یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ | ۱۰:۱۱
از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛ دغدغه‌هایی که «گلشنی» را آرام نمی‌گذاشت

صدای منتقدی که نگران آینده علم ایران بود

از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛ دغدغه‌هایی که «گلشنی» را آرام نمی‌گذاشت

گلشنی از آن دسته دانشمندانی بود که در جست‌وجوی پاسخ به چگونگی کارکرد جهان، از پرسش درباره چرایی و معنای هستی نیز غافل نماند و پرسشگری را به مرزهای فیزیک محدود نکرد و در کنار تامل درباره چیستی علم و نسبت آن با دین و فلسفه، با صراحت از مهاجرت استعدادها، توسعه بی‌کیفیت دانشگاه‌ها، مناسبات غیرعلمی و ضعف شایسته‌سالاری انتقاد می‌کرد.

به گزارش ایسنا، در پهنه بیکران دانش بشری، ملت‌ها را تنها با مرزهای جغرافیایی، گستره سرزمین‌ها یا شمار منابع طبیعی‌شان نمی‌توان شناخت؛ بخشی از هویت و اعتبار هر سرزمین در اندیشه‌هایی نهفته است که در طول تاریخ آفریده، پرورانده و به جهان عرضه کرده است. هر کشور، گنجینه‌ای از سرمایه‌های علمی و فکری دارد؛ گنجینه‌ای که نه در صندوق‌های زرین، بلکه در ذهن‌های پرسشگر، تجربه‌های انباشته، نظریه‌های نوآورانه و اندیشه‌های انسان‌هایی جای گرفته و مرزهای دانایی را جابه‌جا کرده ‌است.

جهان علم، کهکشانی گسترده و بی‌انتها است؛ کهکشانی که ستارگان آن در جغرافیای واحدی طلوع نمی‌کنند و در آسمان هیچ سرزمینی محدود نمی‌مانند. در این منظومه بزرگ، برخی دانشمندان با کشف یک قانون طبیعت، برخی با گشودن دریچه‌ای تازه به جهان ناشناخته‌ها و گروهی با طرح پرسش‌هایی بنیادین، مسیر حرکت علم را تغییر می‌دهند. درخشش چنین چهره‌هایی تنها به زمان حیاتشان محدود نمی‌شود بلکه اندیشه‌های آنها در آثار علمی، کلاس‌های درس، ذهن شاگردان و در پرسش‌هایی که برای نسل‌های بعد به یادگار می‌گذارند، به حیات خود ادامه می‌دهد.

گنجینه‌های علمی هر کشور نیز از همین سرمایه‌های انسانی شکل می‌گیرد؛ دانشمندانی که حاصل عمرشان را صرف شناخت جهان می‌کنند و با عبور از مرزهای تخصصی، افق‌های تازه‌ای پیش روی جامعه علمی می‌گشایند. جایگاه یک ملت در نقشه علمی جهان، صرفا با تعداد دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها و مقالاتش سنجیده نمی‌شود؛ بلکه به میزان مشارکت آن در تولید اندیشه، طرح پرسش‌های تازه، گسترش مرزهای معرفت و تربیت نسل‌هایی بستگی دارد که بتوانند مسیر دانش را ادامه دهند.

از این رو است که به باور خیلی‌ها فقدان یک دانشمند برجسته، تنها از دست رفتن یک چهره دانشگاهی نیست، بلکه بخشی از حافظه علمی و تاریخی یک سرزمین است که با خود به سکوت می‌برد؛ هرچند که اندیشه‌ای که در کتاب‌ها، نظریه‌ها، آثار پژوهشی و ذهن شاگردان ریشه دوانده باشد، با خاموشی صاحب آن از میان نمی‌رود؛ بلکه به میراثی تبدیل می‌شود که ارزش آن را نسل‌های بعد بهتر و عمیق‌تر درخواهند یافت و آن را بسط و توسعه می‌دهند.

در تاریخ معاصر علم ایران نیز نام‌هایی وجود دارند که نمی‌توان کارنامه علمی آنان را در چارچوب یک رشته دانشگاهی محدود کرد؛ استاد دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف، چهره ماندگار فیزیک ایران و دارنده نشان درجه یک دانش، از جمله این چهره‌ها بود؛ دانشمندی که از جهان ذرات بنیادی و قوانین طبیعت آغاز کرد، اما پرسش‌هایش در مرزهای فیزیک متوقف نماند و به قلمرو فلسفه علم، الهیات و نسبت علم و دین گسترش یافت.

