شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ | ۰۹:۵۸
منبع: نمایندگی سیستان و بلوچستان
از نقشه‌های کاغذی تا «GIS خودمختار»/تحلیل فضایی، کلید مدیریت بحران‌های محیطی

از نقشه‌های کاغذی تا «GIS خودمختار»/تحلیل فضایی، کلید مدیریت بحران‌های محیطی

سیستان و بلوچستان (ایسنا) - رویداد تخصصی گرامیداشت «روز جهانی GIS» با حضور اساتید، کارشناسان و دانشجویان، به همت دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی دانشگاه سیستان و بلوچستان و با همکاری انجمن علمی جغرافیا، در سالن همایش‌های مرکز رشد و فناوری این دانشگاه برگزار شد.

به گزارش ایسنا در این نشست علمی که ۳۰ آبان برگزار شد، سیروس قنبری به عنوان سخنران ویژه، به تشریح کاربردهای نوین سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در علوم مختلف پرداخت. در ادامه، اساتید و کارشناسان برجسته به تفصیل درباره نقش این فناوری در پایش مخاطرات، تصمیم‌گیری، توسعه گردشگری و آینده آن سخن گفتند.

صرفه‌جویی در زمان و ظهور «GIS خودمختار»

صمد فتوحی، با موضوع «نقش GIS در ژئومورفولوژی»، با اشاره به اهمیت داده‌های دقیق، به‌روز و قابل پایش در مطالعات میدانی اظهار کرد: سنجش از دور (RS) و GIS این امکان را فراهم می‌کنند که داده‌های مختلف با هم تلفیق شوند و قابلیت تکرارپذیری و اعتبارسنجی داشته باشند.

وی با مقایسه سرعت تولید نقشه در گذشته و حال حاضر تصریح کرد: در گذشته برای ترسیم نقشه‌های دستی در ابعاد ۱:۵۰۰۰، روزها و هفته‌ها زمان صرف می‌شد و دانشجویان با چه سختی‌هایی این کار را انجام می‌دادند؛ اما امروز با کمک فناوری، تولید همان نقشه‌ها تنها ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زمان می‌برد.

فتوحی در ادامه به آینده این فناوری اشاره کرد و گفت: در آینده‌ای بسیار نزدیک، شاهد ظهور «GIS خودمختار» و تلفیق آن با هوش مصنوعی خواهیم بود. در آن دوران، کاربران فقط با دادن توضیحات متنی به سیستم، خروجی‌های پیچیده را دریافت می‌کنند. وی تاکید کرد: کسانی که با هوش مصنوعی کار نکنند، حذف نمی‌شوند، اما قطعاً توسط افرادی که هم GIS و هم هوش مصنوعی را می‌شناسند، جایگزین خواهند شد.

از نقشه‌های کاغذی تا «GIS خودمختار»/تحلیل فضایی، کلید مدیریت بحران‌های محیطی

از جان اسنو تا مثلث ریسک؛ تحلیل فضایی در خدمت مدیریت بحران

در بخش دیگری از این نشست، محمود خسروی، استاد تمام اقلیم‌شناسی، با موضوع «از تحلیل فضایی تا مدل‌سازی هوشمند؛ نقش GIS در پایش و مدیریت مخاطرات» به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: GIS صرفاً یک نرم‌افزار برای کشیدن نقشه یا یک بانک اطلاعاتی نیست؛ بلکه یک سامانه با زبان مخصوص به خود است که مبنای آن بر «تحلیل فضایی» استوار است.

وی با اشاره به تاریخچه این دانش افزود: اگرچه مطرح شدن علمی GIS به کانادا و تلاش‌های افرادی چون راجر تاملینسون بازمی‌گردد، اما اولین پایه‌های تحلیل فضایی در سال ۱۸۵۴ توسط دکتر جان اسنو در لندن گذاشته شد. او با کشیدن نقشه پمپ‌های آب و روی‌ هم‌ انداختن آن با موقعیت افراد مبتلا به وبا، توانست منشأ بیماری را کشف کند؛ این همان اصل همپوشانی لایه‌هاست که امروز در GIS انجام می‌شود.

