در سومین بخش از مجموعه بازخوانی جریان ادبی جُنگ اصفهان، ایسنا به جایگاه و نقش ابوالحسن نجفی در شکلگیری و جهتدهی به این محفل ادبی میپردازد؛ چهرهای که با دانش گسترده ادبی، تسلط بر زبان فرانسه و آشنایی با جریانهای ادبی جهان، نقشی فراتر از یک عضو در جُنگ اصفهان ایفا کرد و بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین چهرههای این حلقه شناخته شد.
اگر بنا باشد که در هر جمعی یک یا چند نفر راهبر باشند و به واسطۀ تجربه و یا آگاهی بیشتر خط مشی جریانی را مشخص کنند، به نظر میرسد در جُنگ اصفهان این وظیفه بیشتر بر عهدۀ ابوالحسن نجفی بوده است و میتوان وی را پدر معنوی اعضای جُنگ به حساب آورد. باوجود اینکه به گفتۀ اهالی جُنگ (از جمله خود نجفی) هیچ کدام از اعضا در جلسات بر دیگری برتری خاصی نداشتند، اما نمیشود از تاثیرگذاری وی به راحتی گذشت. نجفی که به گفتۀ هوشنگ گلشیری در مقدمۀ «نیمه تاریک ماه» از دفتر سوم جُنگ حضوری مستقیم داشته است به دلیل تسلط بر زبان فرانسه و آشنایی با اتفاقات روز ادبیات جهان توانست رفتهرفته نگاهی متفاوتتر از آنچه در محافل ادبی ایران میگذشت را به جُنگ تزریق کند.
این اثرگذاری را میتوان از همان اولین مطالبی که نجفی در دفتر سوم ترجمه و تالیف کرده است، تشخیص داد. باوجوداینکه گلشیری در همان مقدمه، آشنایی اولیۀ نجفی با شعر کهن و قواعد آن را ماحصل آشنایی وی با اعضای جُنگ میداند اما این آشنایی چنان عمیق میشود که در دفتر دهم به مطلب «اختیارات شاعری» میانجامد. مطلبی که در آن نجفی به تبیین و بازنگری در عروض شعر فارسی میپردازد و میگوید «عروض فارسی را از نو باید نوشت». مجموعه مقالههای نجفی در این زمینه سال ۱۳۹۴ با عنوان «اختیارات شاعری و مقالههای دیگر در عروض فارسی» توسط نشر نیلوفر به چاپ رسید.
نقد بیغرض (نگرش انتقادی اصحاب جُنگ اصفهان)
در چهارمین بخش از مجموعه بازخوانی جریان ادبی جُنگ اصفهان، دو ویژگی مهم این محفل ادبی بررسی میشود؛ صراحت و سختگیری در نقد آثار ادبی و توجه به جریانها و اتفاقات روز ادبیات ایران و جهان. رویکردی که از نقد بیپرده آثار داستانی و شعر معاصر تا معرفی جریانهای نوین ادبی جهان و واکنش به رویدادهای مهم فرهنگی و ادبی را دربرمیگرفت و جُنگ اصفهان را به محفلی پویا و اثرگذار در فضای ادبی آن دوران تبدیل کرد.
صراحت در نقد یکی از رویکردهای مشهور جُنگ اصفهان است. ویژگیای که در وهلۀ اول بین خود اعضای جُنگ رواج داشته و آنها از خُرد و کلان میتوانستند پس از خوانده شدن مطلبی از جانب اعضا، نظرات خود را بیپرده بیان کنند. البته بدیهی است که چنین خصیصهای در ابتدای راه ممکن است باعث بروز ناراحتی یا اختلافنظر شود، همانطور که بسیارانی به جُنگ آمدند و بعد از مشاهدۀ چنین رویکردی عطای شرکت در جلسات را به لقایش بخشیدند. البته مشخص است که چنین رویکردی به مناسبات و مطالب اعضای جُنگ خلاصه نمیشود و در نقدها و نظرات اعضا بر تمامی پهنۀ ادبیات ایران گسترش مییابد. این موضوع هم در مواجه با داستاننویسی رخ میدهد و هم در جریان شعر نمود پیدا میکند.
زنده یاد هوشنگ گلشیری نخستینبار مقالۀ «سی سال رماننویسی» را در دفتر پنجم جُنگ به چاپ میرساند؛ مقالهای که در آن تعدادی اندک از رمانهای فارسی منتشر شده تا آن زمان را دارای کیفیتی مطلوب میداند و شایستۀ نقد و بررسی. رمانهایی از جمله: بوفکور، چشمهایش، دختر رعیت، یکلیا و تنهایی او، شریفجانشریفجان، مدیر مدرسه، شوهر آهوخانم، شادکامان درهی قرهسو، ملکوت، نکبت، تنگسیر و سنگ صبور. از میان آنها نیز بوفکور، ملکوت و سنگ صبور را به این دلیل که «بیشوکم در یک خطاند و هر سه به شیوهای مغایر با دیگر رمانها نوشته شدهاند» نقد میکند. از همان ابتدای مقاله مشخص است که گلشیری با چه متر و معیار سختگیرانهای دست به انتخاب میزند و در ادامه نیز همین رویه را پیش میگیرد. راهی که بعدها هم برای وی مشکلآفرین میشود و با نوشتن نقدهای تند بر آثار احمد محمود و محمود دولتآبادی مورد نکوهش این نویسندگان قرار میگیرد.
در شعر نیز میتوان محمد حقوقی را چهرۀ اصلی جُنگ در زمینۀ نقد و بررسی شعر معاصر دانست. یکی از پایههای اصلی بخش نقد جُنگ اصفهان را در حداقل نیمی از شمارهها، مطالب حقوقی تشکیل داده است. مطالبی که هم از حیث کمیت و هم کیفیت یکی از نقاط برجسته این حلقه به شمار میآید. حقوقی به دلیل تسلطی که بر شعر کهن و همچنین شعر معاصر فارسی دارد، موفق شده تا مهمترین آثار شاعران برجستۀ زمانۀ خود را تحلیل کند. نقدهایی که گاهی بر آثار یک شاعر متمرکز میشود مانند «از هوای تازه تا ققنوس در باران» بر شعر شاملو، گاهی نقدی جامع بر عملکرد شاعران برجستۀ زمانه است مانند «کی مرده؟ کی بجاست؟» و «از سرچشمه تا مصب» و زمانی متنی آموزشی در مورد قواعد شعر است مانند «ایهام و ایجاز». نقدهایی که اکثراً حجمی بیش از سی صفحه دارند و از تندترین نقدهای زمان خود به شمار میروند. حقوقی از تعدادی از این متنها بعداً در کتابهای نقد ادبی خود سود برده است.
فرزند زمانۀ خود (پرداختن به ادبیات روز)
یکی از وظایف مجلات پرداختن به موضوعات روز در حیطۀ تخصصیشان است. جُنگ اصفهان این وظیفه را در کنار پرداختن به دیگر مسائلی که خط اصلی مجله را مشخص میکند، به خوبی انجام داده است. این توجه به جریانهای روز و همگامی با اتفاقات را میتوان از دو جنبه مورد بررسی قرار داد. گاهی حادثهای که روی میدهد مورد توجه فضای عمومی اطراف واقع میشود و مجله با پرداختن به آن در کنار به روز نگه داشتن خود، سعی در جذب مخاطب بیشتر دارد. گاهی نیز یک مجله با در اختیار داشتن کسانی که توانایی معرفی جریانات روز جهان را دارند، میتواند جامعۀ مخاطبین خود را یک قدم به جلو هدایت کند.
درگذشت فروغ فرخزاد سیودوساله در ۲۴ بهمن ۱۳۴۵ شوک بزرگی به جامعۀ ادبی ایران بهویژه شعر معاصر وارد کرد. فروغ که پس از انتشار سه مجموعه شعر به دلیل تحولات زندگی شخصی وارد مرحلۀ جدیدی از شاعری خود شده بود و با چاپ مجموعههای «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» جایگاه خود را در شعر ایران تحکیم کرده بود، بر اثر تصادف رانندگی درگذشت و بلافاصله در دفتر چهارم جُنگ اصفهان که در بهار ۱۳۴۶ منتشر شد، قسمتی از مجله به این حادثه اختصاص یافت. این تنها باری است که تعدادی از صفحات جُنگ به لحاظ ظاهری تغییر میکند. بخش ویژۀ «دو شعر در سوگ فروغ فرخزاد» شامل سرودههای «ما از تمام بدرقه در رجعت» اثر محمد حقوقی و «بی تو تمام پنجرهها بسته است» از هوشنگ گلشیری است که از نظر جنس صفحهها تغییر کرده، کاهی شده و رنگ تیرۀ مایل به قهوهای آن با روح مطالب همخوانی غریبی دارد، اندازۀ آنها هم کوچکتر از سایز مابقی مجله است.
یکی از موهبتهای جُنگ اصفهان را باید آشنایی ادبیات ایران با جریانات روز ادبیات دنیا بهویژه فرانسه دانست. در دفتر ششم جُنگ برای اولینبار ابوالحسن نجفی فصل اول رمان «پاککنها»ی آلن ربگریه را ترجمه و چاپ کرد. این رمان اولین اثر نویسندۀ شهیر فرانسوی است که از پیشگامان رمان نو فرانسه محسوب میشود. نجفی در مقدمهای که بر این تکۀ ترجمه شده مینویسد به معرفی این مکتب پرداخته و آن را از جریانات ادبی مهم روز جهان به شمار میآورد «غوغایی که رمان نو در جهان درافکنده است از سال ۱۹۵۳ و با انتشار رمان پاککنها آغاز شد». این آشنایی به همینجا ختم نمیشود و نجفی وعده میدهد تا در شمارههای آیندهی جُنگ مفصلتر به رمان نو و تئاتر نو پرداخته شود. در دفتر هفتم نیز نجفی متن سخنرانی ژان ریکاردو از صاحبنظران رمان نو را با عنوان «ادبیات چه میتواند بکند؟» ترجمه میکند و با فاصلهای هشت ساله به دلیل تعطیلی جُنگ، در دفتر یازدهم در سال ۶۰ مطلب «طبیعت، انسانیت، تراژدی» را از ربگریه به چاپ میرساند.
انتهای پیام