گلشنی اول بهمن‌ماه ۱۳۱۷ در اصفهان متولد شد. تحصیلات متوسطه را در دبیرستان ادب این شهر گذراند و در سال ۱۳۳۹ مدرک کارشناسی فیزیک را از دانشگاه تهران دریافت کرد. اشتیاق او به شناخت عمیق‌تر طبیعت، مسیر تحصیلاتش را به دانشگاه کالیفرنیا در برکلی کشاند؛ جایی که در سال ۱۳۴۸ دکتری فیزیک با گرایش ذرات بنیادی را دریافت کرد. او پس از بازگشت به ایران به دانشگاه صنعتی شریف پیوست و سال‌های متمادی در عرصه آموزش، پژوهش و مدیریت دانشگاهی فعالیت کرد.

اما آنچه نام گلشنی را فراتر از یک استاد فیزیک در فضای علمی ایران مطرح کرد، دغدغه او برای پیوند دادن علوم طبیعی با پرسش‌های بنیادین فلسفی بود. او بر این باور بود که علم را نمی‌توان صرفا مجموعه‌ای از داده‌ها، معادلات و نتایج آزمایشگاهی دانست؛ چراکه پشت هر نظریه علمی، پرسش‌هایی درباره ماهیت جهان، حدود شناخت انسان و پیش‌فرض‌هایی وجود دارد که در شکل‌گیری و تفسیر یافته‌های علمی نقش ایفا می‌کنند.

از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛دغدغه‌هایی که "گلشنی" را آرام نمی‌گذاشت

تأسیس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۷۴، یکی از مهمترین نمودهای این رویکرد فکری بود. گلشنی می‌کوشید نشان دهد که فیزیک، به‌ ویژه در مباحثی همچون مکانیک کوانتومی و کیهان ‌شناسی، بدون توجه به مبانی فلسفی و پرسش‌های معرفت‌شناختی، تصویری کامل از جایگاه خود در منظومه دانش به دست نمی‌دهد. از نگاه او، دانشمند نباید تنها به چگونگی وقوع پدیده‌ها بسنده کند، بلکه باید درباره مبانی و پیامدهای شناخت خود نیز بیندیشد.

یکی دیگر از محورهای اصلی اندیشه او، نسبت علم و دین بود. گلشنی اعتقاد داشت فعالیت علمی در خلأ فکری و جهان‌بینی شکل نمی‌گیرد و پیش‌فرض‌های فلسفی و متافیزیکی دانشمندان می‌توانند در جهت‌گیری پژوهش‌ها و تفسیر یافته‌ها اثرگذار باشند. او در آثار و گفتارهای خود بارها بر ضرورت گفت‌وگوی علم و دین تأکید کرد و معتقد بود علم، افزون بر توانایی توضیح پدیده‌های طبیعی، باید در ارتباط با پرسش‌های بنیادین انسان درباره جهان و جایگاه او در هستی نیز مورد تأمل قرار گیرد. البته دیدگاه‌های او درباره علم دینی و نسبت جهان‌بینی دینی با فعالیت علمی، همواره محل بحث و نقد در محافل دانشگاهی و فلسفی بوده است؛ اما همین مباحث نیز بخشی از میراث فکری او و نشانه‌ای از تلاشش برای گشودن باب گفت‌وگو درباره یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های معرفت بشری بود.

مهدی گلشنی در ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ چشم از جهان فروبست؛ اما کارنامه علمی و فکری او، از فیزیک ذرات بنیادی تا فلسفه علم و از کلاس‌های دانشگاه صنعتی شریف تا مباحث مربوط به علم و دین، همچنان بخشی از تاریخ اندیشه علمی معاصر ایران باقی خواهد ماند. او از جمله دانشمندانی بود که می‌خواست در کنار شناخت قوانین حاکم بر طبیعت، درباره معنای این شناخت و نسبت آن با جهان‌بینی انسان نیز پرسش کند؛ پرسش‌هایی که با پایان زندگی یک استاد، پایان نمی‌یابند.

