مسعود ترابی، یکشنبه یکم آذر در نشست خبری گرامیداشت روز جهانی خاک در تشریح اهمیت حفاظت از خاک اظهار کرد: خاک مادر طبیعت است، اما نگاهی که مردم عادی به خاک دارند با دیدگاه متخصصان کشاورزی و اهدافی که در این حوزه دنبال میکنیم، کاملاً متفاوت است. اگر مجموعه موجودات زنده کرهزمین را در نظر بگیریم، از بزرگترین موجودات مانند فیل تا کوچکترین موجودات تکسلولی، بیش از ۵۹ درصد این موجودات از نظر تنوع و تعداد، زیر خاک زندگی میکنند. بنابراین، خاکی که روی آن قدم میگذاریم، در حقیقت بستری زنده است که حیات در آن جریان دارد و موجودات مختلف در آن با یکدیگر تعامل دارند.
وی افزود: اگر این موجودات زنده وجود نداشته باشند، اساساً جذب مواد غذایی نیز صورت نمیگیرد، اما در نگاه عمومی، خاک صرفاً یک ماده معدنی و جامد تلقی میشود؛ درحالیکه واقعیت چنین نیست و خاک یک بستر زنده بهشمار میرود. خاکهای زراعی از تنوع گستردهای از موجودات زنده برخوردار هستند، بههمین دلیل، در مباحث مربوط به ردهبندی خاک، همواره بر انجام آزمایشهای دقیق تأکید میشود تا هر خاکی بهسادگی اجازه تغییر کاربری پیدا نکند؛ چراکه خاک زراعی دارای قابلیتها و ویژگیهایی است که هر خاکی از آن برخوردار نیست.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان با تشریح اهمیت موجودات زنده خاک خاطرنشان کرد: در جهان رشتهای تخصصی با عنوان زیستشناسی خاک وجود دارد که دامنه مطالعاتی بسیار گستردهای دارد و مجموعه موجودات زنده خاک را بررسی میکند. مواد شیمیایی و مواد آلی که در خاک استفاده میشوند، در صورت نبود این موجودات، حتی به اندازه یک مولکول نیز برای گیاه قابلیت جذب نخواهند داشت و این موجودات زنده هستند که زمینه جذب عناصر غذایی را فراهم میکنند.
ترابی گفت: امنیت غذایی، تولید محصولات کشاورزی و تأمین مواد غذایی موردنیاز مردم، همگی به فعالیت همین موجودات وابسته است. بنابراین، باید به این موضوع توجه داشته باشیم که زیر پای ما موجودات زندهای در حال تنفس و زندگی هستند؛ هرچند ممکن است مردم عادی توجه چندانی به این مسئله نداشته باشند یا اهمیت آن را بهدرستی درک نکنند.
حفاظت از خاکهای زراعی یک ضرورت قانونی است
وی با تأکید بر ضرورت حفاظت از اراضی کشاورزی افزود: بههمین دلیل، حفظ و صیانت از خاکهای زراعی برای ما یک فرض و ضرورت است و قوانین مشخصی نیز در این زمینه وجود دارد؛ البته در برخی قوانین خلأهایی وجود دارد که امیدواریم این نواقص برطرف شود. اگر قرار باشد موجودات زندهای که به آنها اشاره کردم یا ریشه گیاهان در خاک رشد کنند و فرآیند جذب مواد غذایی انجام شود، قطعاً در خاک متراکم چنین امکانی وجود نخواهد داشت. عوامل مختلفی در ایجاد تراکم خاک مؤثر هستند که یکی از آنها استفاده غیرضروری و مکرر از ماشینآلات کشاورزی، بهویژه در زمان نامناسب است که میتواند تأثیرات بسیار منفی بر ساختار خاک داشته باشد.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان تأکید کرد: عامل دیگر، رعایت نکردن تناوب زراعی است. ریشه گیاهان زراعی در عمقهای مختلف خاک فعالیت میکنند و هنگامی که تناوب زراعی رعایت نشود و اصول صحیح زراعت به کار گرفته نشود، لایه سخت و متراکمی موسوم به هاردپن در خاک تشکیل خواهد شد. از زمان وقوع انقلاب صنعتی در جهان و پس از آن انقلاب سبز که از مکزیک آغاز شد، با افزایش عملکرد محصولات کشاورزی، استفاده از کودهای شیمیایی نیز رواج بیشتری پیدا کرد.