خسروی با تشریح «مثلث ریسک» در مدیریت مخاطرات طبیعی و اقلیمی خاطرنشان کرد: هر مخاطره‌ای از سه مولفه «مخاطره»، «آسیب‌پذیری» و «عناصر در معرض خطر» تشکیل شده است. GIS با همپوشانی لایه‌های مختلف جمعیتی، زیرساختی و محیطی، به ما کمک می‌کند تا نقشه نهایی ریسک را تولید کنیم.

وی با تاکید بر لزوم هوشمندی مدیران بحران تصریح کرد: تفسیر این نقشه‌های پیچیده نیازمند دانش تخصصی است. مدیر بحران باید بهره هوشی بالایی داشته باشد تا در لحظه، تصمیم درست بگیرد؛ زیرا یک تصمیم غلط می‌تواند شدت بحران را چندین برابر کند.

تغییر الگوهای بارشی زاهدان و ضرورت آمار فضایی

این استاد دانشگاه در ادامه به مباحث تخصصی‌تر پرداخت و اظهار کرد: خشکسالی‌ها و الگوهای بارشی از نظم خاصی پیروی می‌کنند که با روش‌های آماری فضایی قابل شناسایی هستند. برای مثال، در گذشته هسته‌های بارش رگباری در جنوب زاهدان متمرکز بود، اما امروز شاهد تغییر این الگو به سمت شمال شهر هستیم. برای درک معناداری این تغییرات، از روش‌هایی چون تحلیل لکه‌های داغ و شاخص «Getis-Ord Gi*» استفاده می‌کنیم تا با احتمال ۹۵ یا ۹۹ درصد مشخص کنیم کدام خوشه‌ها نسبت به اطراف خود تفاوت معنادار دارند.

خسروی با اشاره به کاربرد «رگرسیون موزون جغرافیایی» (GWR) افزود: این روش که ابتدا در انگلیس برای مدل‌سازی قیمت مسکن استفاده شد، امروز در مدیریت مخاطرات به کار می‌رود. ما با استفاده از آن می‌توانیم تأثیر متغیرهایی چون شیب یا جهت آبراهه‌ها را بر روی سیل در یک منطقه خاص بررسی کنیم؛ چرا که الگوهای کلی برای حل مسائل محلی پاسخگو نیستند.

از نقشه‌های کاغذی تا «GIS خودمختار»/تحلیل فضایی، کلید مدیریت بحران‌های محیطی

از داده تا تصمیم؛ GIS به عنوان یک روش‌شناسی

در بخش دیگری از این رویداد، سید هادی طیب‌نیا، دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، با موضوع «GIS از داده تا تصمیم» اظهار کرد: GIS یک ابزار جانبی نیست، بلکه یک روش‌شناسی و روش کار برای بهبود تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی‌هاست.

وی با اشاره به تفاوت نقش «تکنسین» و «تصمیم‌گیرنده» تصریح کرد: امروز شاید تکنسین‌ها وظیفه ورود داده‌ها را بر عهده داشته باشند، اما آنچه که باعث می‌شود یک پروژه موفق شود، دید جغرافیایی و تفکر مکانی مدیران و تصمیم‌گیرندگان است.

طیب‌نیا برای تبیین عملی این موضوع، به مثال مکان‌یابی یک شهرک صنعتی اشاره کرد و گفت: GIS با همپوشانی لایه‌های مختلف (شاخص‌های منابع آب، دسترسی به جاده و تناسب مکانی)، یک نقشه واحد برای تصمیم‌گیری مشترک پیش روی همه قرار می‌دهد. نتیجه این تصمیم‌گیری هوشمندانه، سرمایه‌گذاری هدفمند، کاهش شدید هزینه‌ها (تا ۲۰ تا ۳۰ درصد) و پاسخگویی سریع‌تر به موضوعات است.

پهنه‌بندی گردشگری روستایی؛ چابهار در صدر

در ادامه این همایش، منیره غفران، دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی روستایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، با موضوع «تحلیل فضایی و پهنه‌بندی اماکن گردشگری روستایی» به ارائه یافته‌های پژوهشی خود پرداخت و گفت: استان سیستان و بلوچستان با وجود پهناوری و پراکندگی روستاها، ظرفیت‌های متفاوت و بالایی در حوزه گردشگری روستایی دارد که نیازمند برنامه‌ریزی منسجم است.