اندیشه‌های پروفسور گلشنی تنها در مرزهای مباحث نظری فیزیک، فلسفه علم و نسبت علم و دین محصور نمی‌ماند. او دانشمندی نبود که علم را صرفاً در معادلات، آزمایشگاه‌ها و محافل دانشگاهی جست‌وجو کند؛ بلکه همواره نگاهی فراتر به جایگاه علم در سرنوشت جوامع، نقش نخبگان در پیشرفت کشورها و مسئولیت نظام‌های آموزشی و مدیریتی در پرورش و حفظ سرمایه‌های انسانی داشت. از همین منظر، مسائل و چالش‌های جامعه علمی ایران، از مهاجرت نخبگان و بی‌توجهی به ظرفیت‌های فکری دانشمندان گرفته تا ضرورت سرمایه‌گذاری در پژوهش، استقلال علمی و پیوند دانشگاه با نیازهای توسعه کشور، از جمله دغدغه‌هایی بود که در سخنان و موضع‌گیری‌های او بازتاب داشت.

برای گلشنی، پیشرفت علمی صرفا به معنای افزایش تولیدات پژوهشی نبود؛ بلکه علم زمانی می‌توانست به نیرویی مؤثر در توسعه تبدیل شود که در متن تصمیم‌گیری‌های کشور جایگاهی واقعی پیدا کند و صاحبان اندیشه و استعداد، امکان اثرگذاری و شکوفایی در سرزمین خود را داشته باشند.

از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛دغدغه‌هایی که "گلشنی" را آرام نمی‌گذاشت

مهاجرفرستی، خیانت به سرمایه‌های علمی کشور است

به گزارش ایسنا، دکتر مهدی گلشنی از جمله منتقدان جدی روند مهاجرت نخبگان بود و معتقد بود آنچه در ادبیات عمومی از آن با عنوان «فرار مغزها» یاد می‌شود، در برخی موارد نه یک انتخاب صرفاً فردی، بلکه نتیجه نوعی مهاجر فرستی و جهت‌دهی به استعدادهای جوان در محیط‌های دانشگاهی است. او با انتقاد از رفتار برخی استادان دانشگاه که دانشجویان مستعد را به ادامه تحصیل و ماندن در خارج از کشور تشویق می‌کنند، هشدار می‌داد که چنین رویکردی می‌تواند به تضعیف سرمایه انسانی و علمی کشور بینجامد.

گلشنی در تشریح این نگرانی، به تجربه‌ای از یکی از دانشگاه‌های کشور اشاره کرده و گفته بود: یکی از دوستانش برای انجام کاری به دفتر یکی از استادان برجسته دانشگاه صنعتی شریف مراجعه کرده بود. در همان زمان، دانشجویی نزد استاد آمده و از دریافت پذیرش تحصیلی از یک دانشگاه خارجی خبر داده بود، اما گفته بود سفارت آمریکا برای او ویزا صادر نمی‌کند. به گفته گلشنی، استاد دانشگاه در پاسخ به دانشجو پیشنهاد کرده بود برای تسهیل دریافت ویزا، نامه‌ای خطاب به وزارت امور خارجه آمریکا بنویسد.

او این رفتار را صرفاً یک توصیه تحصیلی نمی‌دانست و آن را نمونه‌ای از تشویق مستقیم دانشجویان به ترک کشور ارزیابی می‌کرد. گلشنی همچنین از مخالفت خود با ایجاد مرکزی در دانشگاه صنعتی شریف برای تسهیل ادامه تحصیل دانشجویان در خارج از کشور سخن گفته و یادآور شده بود که در نامه‌ای به وزیر وقت علوم، نسبت به چنین اقدامی هشدار داده است؛ با این حال، به گفته او، این مرکز در نهایت تأسیس شد.

این استاد فیزیک، بخشی از ریشه‌های این روند را در سیاست‌ها و سازوکارهای دانشگاهی نیز جست ‌و جو می‌کرد. او به امتیازدهی بیشتر به مقالات مشترک با استادان خارجی و همچنین افتخار برخی مسئولان دانشگاهی به گسترش قراردادهای بین‌المللی اشاره داشت و معتقد بود چنین سیاست‌هایی، اگر بدون توجه به حفظ و تقویت ظرفیت علمی داخلی دنبال شوند، می‌توانند به تشدید گرایش به مهاجرت دامن بزنند.

مهدی گلشنی؛ دانشمندی که فیزیک را تا مرزهای فلسفه و پرسش از هستی دنبال کرد

گلشنی نگرانی خود را تنها به دانشجویان دانشگاهی محدود نمی‌کرد و از تغییر نگاه دانش‌آموزان مدارس استعدادهای درخشان به آینده تحصیلی نیز سخن می‌گفت. او در خاطره‌ای از حضور در یکی از دبیرستان‌های تیزهوشان نقل کرده بود که وقتی از معلمان خواسته است از دانش‌آموزان بپرسند چرا درس می‌خوانند، با پاسخ معناداری روبه‌رو شده است؛ به گفته معلمان، پرسش غالب دانش‌آموزان این بوده که در کدام دانشگاه ایران تحصیل کنند تا بتوانند هرچه سریع‌تر از دانشگاه‌های آمریکا و اروپا پذیرش بگیرند.

از نگاه گلشنی، مسئله مهاجرت نخبگان تنها خروج دانش‌آموختگان و متخصصان از کشور نبود، بلکه تضعیف تدریجی تعلق خاطر آنان به سرزمین مادری نیز نگرانی جدی‌تری به شمار می‌رفت. او برای توضیح این مساله به خاطره‌ای از پروفسور فضل‌الله رضا، چهره ماندگار علمی ایران و رئیس پیشین دانشگاه تهران، اشاره کرده بود؛ دانشمندی که به اعتقاد گلشنی، با وجود سال‌ها زندگی در خارج از کشور، همچنان پیوند عمیقی با ایران داشت.

به روایت گلشنی، فضل‌الله رضا در دیداری از دعوت برخی استادان ایرانی مقیم آمریکا برای همکاری با دانشگاه‌های کشور انتقاد کرده و گفته بود شماری از دعوت‌شدگان، دوستان خود را نیز همراه آورده‌اند و در جریان این سفر، املاکشان را فروخته و سرمایه خود را به دلار تبدیل کرده و از کشور خارج کرده‌اند. گلشنی این روایت را نشانه‌ای از ضرورت توجه به مفهوم تعلق خاطر به وطن می‌دانست و معتقد بود سیاست بازگشت یا همکاری با نخبگان خارج از کشور، بدون توجه به عوامل شکل‌دهنده این پیوند عاطفی و علمی، نمی‌تواند به‌تنهایی راهگشا باشد.

توسعه دانشگاه‌ها نباید به بهای افت کیفیت آموزش تمام شود

یکی دیگر از دغدغه‌های جدی دکتر مهدی گلشنی، توسعه کمی دانشگاه‌ها و گسترش دوره‌های تحصیلات تکمیلی بدون توجه کافی به کیفیت آموزش و پژوهش بود. او معتقد بود توسعه مراکز آموزش عالی، زمانی می‌تواند به پیشرفت علمی کشور کمک کند که بر اساس نیازهای واقعی جامعه، توان علمی دانشگاه‌ها و ظرفیت تربیت دانشجویان توانمند صورت گیرد؛ در غیر این صورت، افزایش شمار دانشگاه‌ها و دانش‌آموختگان نه‌تنها به ارتقای جایگاه علمی کشور منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند به تضعیف استانداردهای آموزشی و پژوهشی بینجامد.

گلشنی از جمله مخالفان جدی توسعه پردیس‌های دانشگاهی در دانشگاه‌های بزرگ کشور بود و در این باره به مخالفت خود با طرح ایجاد پردیس‌های دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی شریف در شورای عالی انقلاب فرهنگی اشاره کرده بود. این استاد فیزیک دانشگاه شریف معتقد بود اختصاص امتیازات مالی و حقوق بالاتر به تدریس در این پردیس‌ها، موجب شده بود برخی استادان بخش قابل توجهی از وقت خود را صرف این دوره‌ها کنند؛ حتی در مواردی کلاس‌های پردیس در تهران برگزار می‌شد. به اعتقاد او، دانشگاه‌هایی مانند تهران و صنعتی شریف که از ظرفیت جذب دانشجویان برتر برخوردارند، نباید منابع و وقت علمی خود را صرف پذیرش دانشجویانی کنند که امکان تحصیل در مراکز آموزشی دیگر را دارند. او این رویکرد را نوعی انحراف از مأموریت اصلی دانشگاه‌های برتر ارزیابی می‌کرد.

این استاد فیزیک در عین حال تأکید داشت که مخالفتی با دانشگاه‌های شهریه‌پرداز ندارد، اما فعالیت آنها باید تابع ضوابط آموزشی و استانداردهای کیفی باشد. او با اشاره به موضع اولیه خود درباره تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی گفته بود که مخالفتش با این دانشگاه نیز مشروط بوده و کیفیت آموزش را معیار اصلی ارزیابی مراکز آموزش عالی می‌دانسته است. از نگاه گلشنی، صرف دریافت شهریه و افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو نمی‌تواند توجیه‌کننده فعالیت یک مرکز دانشگاهی باشد.

دکتر گلشنی همچنین با تأکید بر اینکه تحصیلات عالیه و به‌ویژه مقطع دکتری برای همه افراد ضرورت ندارد، معتقد بود نظام آموزش عالی نباید به گونه‌ای عمل کند که ادامه تحصیل در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری به مسیری همگانی و الزامی تبدیل شود. گلشنی در این باره گفته بود: «لزومی ندارد همه اهالی ایران تحصیلات دکترا یا فوق‌لیسانس داشته باشند. تحصیلات متوسطه برای همه لازم است.» او با انتقاد از گسترش بی‌ضابطه دوره‌های دکتری، معتقد بود این مقطع باید به دانشجویانی اختصاص یابد که از توان علمی و استعداد پژوهشی بالاتری برخوردارند، نه اینکه به مسیری برای کسب مدرک یا ادامه تحصیل دانشجویان فاقد آمادگی علمی تبدیل شود.

گلشنی در ادامه انتقادهای خود، به آنچه تبدیل شدن دکتری به یک «دکان» در نظام آموزش عالی می‌نامید، اشاره کرده و معتقد بود افزایش شمار دانشجویان و دانش‌آموختگان تحصیلات تکمیلی، بدون توجه به کیفیت و توان علمی آنان، اعتبار مدارک دانشگاهی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. او برای توضیح این مسئله به تجربه خود در آزمون پذیرش دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرده بود؛ جایی که به گفته او، داوطلبی با سه مقاله منتشرشده در یکی از مجلات معتبر فیزیک، در پاسخ به پرسش‌های شفاهی علمی ناتوان ماند و نتوانست حتی به یک سؤال پاسخ دهد. گلشنی با طرح این تجربه، نسبت به فاصله گرفتن ارزیابی علمی دانشجویان از توانایی واقعی آنان هشدار می‌داد.

بخش دیگری از انتقادهای این استاد دانشگاه به مناسبات ناسالم در تولید مقالات علمی و نظام ارتقای اعضای هیئت علمی مربوط می‌شد و معتقد بود در برخی موارد، استادان از دانشجویان می‌خواهند نام آنان را در مقالات پژوهشی درج کنند تا از امتیازهای علمی و ارتقای دانشگاهی بهره‌مند شوند؛ در حالی که نقش موثری در انجام پژوهش نداشته‌اند. گلشنی با اشاره به نمونه‌هایی از این دست، نسبت به تبدیل شدن مقاله‌نویسی به ابزاری برای کسب امتیازهای اداری و دانشگاهی هشدار داده و تأکید کرده بود که چنین رویه‌هایی نه‌تنها به ارتقای واقعی علم کمکی نمی‌کند، بلکه زمینه‌ساز تضعیف اخلاق پژوهش و تشویق فعالیت‌های صوری در دانشگاه‌ها می‌شود.

وی در نهایت، بخشی از ریشه این مشکلات را در کم‌توجهی دولت‌ها به آموزش و دانشگاه‌ها و محدودیت‌های مالی نظام آموزش عالی می‌دانست و معتقد بود دانشگاه‌ها نباید به بهانه کمبود بودجه، به پذیرش دانشجویان ضعیف یا توسعه دوره‌هایی تن دهند که امکان حفظ کیفیت آنها را ندارند. از نگاه گلشنی، توسعه علمی کشور بیش از آنکه به افزایش تعداد دانشجویان، مدارک تحصیلی و مقالات وابسته باشد، به تربیت پژوهشگران توانمند، رعایت استانداردهای علمی و صیانت از اعتبار دانشگاه‌ها نیاز دارد.

شایسته‌سالاری، اصلی‌ترین حلقه مفقوده نظام آموزش عالی است

دکتر مهدی گلشنی، در کنار انتقاد از توسعه کمی دانشگاه‌ها و افت کیفیت آموزش عالی، یکی از ریشه‌ای‌ترین مشکلات نظام دانشگاهی کشور را فقدان شایسته ‌سالاری در انتخاب مدیران و تصمیم ‌گیران می‌دانست و معتقد بود اداره دانشگاه‌های بزرگ و سیاستگذاری برای آموزش عالی، نیازمند مدیرانی با دانش گسترده، نگاه کل‌نگر و قدرت تشخیص مسائل علمی و فرهنگی است؛ حال آنکه به اعتقاد او، در بسیاری از انتصاب‌ها، معیارهایی همچون روابط شخصی و ملاحظات غیرعلمی بر شایستگی و توانمندی افراد غلبه کرده است.

گلشنی برای تبیین تفاوت نگاه مدیریتی در دوره‌های مختلف، به مقایسه رؤسای پیشین دانشگاه صنعتی شریف پیش و پس از انقلاب اشاره می‌کرد و از افرادی همچون دکتر امین، دکتر نصر و دکتر مهران به عنوان مدیرانی با سطح فرهنگی بالا یاد می‌کرد. او با اشاره به تجربه همکاری خود با دکتر مهران، رئیس وقت دانشگاه، گفته بود که با وجود اختلاف دیدگاه‌ها و انتقادهایی که در سال‌های آغازین انقلاب نسبت به مدیریت دانشگاه داشت، هیچگاه از سوی او با بی‌احترامی یا برخورد نامناسب مواجه نشده است.

این استاد فیزیک، تفاوت در شیوه تعامل مدیران با اعضای هیئت علمی و توجه به دیدگاه‌های انتقادی را یکی از شاخص‌های مهم مدیریت دانشگاهی می‌دانست و معتقد بود شوراهای دانشگاهی در گذشته از فضای علمی و تعاملی مناسب‌تری برخوردار بودند و روابط شخصی در تصمیم‌گیری‌های آنها نقش کمتری داشت.

دکتر گلشنی همچنین با انتقاد از نگاه محدود و تخصص‌گرایانه برخی مدیران آموزش عالی، تأکید می‌کرد که رئیس دانشگاه باید علاوه بر تخصص علمی، از دیدگاهی جامع نسبت به علوم، فرهنگ و مسائل اجتماعی برخوردار باشد. گلشنی در این زمینه به ترکیب مدیران ارشد و وزیران علوم در دوره‌های مختلف اشاره کرده و معتقد بود غلبه برخی رشته‌های تخصصی، از جمله مهندسی و پزشکی، در مدیریت آموزش عالی، در صورت فقدان نگاه کل‌نگر می‌تواند به محدود شدن افق تصمیم‌گیری‌ها منجر شود.

گلشنی در بیان تجربه‌ای از دشواری‌های پیش روی توسعه رشته فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف نیز گفته بود زمانی که برای دریافت مجوز راه‌اندازی دوره دکتری فلسفه علم تلاش می‌کرد، یکی از رؤسای وقت دانشگاه به او گفته بود که حتی اگر برای دانشکده فیزیک نیز درخواست مجوز می‌داد، با آن موافقت نمی‌شد. به گفته او، اگرچه در نهایت با راه‌اندازی این دوره موافقت شد، اما چنین اظهارنظری نشان‌دهنده نوع نگاه حاکم بر برخی تصمیم‌گیری‌های دانشگاهی بود.

وی در ادامه، انتصاب مدیران بر مبنای روابط و ملاحظات غیرعلمی را از آسیب‌های جدی نظام آموزش عالی می‌دانست و معتقد بود انتخاب مدیران دانشگاهی نباید صرفاً بر اساس تعداد مقالات یا شاخص‌های کمی پژوهشی صورت گیرد. از نگاه گلشنی، برخورداری از آثار علمی متعدد به‌تنهایی نمی‌تواند معیار مناسبی برای احراز مسئولیت‌های مدیریتی باشد؛ چراکه اداره دانشگاه به توانایی تحلیل مسائل، شناخت گسترده از حوزه‌های علمی و قدرت تصمیم‌گیری مبتنی بر منافع بلندمدت آموزش عالی نیاز دارد.

از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛دغدغه‌هایی که "گلشنی" را آرام نمی‌گذاشت

این استاد دانشگاه همچنین از مکاتبات متعدد خود با وزیران علوم برای طرح انتقادها و پیشنهادهای اصلاحی سخن گفته و گلایه داشت که این نامه‌ها مورد توجه قرار نگرفته‌اند. او معتقد بود مسئولان باید در انتخاب مدیران، دلایل علمی و مدیریتی خود را برای ترجیح یک فرد بر دیگری توضیح دهند و اجازه ندهند افراد توانمند و صاحب‌نظر به حاشیه رانده شوند.

از مجموع دیدگاه‌های گلشنی می‌توان دریافت که او مسئله آموزش عالی را صرفاً در کمبود بودجه، امکانات یا ضعف ساختارهای اداری خلاصه نمی‌کرد؛ بلکه معتقد بود کیفیت مدیریت و شایستگی افرادی که در رأس دانشگاه‌ها و نهادهای علمی قرار می‌گیرند، نقشی تعیین‌کننده در سرنوشت علم کشور دارد. از نظر او، دانشگاه زمانی می‌تواند به جایگاه واقعی خود در توسعه علمی و فرهنگی دست یابد که شایسته‌ترین افراد، فارغ از روابط و ملاحظات غیرعلمی، فرصت حضور در جایگاه‌های تصمیم‌گیری را پیدا کنند.

ریاست دانشگاه فراتر از عنوان استادی، به فرهنگ و شایستگی نیاز دارد

دکتر مهدی گلشنی در کنار انتقاد از ساختار مدیریتی و فقدان شایسته‌سالاری در نظام آموزش عالی، نسبت به عملکرد برخی رؤسای دانشگاه‌ها و وضعیت فرهنگی حاکم بر محیط‌های دانشگاهی نیز مواضع صریحی داشت. او معتقد بود ریاست دانشگاه صرفاً با برخورداری از مرتبه علمی و سابقه تدریس و پژوهش به دست نمی‌آید، بلکه فردی که در این جایگاه قرار می‌گیرد باید از دانش مدیریتی، شخصیت فرهنگی، قدرت اثرگذاری و توانایی ایجاد فضای علمی و اخلاقی مناسب برخوردار باشد.

گلشنی در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۶ با انتقاد از انتخاب برخی رؤسای دانشگاه‌ها گفته بود: «استاد بودن کافی نیست، نماز خواندن و روزه گرفتن هم کافی نیست؛ رئیس دانشگاه باید فرهنگ و جاذبه داشته باشد، بتواند بر محیط تأثیرگذار باشد، نه اینکه در بوروکراسی و نامه‌نگاری گرفتار شود.» وی همچنین عملکرد برخی مدیران دانشگاهی را مورد انتقاد قرار داده و معتقد بود مسئولیت دانشگاه باید به افرادی سپرده شود که توانایی اداره محیط علمی و ایجاد تحول در آن را داشته باشند.

این استاد ممتاز فیزیک، وضعیت فرهنگی دانشگاه‌ها را نیز از دیگر دغدغه‌های خود می‌دانست و با اشاره به بیش از چهار دهه حضور در محیط دانشگاهی، از آنچه کاهش اخلاق حرفه‌ای، گسترش روابط غیر رسمی و بی‌ توجهی به مشکلات و شکایت‌های دانشگاهیان می‌خواند، ابراز نگرانی کرده بود و تاکید می‌کرد که در محیط دانشگاهی باید امکان طرح آزادانه انتقادها و رسیدگی به مسائل وجود داشته باشد و مسئولان نیز در برابر عملکرد خود پاسخگو باشند. گلشنی در این باره گفته بود که طرح مشکلات و انتقادها از سوی برخی مسئولان با استقبال مواجه نمی‌شود؛ چراکه آنها ترجیح می‌دهند تصویری بدون نقص از وضعیت دانشگاه‌ها ارائه شود. وی تأکید داشت پنهان کردن مشکلات به معنای حل آنها نیست و نهادهای مسئول باید وضعیت فرهنگی و اخلاقی دانشگاه‌ها را به‌طور جدی رصد کنند.

انتقادهای صریح گلشنی از مدیریت دانشگاهی در سال‌های پایانی فعالیتش در دانشگاه صنعتی شریف، با موضوع بازنشستگی او نیز همزمان شد و در تیرماه ۱۳۹۷ حکم بازنشستگی این استاد ممتاز صادر شد؛ موضوعی که او درباره روند آن و محدودیت‌هایی که پس از بازنشستگی با آنها مواجه شده بود، در روایت‌های انتقادی مطرح کرده است.

گلشنی در توضیح این موضوع گفته بود که روند بازنشستگی او از مدت‌ها قبل در دستور کار قرار گرفته بود و حتی اعتراض برخی دانشجویان به این تصمیم نیز نتوانست مانع اجرای آن شود. به روایت او، با وجود جایگاه استاد ممتازی و امکان ادامه فعالیت آموزشی و پژوهشی برای استادان برخوردار از این عنوان، دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف اجازه نداد او به عنوان استاد راهنمای اول رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی فعالیت کند و صرفاً امکان راهنمایی دوم برایش در نظر گرفته شد.