ترابی یادآور شد: در گذشته، در همین استان اصفهان، مواد آلی حاصل از فضولات دامی و سایر مواد آلی در خاک استفاده میشد و محصولات باکیفیتی تولید میشدند، اما در حال حاضر اتکای کشاورزی به کودهای شیمیایی افزایش یافته است و یکی از پیامدهای جانبی این روند، سخت و متراکم شدن خاک است. یکی از اقداماتی که باید بهطور جدی دنبال شود، افزایش مواد آلی خاک است و لازم است به شیوههای صحیحی که گذشتگان ما در کشاورزی به کار میگرفتند، توجه بیشتری داشته باشیم و این موضوع را در اولویت فعالیتهای خود قرار دهیم.
وی با تشریح وضعیت مواد آلی خاک در استان اصفهان توضیح داد: در حال حاضر، میزان مواد آلی خاک در اصفهان که یکی از اولویتهای اساسی کشاورزی در جهان محسوب میشود، حدود نیمدرصد و در برخی مناطق بین نیم تا یکدرصد در نوسان است که نشاندهنده پایین بودن میزان مواد آلی خاک در استان است. تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگیها و از بین رفتن پوشش گیاهی از عوامل مؤثر در این وضعیت هستند و با وجود این شرایط، باید تلاش کنیم اصل کشاورزی حفاظتی را که یکی از رویکردهای جدید در کشاورزی جهان است، به کار بگیریم.
شخم سالانه در کشاورزی حفاظتی جایگاهی ندارد
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان با تشریح مفهوم کشاورزی حفاظتی اضافه کرد: شاید برای برخی افراد تعجبآور باشد، اما در کشورهای پیشرفته، شخم زدن سالانه خاک بهعنوان یک روش مطلوب پذیرفته نیست و حتی در برخی شیوههای کشاورزی حفاظتی، شخم سالانه کنار گذاشته شده است. دستگاههایی طراحی شدهاند که امکان کشت محصولات زراعی را بدون شخم و در میان کلش و بقایای گیاهی باقیمانده از محصولات قبلی، بهویژه غلات، فراهم میکنند تا مواد آلی در سطح خاک حفظ شوند و رطوبت خاک نیز افزایش پیدا کند.
ترابی گفت: مواد آلی خاک به فعالیت میکروارگانیسمها و موجودات زندهای کمک میکنند که بخش قابلتوجهی از حیات زیستی زمین در خاک جریان دارد. این موجودات در بستر مواد آلی فعالیت میکنند و اگر خاک را به یک محیط صرفاً معدنی تبدیل کنیم و مواد آلی آن را کاهش دهیم، بدون تردید فعالیت این موجودات نیز کاهش خواهد یافت. این مرکز در بخشهای مختلفی از جمله ردهبندی خاک، حاصلخیزی خاک، آلودگی خاک و زیستشناسی خاک فعالیت میکند و یکی از بخشهای بسیار قدیمی مرکز تحقیقات نیز به همین موضوع اختصاص دارد. تراکم خاک، کاهش مواد آلی و افزایش شوری از جمله تهدیدهای جدی هستند. استفاده از آبهای نامتعارف موجب افزایش شوری خاک شده و این مسئله به یکی از چالشهای مهم تبدیل شده است.
هشدار درباره ورود میکروپلاستیکها به خاک کشاورزی
وی با تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف پلاستیک در بخش کشاورزی افزود: موضوع دیگر، استفاده بهرهبرداران و کشاورزان از مالچهای پلاستیکی و پلاستیکهایی است که برای پوشاندن سطح خاک مورد استفاده قرار میگیرند. اگر این پلاستیکها بهصورت اصولی استفاده نشوند یا از استانداردهای لازم برخوردار نباشند، بهمرور خرد میشوند و ممکن است در دو تا سه دهه آینده با پدیدهای جدید تحت عنوان میکروپلاستیکها در خاک مواجه شویم که تهدیدی بسیار جدی خواهد بود. استفاده بیش از اندازه از کودهای شیمیایی در خاکهای گلخانهای ممکن است موجب تشکیل مولکولهای بزرگ یا ساختارهایی موسوم به مایسلها شود که بهتدریج باروری این خاکها را کاهش میدهند.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان درباره ضرورت رعایت اصول علمی در مصرف نهادههای کشاورزی اظهار کرد: استفاده از کودهای شیمیایی بهخودیخود اقدامی نادرست نیست و ما نیز توصیهکننده استفاده از این نهادهها هستیم، اما باید در بستری که از مواد آلی مناسب برخوردار است، مورد استفاده قرار گیرند. منظور این است که میان مواد آلی خاک و مواد معدنی و ترکیبات شیمیایی باید تعادل مناسبی برقرار باشد و نباید صرفاً به یک بخش اتکا کنیم.
کشت برنج در حاشیه زایندهرود قابل دفاع است
ترابی درباره کشت برنج و ضرورت گردش آب در طبیعت گفت: یکی از بزرگترین مشکلاتی که در جهان ایجاد کردهایم، فاصله گرفتن از موضوع گردش آب در طبیعت است. آب باید در چرخه طبیعی خود جریان داشته باشد و این تصور که باید تمام آب موجود را در مخازن و سازههای مختلف محصور کنیم، تفکری نادرست است. آب باید در زمین گردش داشته باشد تا موجودات زنده بتوانند در خاک به حیات خود ادامه دهند. کشت برنج در مجاورت بستر رودخانه زایندهرود قابل دفاع است، الگوی کشت کشوری نیز بر همین موضوع تأکید دارد و نمیتوان بهسادگی یک محصول را بهعنوان گیاه مضر معرفی کرد.
وی ادامه داد: اساساً الگوی کشت با هدف ساماندهی فعالیتهای کشاورزی و اجرای کشتهای صحیح تدوین شده است و این طرح بهعنوان یکی از بزرگترین پروژههای وزارت جهاد کشاورزی دنبال میشود. بنابراین، در این چارچوب نمیتوان هیچ کشتی را بهصورت مطلق مضر دانست. نباید کشت برنج را بهطور کامل متوقف کرد؛ چراکه ژنپلاسم یا ذخیره ژنتیکی برنج لنجان در جهان بینظیر است و از نظر ویژگیهای آروماتیک، عطر و بوی آن جایگاه ویژهای دارد.
گسترش فرسایش آبی و بادی در عرصههای طبیعی اصفهان
محمدعلی کاظمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان با تشریح وضعیت عرصههای طبیعی استان اظهار کرد: بخشی از عرصههای استان به مناطق بیابانی و کویری اختصاص دارد و در کنار آن، حدود ۶۵ هزار هکتار جنگل طبیعی زاگرس در دو شهرستان سمیرم و فریدونشهر مستقر است. جنگلهای طبیعی و ارزشمندی نیز در بخشهای مختلف استان وجود دارد که حاصل سالها تلاش مجموعه منابع طبیعی استان و شهرستانهاست. همچنین حدود ۳۱۰ هزار هکتار جنگلکاری در عرصههای بیابانی و حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار هکتار جنگلکاری دستکاشت در سایر بخشهای استان وجود دارد که بخشی از آنها در محدوده جنگلهای ایران و تورانی قرار میگیرند.
وی با تشریح گونههای گیاهی سازگار با شرایط اقلیمی استان افزود: این جنگلها با استفاده از گونههای سازگار با شرایط آبوهوایی منطقه ایجاد شدهاند که از جمله آنها میتوان به بادام اسکوپاریا و سایر گونههای متناسب با شرایط اقلیمی اشاره کرد. در عرصههای بیابانی نیز به دلیل شرایط خاص محیطی، تنها برخی گونههای گیاهی امکان استقرار و رشد دارند و گونههای خاصی برای این مناطق قابل استفاده هستند. در این حوزه، فرسایش آبی و فرسایش بادی از موضوعات اساسی و مورد توجه مجموعه سیاستگذاریها و طرحهای منابع طبیعی هستند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان درباره وضعیت فرسایش آبی در استان خاطرنشان کرد: با توجه به شرایط اقلیمی و ظرفیت سیلابی استان، حدود ۶.۹ میلیون هکتار از عرصههای اصفهان دارای پتانسیل وقوع سیلاب هستند. در چنین شرایطی، اگر بستر و شرایط مناسبی برای نگهداری آب فراهم نباشد، سیلابها و روانآبها به سمت دشتها و اراضی کشاورزی حرکت میکنند و در ادامه ممکن است روستاها و شهرها را نیز تحت تأثیر قرار دهند. مطالعات بخش عمدهای از حوزههای آبخیز و سیلخیز استان انجام شده و بخشی از این مطالعات به مرحله اجرا رسیده است و بخش دیگری نیز همچنان در حال مطالعه و بررسی قرار دارد.
