرد آمریکا، اظهار کرد: واشنگتن در شرایط کنونی بیشتر بر فشار اقتصادی، محاصره دریایی و دیپلماسی مشروط تکیه دارد. آمریکا تلاش میکند با حفظ فشارها، ایران را به پذیرش محدودیتهایی در موضوع هستهای و کاهش تنش در تنگه هرمز وادار کند؛ بدون آنکه در کوتاهمدت ناچار به آغاز موج گسترده دیگری از حملات نظامی شود.
میرحسینی افزود: در مقابل، اسرائیل بهویژه تحت رهبری بنیامین نتانیاهو، رویکرد تهاجمیتری دارد و بر تضعیف بیشتر زیرساختهای نظامی، موشکی و هستهای ایران و حفظ فشار حداکثری تأکید میکند. از نگاه اسرائیل، توافقی که امکان بازسازی توان هستهای و موشکی ایران را فراهم کند، نمیتواند تهدیدهای بلندمدت را برطرف سازد.
وی با بیان این که این اختلاف میتواند بر آینده درگیری تأثیرگذار باشد، توضیح داد: اگر آمریکا بر ادامه محاصره و تحریمها تأکید کند و از ورود به یک درگیری گسترده جدید خودداری شود، احتمال تداوم وضعیت فعلی و بازماندن مسیر مذاکره وجود دارد. در مقابل، اگر اسرائیل بتواند واشنگتن را به ازسرگیری حملات گسترده ترغیب کند یا اقدامی انجام دهد که به تشدید پاسخ ایران منجر شود، احتمال بازگشت به جنگ افزایش خواهد یافت.
این عضو هیات علمی دانشگاه یزد خاطرنشان کرد: در مجموع، آمریکا در حال حاضر بیشتر به دنبال مهار بحران از طریق فشار و مذاکره است، در حالی که اسرائیل بر تداوم فشار نظامی تأکید بیشتری دارد و به همین دلیل، توافق فوری و جامع چندان محتمل به نظر نمیرسد، اما توافقی محدود و مرحلهای برای کاهش تنش میتواند واقعبینانهتر باشد.
قطر، بازیگر اصلی میانجیگری در بحران
میرحسینی در ارزیابی ظرفیت دیپلماسی برای پایاندادن به جنگ و نقش بازیگران منطقهای و بینالمللی، اظهار کرد: دستیابی به توافق جامع با موانع جدی روبهرو است؛ زیرا اختلافات درباره محاصره دریایی، تحریمها، مواد غنیشده، برنامه هستهای و وضعیت تنگه هرمز همچنان پابرجاست. با این حال، امکان توافق مرحلهای برای کاهش تنش را نمیتوان نادیده گرفت.
وی با اشاره به نقش قطر در روند مذاکرات افزود: قطر در این میان نقش مهمی در میانجیگری و انتقال پیامها میان ایران و آمریکا دارد. پاکستان نیز میتواند از طریق ارتباطات دیپلماتیک و انتقال پیامها، نقش مکملی در این روند ایفا کند.
این استاد علوم سیاسی درباره نقش سایر کشورهای منطقه گفت: عربستان و ترکیه بیش از هر چیز بر جلوگیری از گسترش درگیری و مهار بحران تأکید دارند. این کشورها به دلیل پیامدهای امنیتی و اقتصادی جنگ برای منطقه، انگیزه دارند از بازگشت درگیری گسترده جلوگیری کنند؛ هرچند نقش آنها در مذاکرات مستقیم به اندازه میانجیهای اصلی نیست.
میرحسینی با اشاره به نقش روسیه و چین نیز گفت: روسیه از نظر دیپلماتیک نسبت به تشدید جنگ ابراز نگرانی کرده و بر ضرورت حلوفصل سیاسی بحران تأکید دارد، اما به دلیل درگیریهای خود در اوکراین، ظرفیت و تمرکز آن برای ایفای نقشی تعیینکننده محدود است. چین نیز بیشتر در جایگاه یک بازیگر دیپلماتیک و ناظر فعال قرار دارد و بر راهحل سیاسی تأکید میکند، اما تاکنون به میانجی اصلی بحران تبدیل نشده است.
وی در جمعبندی این بخش از سخنان خود بیان کرد: قطر در حال حاضر مهمترین حلقه میانجیگری است، پاکستان میتواند نقش پیامرسان داشته باشد و روسیه و چین نیز از ظرفیت دیپلماتیک برخوردارند؛ بااینحال، حل بحران در نهایت به اراده سیاسی و میزان انعطافپذیری طرفهای اصلی بستگی دارد.
تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح»؛ محتملترین چشمانداز ماههای آینده
این عضو هیات علمی علوم سیاسی دانشگاه یزد درباره سناریوهای پیشروی جنگ اظهار کرد: به نظر من، محتملترین چشمانداز در ماههای آینده، تداوم نوعی فرسایش کنترلشده همراه با مذاکرات ناپیوسته است؛ وضعیتی که لزوماً به معنای بمباران گسترده و روزانه نیست، بلکه میتواند با ادامه فشار اقتصادی، نااطمینانی امنیتی و تبادل ضربات محدود همراه باشد.
وی افزود: سناریوی دوم، دستیابی به توافق محدود و مرحلهای است. این مسیر میتواند راهی برای خروج دیپلماتیک از بنبست باشد؛ به این معنا که طرفها بهجای حل یکباره تمام اختلافات، برخی اقدامات متقابل را در حوزههایی مانند کاهش عملیات نظامی، محدودیتهای دریایی و گشایشهای اقتصادی در دستور کار قرار دهند و موضوعات دشوارتر را به مراحل بعدی مذاکرات موکول کنند.
میرحسینی با اشاره به موانع چنین توافقی گفت: مهمترین مسئله، تضمین اجرای تعهدات است. اینکه کدام طرف ابتدا اقدام کند، طرف مقابل چگونه پاسخ دهد و در صورت نقض توافق چه سازوکاری وجود داشته باشد، از جمله پرسشهایی است که میتواند روند دستیابی به توافق را دشوار کند.
وی احتمال بازگشت به جنگ گسترده را نیز منتفی ندانست و تصریح کرد: این سناریو همچنان وجود دارد. وقوع حملهای با تلفات سنگین، برداشت اشتباه از نیت طرف مقابل یا شکست مذاکرات و شکلگیری این تصور که افزایش فشار میتواند امتیاز بیشتری به همراه داشته باشد، از جمله عواملی هستند که ممکن است بحران را دوباره به سمت درگیری گسترده سوق دهند.
این استاد دانشگاه درباره موقعیت ایران پس از پایان جنگ نیز اظهار کرد: برای ارزیابی جایگاه ایران باید سه حوزه سیاسی، اقتصادی و امنیتی را از یکدیگر تفکیک کرد. در حوزه سیاسی، حفظ توان اثرگذاری منطقهای اهمیت دارد؛ اما این توان زمانی به دستاوردی پایدار تبدیل میشود که با اطمینانبخشی به همسایگان و سازوکارهای کاهش تنش همراه باشد.
میرحسینی درباره وضعیت اقتصادی ایران پس از جنگ نیز گفت: مهمترین مسئله این نیست که حملات چه زمانی متوقف میشوند، بلکه این است که آیا پس از توقف درگیریها امکان صادرات، انتقال درآمدها و تأمین مالی بازسازی فراهم خواهد شد یا خیر. اگر توقف حملات با تداوم محاصره و محدودیتهای اقتصادی همراه باشد، مشکلات ارزی، دشواری معیشت و تعویق سرمایهگذاری همچنان ادامه خواهد داشت.
وی افزود: در مقابل، اگر توافقی محدود با گشایش اقتصادی مشخص حاصل شود، امکان تثبیت نسبی شرایط و تأمین برخی نیازهای فوری افزایش مییابد. طبیعتاً توافقی پایدارتر که امکان اجرای تعهدات را فراهم کند، شرایط مناسبتری برای بازسازی و سرمایهگذاری ایجاد خواهد کرد؛ هرچند بهبود اقتصادی همچنان به سیاستگذاریهای داخلی نیز وابسته است.
این کارشناس سیاسی در ارزیابی وضعیت امنیتی ایران پس از جنگ نیز بیان کرد: باید میان توان پاسخدادن به حمله، توان حفاظت از زیرساختها و مردم و توان جلوگیری از تکرار جنگ تفاوت قائل شد. برخورداری از توان پاسخ نظامی، بهتنهایی تضمینکننده امنیت پایدار نیست.
وی تأکید کرد: امنیت پایدار به ترکیبی از بازسازی دفاعی، حفاظت از زیرساختهای حیاتی، کاهش آسیبپذیری اقتصادی و ایجاد سازوکارهای ارتباطی برای مهار بحران نیاز دارد. توافقی که صرفاً به توقف حملات منجر شود، اما قواعد روشن و قابل نظارتی برای جلوگیری از تشدید دوباره درگیری نداشته باشد، نمیتواند پایان مطمئنی برای این رویارویی ایجاد کند.
میرحسینی در پایان خاطرنشان کرد: محتملترین چشمانداز کوتاهمدت، ادامه وضعیت فرسایشی همراه با تلاش برای دستیابی به توافق محدود است؛ نه صلح جامع و نه لزوماً بازگشت دائمی به جنگ تمامعیار. ایران ممکن است با حفظ ساختار سیاسی و بخشی از ظرفیت بازدارندگی از این جنگ خارج شود، اما همچنان با فشارهای اقتصادی و نااطمینانی امنیتی مواجه باشد. معیار اصلی در ارزیابی نتیجه جنگ، تبدیل ظرفیت مقاومت به دستاوردهای پایدار، کاهش خطر حمله مجدد، بهبود امکان تجارت و بازسازی و تقویت اعتماد داخلی و منطقهای خواهد بود.
انتهای پیام