یاسر احمدوند، معاون فرهنگی سابق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در یادداشتی با عنوان «یازده دقیقه کتاب، نود و شش دقیقه تردید؛ نگاهی انتقادی به گزارش نظرسنجی فرهنگ کتابخوانی در ایران، آبان ۱۴۰۵» که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار داده نوشته است:
«سرانه مطالعه سالهاست یکی از پرمناقشهترین عددهای فرهنگی کشور است و در دو دهه گذشته رقمهایی از دو دقیقه تا ۱۲۰ دقیقه در شبانهروز برای آن اعلام شده است. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات اکنون به مناسبت سیوچهارمین هفته کتاب گزارش تازهای در این باره منتشر کرده است. این گزارش حاصل نظرسنجی تلفنی مرکز طرحهای ملی پژوهشگاه است که از ۱۸ تا ۲۰ آبان ۱۴۰۵ با ۱۲۴۳ شهروند ۱۸ ساله و بالاتر انجام شده است. بنا بر این گزارش، ۴۲٫۸ درصد پاسخگویان هر هفته کتاب غیردرسی میخوانند، کتابخوانها روزانه ۲۶٫۹ دقیقه مطالعه میکنند و سرانه کل نمونه به ۱۱٫۲ دقیقه در روز میرسد. اما خواندن دقیق این گزارش ۴۵ صفحهای نشان میدهد که پشت این عددهای مرتب، نمونهای ناهمگون با جمعیت کشور، چند خطای آشکار محاسباتی و تفسیرهایی شتابزده پنهان مانده است.
روشی که گفته نشده است
گزارش درباره روش کار به یک بند کوتاه بسنده کرده است. در این بند آمده است که دادهها با پرسشنامه و بهصورت تلفنی گرد آمده و نمونه به شیوه چندمرحلهای، نخست سهمیهای و سپس تصادفی ساده، انتخاب شده است. خواننده نمیداند حاشیه خطای برآوردها چقدر است و چند درصد از کسانی که با آنها تماس گرفته شد حاضر به پاسخ شدند. معلوم نیست دادهها وزندهی شدهاند یا نه و پرسشها با چه عبارتی طرح شدهاند. متن پرسشنامه هم پیوست گزارش نیست.
محاسبهای ساده نشان میدهد که در سطح اطمینان ۹۵ درصد، حاشیه خطا برای کل نمونه حدود ۲٫۸ درصد است. اما بخش بزرگی از پرسشها فقط از کتابخوانها، یعنی حدود ۴۸۰ نفر، پرسیده شده و حاشیه خطای این بخش به حدود ۴٫۵ درصد میرسد. سهم کاربران هر پلتفرم کتابخوانی هم بر پایه ۸۰ پاسخ به دست آمده و حاشیه خطای آن از ۱۰ درصد بیشتر است. گزارش در هیچجا به این محدودیتها اشاره نمیکند.
نمونهای که به ایران شبیه نیست
جدول مشخصات پاسخگویان مهمترین پرسش را درباره اعتبار نتایج پیش میکشد. در این نمونه فقط ۸ درصد پاسخگویان ۱۸ تا ۲۹ سالهاند، ۳۸٫۹ درصد بیش از ۵۰ سال دارند و میانگین سنی ۴۶٫۵ سال است. ۴۲ درصد پاسخگویان تحصیلات دانشگاهی دارند، ۸۲٫۴ درصد متأهلاند و تنها ۱۰٫۵ درصد در روستا زندگی میکنند. برای مقایسه، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، ایسپا، در نظرسنجی تلفنی شهریور ۱۴۰۴ نمونه خود را بر پایه برآورد مرکز آمار از گروههای جمعیتی چیده است. در آن نمونه ۲۴٫۶ درصد افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله، ۴۴٫۹ درصد ۳۰ تا ۴۹ ساله و ۳۰٫۵ درصد بالای ۵۰ سال بودند و ۲۲ درصد در روستا زندگی میکردند. سن پایه ایسپا ۱۵ سال و سن پایه این نظرسنجی ۱۸ سال است، اما این تفاوت شکافی به این بزرگی را توضیح نمیدهد.