وی با اشاره به روش‌شناسی این پژوهش اظهار کرد: با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و با در نظر گرفتن معیارهای طبیعی، فرهنگی-تاریخی (مانند آثار تاریخی)، راه‌های دسترسی و معیارهای اقتصادی، به دنبال پاسخ به این سوال بودیم که کدام پهنه‌های روستایی استان بیشترین پتانسیل را برای جذب گردشگر دارند.

غفران با اشاره به نقشه‌های تولیدشده در این پژوهش خاطرنشان کرد: متاسفانه بسیاری از آثار تاریخی در مناطق روستایی واقع شده‌اند که به دلیل مهاجرت روستاییان به شهرها، در معرض تخریب و فراموشی هستند. بر اساس تحلیل‌های فضایی و رتبه‌بندی صورت‌گرفته، شهرستان‌های چابهار، کنارک، زاهدان و ایرانشهر به ترتیب در بالاترین سطح قرار دارند و از بیشترین جاذبه‌های گردشگری برخوردارند.

وی افزود: بر اساس پهنه‌بندی نهایی، محور ساحلی در جنوب استان دارای بیشترین شرایط مساعد برای جذب گردشگر است، در حالی که پهنه‌های شمالی کمترین امتیاز را از این حیث کسب کرده‌اند.

این پژوهشگر در پایان با ارائه پیشنهاداتی برای بهبود این وضعیت تصریح کرد: تخصیص اعتبارات هدفمند، تقویت شبکه راه‌های ارتباطی، ایجاد قطب‌های گردشگری روستایی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها می‌تواند پتانسیل گردشگری استان را به فعلیت برساند.

حکمرانی هوشمند سرزمین؛ نیاز به نگاه یکپارچه

در بخش پایانی این همایش، عبدالباسط درزاده، کارشناس GIS سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان سیستان و بلوچستان، با موضوع «زیرساختی راهبردی برای حکمرانی هوشمند سرزمین و تصمیم‌گیری» به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: ظرفیت فناوری GIS بسیار فراتر از تولید نقشه و نمایش اطلاعات است. امروز GIS می‌تواند به عنوان زبان مشترک میان دستگاه‌های اجرایی و بستری موثر برای شناخت بهتر مسائل و تصمیم‌گیری آگاهانه در مدیریت کشور تبدیل شود.

وی با اشاره به اهمیت زیرساخت داده‌های مکانی (SDI) در کشور اظهار کرد: خوشبختانه کشور ما از سال ۱۳۸۴ به این سمت حرکت کرد و در حال حاضر بیش از ۱۵۷ لایه تخصصی از ۳۲ دستگاه اجرایی در سامانه ما بارگذاری شده است. درزاده با انتقاد از نگاه جزیره‌ای در تصمیم‌گیری‌ها تصریح کرد: مسائل سرزمین مرز سازمانی نمی‌شناسد و داده‌ها و تصمیم‌ها نباید جزیره‌ای باشند. برای مثال، وقتی ما می‌خواهیم یک خط لوله انتقال آب احداث کنیم، اگر ارزیابی توان‌های محیطی و لایه‌های مختلف خاک و آب را روی هم بگذاریم، می‌توانیم اثرات پنهان (مانند خطر فرونشست در مناطقی چون گوهرکوه، خاش و تفتان به دلیل برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی) را دقیق‌تر شناسایی کنیم.

وی با تشریح سیر تکامل این فناوری افزود: در گذشته GIS به ما می‌گفت «چه چیزی کجاست؟»، اما امروز و در عصر هوش مصنوعی، باید از مکان فراتر برویم و به دنبال پاسخ به این سوال باشیم که «چرا این پدیده اینجاست؟». در آینده‌ای نزدیک، مفهوم «دوقلوی دیجیتال» (Digital Twin) مدیریت مکانی را متحول خواهد کرد.

درزاده در پایان با تاکید بر نقش کارشناسان در ارائه داده‌های دقیق به مدیران خاطرنشان کرد: باید از اتاق کارشناسان، خوراک فکری و داده‌های دقیق را به میز تصمیم‌گیری مدیران ببریم. «نقشه فقط نشان می‌دهد کجا هستیم، اما هوش مکانی به ما کمک می‌کند بفهمیم کجا ایستاده‌ایم، به کدام سمت می‌رویم و چگونه می‌توانیم آینده بهتری برای استان و کشور بسازیم.»

گزارش از مهلا نهتانی

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها