۳۰ آبان روز حکمت و فلسفه همچنین بزرگداشت ابونصر فارابی، فرصتی برای بازخوانی جایگاه این میراث فکری و یادآوری اندیشههای فیلسوفان بزرگی چون فارابی، علامه محمدحسین طباطبایی و علامه محمدتقی جعفری است؛ چهرههایی که هر یک سهمی ارزشمند در گسترش حکمت و فلسفه اسلامی داشتهاند.
قرار گرفتن نام علامه طباطبایی در برنامه بزرگداشتهای یونسکو برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ نیز بار دیگر جایگاه اندیشه فلسفی ایران را در عرصه جهانی برجسته کرده است.
فلسفه؛ جستوجوی حقیقت در پیچیدگیهای ذهن و واقعیت / اندیشه علامه طباطبایی میتواند مبنایی برای نقد تقلیل آگاهی به پردازش اطلاعات باشد
هاله عبداللهیراد، دکترای تخصصی فلسفه دین در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به مبانی معرفتشناختی علامه طباطبایی اظهار کرد: یکی از پرسشهای بنیادین فلسفه این است که آیا انسان میتواند واقعیت را مستقل از ذهن خود بشناسد و اگر چنین امکانی وجود دارد، شناخت از چه مسیری حاصل میشود. علامه طباطبایی با تکیه بر مبانی حکمت اسلامی، امکان شناخت واقعیت را پذیرفته و در برابر ایدهآلیسم و شکاکیت موضعی رئالیستی دارد.
وی افزود: از دیدگاه علامه، واقعیت خارجی عیناً وارد ذهن نمیشود، بلکه ذهن از طریق مفاهیم و صورتهای ادراکی آن را بازنمایی میکند. بر همین اساس، میان وجود خارجی یک پدیده و وجود ذهنی آن تفاوت وجود دارد؛ برای مثال، درخت در جهان خارج وجودی مادی دارد، اما تصویر و مفهوم آن در ذهن انسان شکل میگیرد و از همان واقعیت حکایت میکند.
وی با تأکید بر تمایز میان امکان شناخت و صحت همه ادراکات انسانی گفت: پذیرش توانایی ذهن برای شناخت واقعیت به معنای درست بودن تمام برداشتها نیست؛ چراکه انسان ممکن است در ادراک حسی، تحلیل مفاهیم یا استدلال دچار خطا شود. علامه طباطبایی در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» به نقد مبانی شکاکیت پرداخته و نشان داده است که امکان خطا در شناخت، به معنای ناممکن بودن دستیابی به حقیقت نیست.
این متخصص فلسفه دین با اشاره به جایگاه علم حضوری و علم حصولی در اندیشه علامه تشریح کرد: علم حضوری نوعی آگاهی بیواسطه از واقعیت است؛ مانند آگاهی انسان از وجود، رنج و حالات درونی خود. در مقابل، علم حصولی از طریق مفاهیم و صورتهای ذهنی شکل میگیرد و از نظر علامه، شناخت مفهومی انسان از جهان بر بنیادهای علم حضوری استوار است.
وی این دیدگاه را دارای ظرفیت قابل توجهی برای مواجهه با مباحث معاصر فلسفه ذهن دانست و مطرح کرد: یکی از مسائل مهم امروز، تمایز میان داشتن اطلاعات درباره یک تجربه و برخورداری واقعی از آن تجربه است. برای مثال، اگر یک سامانه هوش مصنوعی بتواند درباره درد صحبت کند یا از رنج خود گزارش دهد، آیا به معنای تجربه واقعی درد است؟ تمایز علم حضوری و حصولی در اندیشه علامه میتواند مبنایی برای بررسی این پرسش و نقد تقلیل آگاهی به پردازش اطلاعات باشد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: اهمیت مبانی معرفتشناختی علامه طباطبایی در آن است که پیش از ورود به مباحثی همچون دین، خدا و اخلاق، به پرسشی بنیادیتر پاسخ میدهد؛ اینکه آیا انسان توانایی شناخت حقیقت را دارد و با چه معیارهایی میتواند شناخت درست را از توهم، تفسیر نادرست و باورهای خطا تشخیص دهد. این ظرفیت فکری میتواند زمینهای برای گفتوگوی عمیقتر میان حکمت اسلامی و مسائل فلسفی جهان معاصر فراهم کند.