کاظمی گفت: در استان اصفهان ۳۲۸ حوزه آبخیز وجود دارد که مطالعات ۲۳۱ حوزه از این تعداد انجام شده است. در مجموع، حدود هشت میلیون هکتار از عرصههای استان دارای پتانسیل سیلابی هستند و مطالعات ۸۷ حوزه باقیمانده نیز در سطحی حدود دو میلیون هکتار در دست انجام است. بخشی از این مطالعات در سال جاری و سال گذشته انجام شده است. از مجموع ۴.۸ میلیون هکتار عرصهای که مطالعات آن آماده اجرا بوده، عملیات اجرایی در حدود ۳.۲ میلیون هکتار انجام شده و بخش باقیمانده نیز در مرحله آمادهسازی برای اجرا قرار دارد.
اجرای طرحهای آبخیزداری با مشارکت قرارگاه امام حسن مجتبی (ع)
وی درباره منابع مالی اختصاصیافته به پروژههای آبخیزداری توضیح داد: از سال گذشته، علاوهبر اعتبارات استانی و ملی، از محل اعتبارات قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) در حوزه محرومیتزدایی نیز منابعی برای اجرای پروژههای آبخیزداری، مهار سیلاب و کنترل فرسایش آبی خاک اختصاص یافته است. این پروژهها با هماهنگی سپاه حضرت صاحبالزمان (عج) و سازمان بسیج سازندگی در حال اجرا هستند و بخشی از عملیات انجامشده نیز به کنترل فرسایش آبی منجر شده است. در حوزههایی که مطالعات و عملیات اجرایی انجام شده و پس از آن مطالعات اثربخشی صورت گرفته است، تأثیرات بسیار قابلتوجهی در مهار سیلاب و افزایش آبدهی قنوات، چاهها و چشمهها مشاهده کردهایم.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان اضافه کرد: علاوهبر افزایش منابع آب و مهار سیلاب، کنترل فرسایش خاک نیز از نتایج اجرای این پروژهها بوده است و این موضوع همچنان در دستور کار مجموعه منابع طبیعی استان قرار دارد. میزان فرسایش آبی در استان بسیار بالا است و با اجرای پروژههای کنترل فرسایش و آبخیزداری، تلاش میکنیم این میزان را کاهش دهیم.
۳۰ درصد مساحت اصفهان در معرض فرسایش بادی قرار دارد
کاظمی دباره وضعیت فرسایش بادی در استان اصفهان یادآور شد: با توجه به وجود عرصههای بیابانی و ظرفیتهای طبیعی استان، حدود ۳۰ درصد مساحت اصفهان دارای پتانسیل فرسایش بادی است و با کوچکترین وزش باد و وقوع طوفانهای بیابانی، حرکت ماسهها و شنهای روان و همچنین پدیده گردوغبار در این مناطق مشاهده میشود. با گسترش اراضی بیابانی، برخی مناطق بهتدریج در معرض بیابانی شدن قرار گرفتهاند. در سالهای گذشته، با وجود اقدامات انجامشده، شاهد گسترش بیابان در دو شهرستان گلپایگان و شهرضا بودهایم؛ درحالیکه این دو شهرستان پیشتر در زمره شهرستانهای بیابانی استان تعریف نمیشدند.
وی در رابطه با وضعیت تالاب شور گلپایگان افزود: در این منطقه، دشت و تالاب شور که در گذشته دارای آبگیری بوده، در پی برداشتها و خشک شدن منابع آبی، به عرصهای بیابانی تبدیل شده است. در نتیجه، با کوچکترین حرکت جریانهای بادی، گردوغبار به سمت گلپایگان و خوانسار حرکت میکند و بسیاری از شهرهای غرب استان را تحت تأثیر قرار میدهد. در این زمینه مطالعات لازم انجام شده و عملیات بیابانزدایی نیز در دستور کار قرار گرفته است. در شرق و شمال اصفهان، بیشترین و بحرانیترین کانونهای گردوغبار در دشت سگزی و محدوده شهر اصفهان قرار دارند که شهر اصفهان و شهرهای اطراف آن را تحت تأثیر قرار میدهند. در مناطق کاشان، بیابانک و شهرستانهای شرقی استان ازجمله هرند نیز با پدیده بیابانزایی و گردوغبار مواجه هستیم و این موضوع به یکی از چالشهای جدی محیطزیستی استان تبدیل شده است.
گردوغبار و ریزگردها سلامت شهروندان را تهدید میکنند
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان با تشریح تأثیر گردوغبار بر سلامت شهروندان اظهار کرد: منشأ گردوغبار در استان عوامل مختلفی دارد و علاوهبر مشکلات ناشی از گردوغبار، آلودگیهای موجود در شهر اصفهان نیز شرایط را پیچیدهتر کرده است. تأثیر ریزگردها بر ریه افراد و سلامت دستگاه تنفسی اهمیت زیادی دارد و متأسفانه شاهد تشدید برخی بیماریهای مرتبط با تنفس هستیم. بخشی از این مشکلات را باید در کنار آلودگیهای موجود و سایر شرایط محیطی و اقلیمی مورد بررسی قرار داد. مقابله با بیابانزایی از برنامههای اصلی ادارهکل منابع طبیعی استان است و در این حوزه تاکنون اقداماتی برای استقرار جنگلهای بیابانی در عرصههای مختلف انجام دادهایم و این اقدامات همچنان در دستور کار قرار دارند.
کاظمی گفت: در این زمینه از مشارکت شرکت شهرکهای صنعتی نیز استفاده کردهایم و بخشهایی از فعالیتهای مقابله با بیابانزایی از طریق ظرفیت مسئولیتهای اجتماعی شرکتها دنبال شده است. امسال از محل اعتبارات محرومیتزدایی، مبلغ ۱۰۵ میلیارد تومان به پروژههای بیابانزدایی و مقابله با گسترش بیابان اختصاص یافته است. بدون تردید این اعتبارات و پروژههای اجرایی میتوانند در کاهش فرسایش بادی و مقابله با گسترش عرصههای بیابانی استان تأثیرگذار باشند.
برگزاری کارگاههای آموزشی و پیگیری برنامههای روز جهانی خاک
اسحاق شفیعی، مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با تشریح برنامههای آموزشی و اجرایی حوزه آب و خاک اظهار کرد: امسال دو برنامه در قالب کارگاه آموزشی برنامهریزی شده است که امیدواریم با حضور دوستان و معلمان گرامی برگزار شود. این برنامه با هدف آموزش دانشآموزان و ارتقای آگاهی آنان در حوزه خاک در نظر گرفته شده است. همچنین کارگاه آموزشی دیگری در زمینه خط تولید ادوات کشاورزی و مباحث مرتبط با خاکورزی در برنامه قرار دارد که پیگیر برگزاری آن هستیم.
وی افزود: در صورتی که شرایط و الزامات پدافند غیرعامل اجازه دهد، تلاش میکنیم همایش روز جهانی خاک را نیز در تاریخ یازدهم آذر در اتاق بازرگانی برگزار کنیم که هماهنگیهای مربوط به آن در حال انجام است. تلاش شده است هر سال گروههای مختلفی از مخاطبان تحت پوشش برنامههای آموزشی قرار گیرند و سعی کردهایم در هر دوره، گروههای مختلفی را مخاطب برنامههای خود قرار دهیم تا آموزش و آگاهیبخشی در حوزه آب و خاک به شکل گستردهتری دنبال شود.
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با تشریح برخی محدودیتهای موجود در سال جاری خاطرنشان کرد: امسال محدودیتهایی پیش آمده است که موجب شده با کاهش نسبی تعداد برنامهها مواجه شویم و ناچار باشیم برخی فعالیتها را با محدودیت بیشتری دنبال کنیم. کشور در زمینه اعتبارات با مشکلاتی مواجه است و امیدواریم این مشکلات برطرف شود تا بتوانیم برنامههای موردنظر را به شکل مطلوبتری اجرا کنیم. در سال گذشته، در بخش اعتبارات ملی حدود ۳۵۰ میلیارد تومان اعتبار مصوب داشتیم که از این میزان، نزدیک به ۲۰۰ میلیارد تومان تخصیص پیدا کرد.
شفیعی گفت: برای سال جاری نیز حدود ۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار مصوب در نظر گرفته شده است، اما تاکنون هیچگونه تخصیصی از این محل نداشتهایم. امیدواریم با بهبود شرایط اعتباری و تأمین منابع مالی موردنیاز، امکان اجرای برنامهها و ارائه خدمات در حوزههای مختلف آب و خاک استان فراهم شود.
انتهای پیام