نکته مشکوکتر این است که ردیف ۳۰ تا ۴۹ سال با ۶۶۰ نفر و ۵۳٫۱ درصد عیناً همان عدد ردیف مردان است، گویی از ردیف بالاتر رونویسی شده باشد. در جدول هزینه خانوار هم جمع فراوانیها ۱۰۷۷ نفر است و گزارش نمیگوید ۱۶۶ نفر دیگر چه پاسخی دادهاند. سهم تحصیلکردگان و شهرنشینان در این نمونه از سهم واقعی آنها در جمعیت بیشتر است و گزارش از وزندهی سخنی نمیگوید. به همین دلیل به احتمال زیاد میزان کتابخوانی بیش از واقع برآورد شده است. شیوه تلفنی هم این سوگیری را تشدید میکند، زیرا کتابخواندن رفتاری پسندیده شمرده میشود و پاسخگویان در گفتوگوی تلفنی معمولاً چنین رفتارهایی را بیش از واقع گزارش میکنند.
حسابهایی که جور درنمیآید
گزارش هم در خلاصه مدیریتی و هم در متن اصلی مینویسد که کتابخوانها بهطور متوسط ۲۷۲ دقیقه در هفته میخوانند و این را برابر با ۲۶٫۹ دقیقه در روز میداند. اما حاصل تقسیم ۲۷۲ بر هفت ۳۸٫۹ دقیقه است. اگر هم ۲۶٫۹ دقیقه را در سهم کتابخوانها ضرب کنیم، ۱۱٫۵ دقیقه به دست میآید و نه ۱۱٫۲.
ناسازگاری جدیتر جای دیگری است. بنا بر گزارش، ۴۲٫۸ درصد پاسخگویان هر هفته کتاب میخوانند، اما فقط ۳۸٫۶ درصد در یک سال گذشته کتاب یا بخشی از کتابی را خوانده یا شنیدهاند. کسی که هر هفته کتاب میخواند ناچار در طول سال هم کتاب خوانده است، پس عدد دوم نمیتواند از عدد اول کوچکتر باشد.
جدولها هم از خطا خالی نیستند. پرسش شیوه تهیه کتاب چندگزینهای بوده و درصدها از مجموع ۵۹۶ انتخاب حساب شدهاند، اما متن از آن نتیجه میگیرد که ۴۵٫۳ درصد افراد کتاب را میخرند. در جدول بسترهای کتاب الکترونیکی و صوتی، جمع ردیفها ۲۶۷ است، جمع اعلامشده ۲۷۷ است و درصدها بر پایه ۲۶۲ حساب شدهاند. در جدول رواج کتابخوانی در خانواده، فراوانی گزینه بیپاسخ ۱۲۱۹ نوشته شده، در حالی که عدد درست ۲۴ است. در بخش باشگاههای کتابخوانی هم متن به اشتباه از عضویت در پلتفرمها سخن میگوید. هیچیک از این خطاها بهتنهایی کل گزارش را بیاعتبار نمیکند، اما همه با هم نشان میدهند که متن پیش از انتشار بازبینی آماری نشده است.
مطالعه یعنی چه؟
گزارش واژه مطالعه را در هر پرسش به معنایی دیگر به کار برده است. یک جا مقصود خواندن کتاب غیردرسی در هفته است، جای دیگر هر نوع خواندن یا شنیدن کتاب در یک سال و جای دیگر خواندن متن علمی در شبکههای اجتماعی. پرچشمترین عدد گزارش، یعنی ۹۶ دقیقه مطالعه روزانه متن علمی در شبکههای اجتماعی، از پرسشی به دست آمده که دو مشکل دارد. این پرسش صفت علمی را به پاسخگو القا میکند و تماشای مستند را هم مطالعه به حساب میآورد. چنین عبارتی پاسخها را بالا میبرد.
عدد ۹۸٫۶ دقیقه مطالعه روزانه در اپلیکیشنها هم با دیگر دادههای گزارش سازگار نیست. طبق خود گزارش، بیش از یکچهارم کتابخوانها کتاب الکترونیکی میخوانند یا از هر سه قالب استفاده میکنند. اگر همین گروه روزانه ۹۸٫۶ دقیقه در اپلیکیشن بخوانند، سهم آنها بهتنهایی کل میانگین ۲۶٫۹ دقیقهای کتابخوانها را پر میکند و برای مطالعه کتاب کاغذی دیگران تقریباً چیزی نمیماند.
پرسش هزینه کتاب هم با گزینههایش همخوان نیست. پرسش از پاسخگو میخواهد بگوید چه سهمی از درآمدش را صرف خرید کتاب میکند، اما گزینهها مبلغهایی ثابتاند، مثل کمتر از ۵۰۰ هزار تومان یا بیش از ۱۰ میلیون تومان. پس پاسخها مبلغ هزینه را نشان میدهند و نه سهم آن از درآمد را. میانگین ۸٫۶ عنوان کتاب خریداریشده در سال هم بدون میانه گزارش شده است. در همین حال ۲۵٫۶ درصد کتابخوانها گفتهاند هیچ هزینهای برای کتاب نکردهاند. بنابراین این میانگین به احتمال زیاد زیر تأثیر شمار اندکی خریدار پرمصرف است.
تفسیرهای گزارش هم گاه از دادهها جلوتر میروند. ۸۳ درصد پاسخگویان با این گزاره موافقاند که مردم ما کمتر مطالعه میکنند و ۵۰٫۷ درصد با این گزاره که جامعه ایران فرهنگ کتابخوانی دارد. گزارش این دو پاسخ را نشانه فاصله ارزشگذاری ذهنی و رفتار عملی میداند. اما توضیح سادهتری هم هست. پاسخگویان، بهویژه در گفتوگوی تلفنی، تمایل دارند با گزارههایی که برایشان خوانده میشود موافقت کنند و پژوهشگران این پدیده را سوگیری موافقت مینامند.
بخش جمعبندی و تحلیل نزدیک به نیمی از حجم گزارش را گرفته و پر از تکرار و توصیه سیاستی است، اما حتی یک جدول تفکیکی بر پایه سن، جنس، تحصیلات یا محل سکونت ندارد. طرفه آنکه خود گزارش در پیشنهاد ششم، تحلیل شاخصها به تفکیک همین متغیرها را ضروری میداند. انصاف حکم میکند بگوییم نویسندگان در چند جا بهدرستی یادآوری کردهاند که این دادهها رابطه علّی را اثبات نمیکنند و میانگین کاربران اپلیکیشن را نباید به کل جامعه تعمیم داد.
آینه سال گذشته
مرکز طرحهای ملی همین نظرسنجی را یک سال پیش هم اجرا کرده بود و مقایسه دو دور هم نقطه قوت گزارش تازه را نشان میدهد و هم ضعف آن را. نظرسنجی پیشین در هفته سوم آبان ۱۴۰۴ با مشارکت ۱۲۳۴ شهروند ۱۸ ساله و بالاتر و بهصورت تلفنی انجام شده بود. در آن دور ۴۱٫۱ درصد پاسخگویان گفته بودند کتاب میخوانند، کتابخوانها هفتهای ۱۸۶ دقیقه، یعنی روزانه ۲۶٫۶ دقیقه، مطالعه میکردند و سرانه کل جمعیت ۱۰٫۹ دقیقه در روز بود. کمبود وقت با ۴۹٫۷ درصد مانع اصلی مطالعه بود و نبود دغدغه مالی با ۳۵٫۳ درصد و دسترسی آسان و ارزان با ۲۱٫۸ درصد مؤثرترین راهکارها شمرده شده بودند. ثبات شاخصهای اصلی در دو دور به سود پایایی این سنجههاست. محاسبه پارسال هم درست بود، چون ۱۸۶ تقسیم بر هفت همان ۲۶٫۶ میشود، و این خود قرینهای است که عدد ۲۷۲ امسال خطای تایپی یا محاسباتی است.
برخی عددها اما در یک سال چنان جهشی کردهاند که هیچ تغییر اجتماعی واقعی توضیحشان نمیدهد. پرسش خواندن متن علمی و تماشای مستند علمی در شبکههای اجتماعی در نظرسنجی ۱۴۰۴ هم با همین عبارت طرح شده بود و پاسخ آن حدود ۷۰ دقیقه در روز بود. امسال همان پرسش ۹۶ دقیقه پاسخ گرفته است، یعنی افزایشی بیش از یکسوم در یک سال، آن هم با عبارتی یکسان. سهم دسترسی آسان و ارزان در میان راهکارها از ۲۱٫۸ درصد به ۱۰٫۱ درصد رسیده است. پارسال ۴۱٫۷ درصد گفته بودند در هفته گذشته کتابی را کامل خواندهاند و امسال این رقم ۱۵٫۳ درصد است. پارسال کتابخوانها بهطور متوسط ۱۱ جلد کتاب در سال خریده بودند و امسال این رقم ۸٫۶ است. برخی از این تفاوتها شاید از تغییر پایه درصدها یا گزینههای پاسخ برخاسته باشد. اما گزارش نه درباره چنین تغییرهایی توضیحی میدهد و نه حتی به وجود دور پیشین اشارهای میکند.
در کنار پیمایشهای دیگر
سرانه ۱۱٫۲ دقیقهای این گزارش با برآورد پیمایشهای بزرگتر فاصله چندانی ندارد. پیمایش رسمی پژوهشگاه با ۱۵ هزار و ۶۰۰ نمونه سرانه مطالعه کشور را روزانه ۱۳ دقیقه و برای کتابخوانها ۳۲ دقیقه برآورد کرده بود. مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۹ سرانه مطالعه روزانه را ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه برآورد کرد. این رقم روزنامه و نشریه را هم در بر میگیرد و سهم کتاب غیردرسی از آن ۱۳ دقیقه و ۴ ثانیه است. در همان آمارگیری ۵۴٫۵ درصد افراد باسواد ۱۵ ساله و بالاتر در طول سال کتاب غیردرسی خوانده بودند و از ۶ ساعت و ۳۲ دقیقه مطالعه ماهانه کتاب غیردرسی، ۲ ساعت و ۳۲ دقیقه به قرآن و ادعیه اختصاص داشت. وزیر وقت ارشاد نیز به استناد پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان از سرانه روزانه ۱۲ دقیقه و نیم سخن گفته بود.
برآورد شورای عالی انقلاب فرهنگی از همه پایینتر است. بنا بر آن گزارش، ۵۸ درصد مردم مطالعه غیردرسی دارند و این گروه ماهانه ۷ ساعت و ۴۱ دقیقه مطالعه میکنند که ۳ ساعت و ۷ دقیقه آن صرف قرآن و ادعیه میشود. با این ارقام سرانه کل جمعیت کمی بیش از ۵ دقیقه در روز میشود. مرکز رصد فرهنگی کشور هم با مرور پیمایشهای ملی، سهم کتابخوانها را ۵۴ تا ۶۶ درصد جمعیت و زمان مطالعه روزانه را ۱۳ تا ۳۲ دقیقه گزارش کرده است.
تعریف مطالعه، سن پایه و روش گردآوری در این پیمایشها یکسان نیست. با این حال بیشتر برآوردهای ملی سرانه کتاب را حول ۱۲ تا ۱۳ دقیقه در روز نشان میدهند و رقم ۱۱٫۲ دقیقه به این دامنه نزدیک است. همین مقایسه ضعف دیگری را هم آشکار میکند. در آمارگیری مرکز آمار بیش از نیمی از بزرگسالان باسواد در طول سال کتاب غیردرسی خوانده بودند، اما گزارش تازه این رقم را ۳۸٫۶ درصد اعلام میکند. این عدد نه با برآوردهای ملی همخوان است و نه با دادههای خود گزارش.
آنچه میماند
گزارش تازه پژوهشگاه از چند جهت ارزشمند است. شاخصهای اصلی را در دورهای تکرارشونده میسنجد، به قالبهای دیجیتال و صوتی توجه دارد و تصویری کلی به دست میدهد که با پیمایشهای دیگر همخوان است. میتوان پذیرفت که حدود چهار نفر از هر ده ایرانی بزرگسال هر هفته کتاب غیردرسی میخوانند، سرانه روزانه حدود ۱۱ دقیقه است و کمبود وقت و فشار معیشت مهمترین موانع کتابخوانیاند. نکته اخیر در کنار آمار رسمی معنای روشنتری پیدا میکند. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در اسفند ۱۴۰۳ تأیید کرد که سهم کتاب در سبد مصرفی خانوارها از ۰٫۱۸ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۰٫۱۰ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است.
اما عددهای جزئیتر گزارش، از ۹۶ دقیقه مطالعه در شبکههای اجتماعی تا ۸٫۶ کتاب خریداریشده در سال، پشتوانه کافی ندارند و نباید در رسانهها یا سیاستگذاری به آنها استناد کرد. گزارشی که قرار است مبنای تصمیم فرهنگی باشد دستکم باید متن پرسشنامه، حاشیه خطا، نرخ پاسخ و شیوه وزندهی را منتشر کند. چنین گزارشی باید نتایج را به تفکیک گروههای اجتماعی نشان دهد و تغییرات خود را نسبت به دورههای پیشین توضیح دهد. تا آن زمان، پرسش قدیمی سرانه مطالعه همچنان بیش از آنکه پاسخی روشن داشته باشد، عددهای ناهمخوان دارد.
انتهای پیام