غلبه خبر بر علم، توهم دانایی را در جامعه گسترش میدهد / فلسفه باید انسان را به استقلال فکری و زندگی اصیل بازگرداند
شمایل منصوری، استاد فلسفه دانشگاه تبریز در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت معرفتشناسی در مواجهه انسان معاصر با انبوه اطلاعات و اخبار عنوان کرد: فلسفه از دیرباز به بررسی سطوح مختلف ادراک انسان، از حس و وهم تا خیال و عقل، پرداخته است؛ با این حال، آنچه به شناخت معتبر و قابل اتکا منجر میشود، درک عقلانی است. امروزه کثرت اطلاعات میتواند به شکلگیری «توهم دانایی» بینجامد؛ به این معنا که فرد به دلیل مواجهه مداوم با دادهها، تصور میکند همهچیز را میداند، در حالی که لزوماً درکی عمیق و دقیق از آنها ندارد.
وی با بیان اینکه غلبه خبر بر علم و تحلیل، یکی از چالشهای فضای رسانهای امروز است، بیان کرد: انتشار مداوم اخبار و اطلاعات، گاه مخاطب را به این تصور میرساند که بر همه مسائل اشراف دارد و همین احساس، انگیزه تحقیق و فهم عمیق را کاهش میدهد. در چنین شرایطی، ترویج سواد رسانهای، شناخت شیوههای اقناع و اغوای فکری و تقویت تفکر نقادانه در مدارس، دانشگاهها و میان گروههای مختلف اجتماعی ضرورتی اساسی است.
وی با اشاره به تفاوت نگاه فارابی به عقلانیت با رویکرد غالب در جهان معاصر گفت: در اندیشه فارابی، عقل صرفاً ابزاری برای تأمین نیازهای مادی و اقتصادی نیست، بلکه در همه ساحتهای زندگی انسان حضور دارد و نقشی بنیادین در هدایت جامعه و تحقق فضیلت ایفا میکند. در مقابل، عقلانیت معاصر تا حد زیادی به عقل ابزاری فروکاسته شده و همین مسئله یکی از فاصلههای مهم جامعه امروز با الگوی مدینه فاضله فارابی است.
این استاد فلسفه با تأکید بر ضرورت بازگشت انسان به اصالت وجودی خود تشریح کرد: علامه محمدتقی جعفری از جمله متفکرانی است که نسبت به تبدیل انسان به ابزاری در خدمت رسانه و تکنولوژی هشدار داده است. به باور او، تقلید از چهرههای مشهور و تعریف هویت فردی بر اساس الگوهای رسانهای، انسان را از خودبودن و استقلال فکری دور میکند؛ از این رو، یکی از رسالتهای فلسفه، تقویت حس استقلال و هدایت انسان به سوی زندگی اصیل است.
وی در پایان با بیان اینکه مواجهه با مسائل جهان جدید نیازمند رویکردی متناسب با پیچیدگیهای آن است، خاطرنشان کرد: نمیتوان با تعصب یا نادیده گرفتن تحولات مدرن با چالشهایی همچون شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و سلطه رسانهای روبهرو شد. شناخت دقیق این تحولات و پیامدهای آنها، همراه با بازگشت به عقلانیت دینی و بهرهگیری از ظرفیتهای فلسفه اسلامی، میتواند زمینه مواجهه آگاهانه و مستقل با مسائل روز را فراهم کند.
انتهای پیام