وی همچنین از مخالفت دانشکده فیزیک با ارائه یک درس مشترک برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری با محتوای فلسفی سخن گفته بود؛ موضوعی که از نگاه او، در کنار سایر محدودیت‌ها، نشان دهنده اختلاف ‌نظرهای عمیق درباره جایگاه و رویکرد فلسفه علم در دانشگاه بود.

این استاد فیزیک در ادامه انتقادهای خود، به آنچه غلبه یک رویکرد خاص در فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف می‌دانست، اشاره کرده و معتقد بود در مسیر توسعه این رشته، توجه بیش از اندازه به فلسفه تحلیلی، زمینه دور شدن آن از برخی حوزه‌های مهم تاریخ علم و تمدن اسلامی را فراهم کرده است. او همچنین از ممانعت‌هایی که به گفته وی برای حضور برخی صاحب‌نظران در عرصه تدریس و فعالیت دانشگاهی ایجاد شده بود، انتقاد می‌کرد.

گلشنی در نگاهی فراتر از مسائل دانشگاهی، مشکلات مدیریتی و حاکم شدن روابط شخصی بر مناسبات اداری و علمی را از موانع بهره‌گیری از ظرفیت‌های کشور می‌دانست. او با مقایسه وضعیت ایران با برخی کشورهای آسیایی و اسلامی، از جمله مالزی، اندونزی و پاکستان، معتقد بود ایران با برخورداری از منابع طبیعی، پیشینه فرهنگی و میراث علمی و فلسفی غنی، ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه دارد، اما استفاده نامناسب از این ظرفیت‌ها و ضعف در نظام تصمیم‌گیری، مانع تحقق بخشی از این توانمندی‌ها شده است.

در مجموع، انتقادهای گلشنی از مدیریت دانشگاه‌ها، تنها به انتخاب رؤسا یا نحوه اداره دانشکده‌ها محدود نمی‌شد؛ او نگران فضایی بود که در آن روابط شخصی جایگزین ضوابط حرفه‌ای شود، نقد و پرسشگری با استقبال مواجه نشود و دانشگاه به جای آنکه کانون آزاداندیشی، اخلاق و تولید دانش باشد، درگیر مناسبات اداری و محدودیت‌های غیرعلمی شود.

به گزارش ایسنا، شاید مهمترین میراث دکتر مهدی گلشنی را نتوان تنها در کتاب‌ها، مقالات علمی، سال‌های تدریس و شاگردانی جست‌وجو کرد که در محضر او پرورش یافته‌اند؛ بخشی از میراث او در پرسش‌هایی نهفته است که در طول حیات علمی‌اش پیوسته مطرح می‌کرد؛ پرسش‌هایی درباره چرایی فاصله علم از توسعه، چرایی مهاجرت استعدادها، چرایی تقدم روابط بر شایستگی و چرایی کم‌رنگ شدن جایگاه تفکر نقادانه در محیط‌های دانشگاهی. او از جمله دانشمندانی بود که به علم به چشم مجموعه‌ای از دستاوردهای آزمایشگاهی و آماری نگاه نمی‌کرد و باور داشت اعتبار علمی یک کشور، پیش از هر چیز، به کیفیت اندیشه، منزلت دانشمند و میزان توجه جامعه به خرد و دانایی وابسته است.

اکنون با خاموشی صدای این استاد فیزیک، پرسش‌های او همچنان پیش روی نظام علمی کشور قرار دارند؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آنها نه در مراسم بزرگداشت و تجلیل از چهره‌های علمی، بلکه در اصلاح سیاست‌های آموزشی و پژوهشی، فراهم کردن زمینه ماندگاری نخبگان، استقرار شایسته‌سالاری و بازگرداندن دانشگاه به جایگاه واقعی خود معنا پیدا می‌کند.

از مهاجر فرستی تا بحران شایسته‌سالاری؛دغدغه‌هایی که "گلشنی" را آرام نمی‌گذاشت

دانشمندان بزرگ با پایان زندگی‌شان از تاریخ علم کنار نمی‌روند؛ آثار و اندیشه‌هایشان باقی می‌ماند و نسل‌های بعد را به گفت‌وگو و داوری فرامی‌خواند. مهدی گلشنی نیز از این پس بیش از آنکه در کلاس‌های درس حضور داشته باشد، در پرسش‌هایی حضور خواهد داشت که درباره آینده علم ایران به یادگار گذاشته است؛ پرسش‌هایی که شاید مهمترین ادای احترام به او، تلاش برای یافتن پاسخ‌های صادقانه و عملی به آنها باشد.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی