به گزارش ایسنا ملاقات خبرنگاران محیط زیست در سفر به توران با حضور در فرهنگسرای کومش، تماشای آثار هنرمندان از گونه‌های جانوری به‌ویژه گونه‌های در معرض انقراض در ایران و دیدن فیلم مستندی درباره یوزپلنگ آسیایی آغاز شد؛ فیلمی تاثر برانگیز با عنوان «گرداب انقراض» که نشان داد، چگونه زیستگاه این گونه ارزشمند کوچک‌ و کوچک‌تر شده و یوزهای شناسایی شده به کام مرگ رفته‌اند.

شب را در بسطام سپری کردیم. فردا روز موعود بود؛ روز بازدید از سایت تکثیر یوز در اسارت توران. صبح به پاسگاه محیط بانی «دلبر» رفتیم تا از سایت تکثیر یوز در اسارت  بازدید کنیم؛ محلی که میزبان یک یوز نر به نام «فیروز» و پنج یوز ماده به نام‌های «دلبر»، «ایران»،«آذر»، «توران»، «ابریشم» است. به جز «فیروز» که از طبیعت زنده‌گیری شد، سایر یوزها یا از متخلفان گرفته شده یا  بدون مادر پیدا شده بودند.

حضور در سایت تکثیر در اسارت پروتکل خاصی دارد. در گروه‌های چهارنفره باید سوار خودرو می‌شدیم و پس از طی مسافتی به سایت می‌رسیدیم. ما با علی شمس – مدیر سایت تکثیریوز در اسارت – همراه شدیم. او چهار سال در آفریقا در پروژه زیستگاهی کار و با دو سایت تکثیر یوز در اسارت همکاری می‌کرد.

شمس درباره یوزهای در حال نگهداری در این سایت می‌گوید: «فیروز» به عنوان تنها یوز نر ۱۴ سال سن دارد. یوزهای ماده شامل «دلبر» با ۱۵ سال،«ایران» ۹ سال، «آذر» و «توران» (دو خواهر) ۳ سال و «ابریشم» ۲.۵ سال سن دارند.  

او درباره امکان انتقال یک یوز نر دیگر به سایت تکثیر در اسارت برای جفت‌گیری می‌گوید: این سایت مشکل یوز نر دارد. ما یک یوز نر ۱۴ ساله داریم که آخرین سال‌های عمر خود را سپری می‌کند. سیستم تکثیر در اسارت یوز به تعداد بیشتری از یوز نر وابسته است. با یک یوز نر شانس تکثیر یوز در اسارت بسیار پایین است اما تصمیم‌گیری برای افزودن یوز نر به سایت بر اساس نتایج ارزیابی‌ها انجام می‌شود. اکنون تصمیمی برای این کار نداریم.

به گفته شمس یوزپلنگ‌های نر در دنیا تا آخرین لحظه عمر قابلیت بارورسازی دارند و متوسط عمر آن‌ها ۱۴ تا ۱۵ سال است ولی تنها فاکتورموفقیت در باروری کیفیت اسپرم نیست.

مدیر سایت تکثیر در اسارت یوز می‌افزاید: بر اساس آخرین ارزیابی انجام شده از اسپرم «فیروز»، این گونه هنوز امکان باروری دارد. «فیروز» با «ایران» سه سال قبل جفت‌گیری کرد که سه توله آن از جمله «پیروز» تلف شدند. برای ما مهم است که یک زادآوری که «فیروز» در آن نقش داشته باشد را ثبت کنیم سپس وارد مرحله بعدی شویم. چون استفاده از تک تک ژن باقیمانده یوزه اهمیت دارد.

«آذر» و «توران» و «ابریشم» به سن جفتگیری رسیدند

به گفته شمس «آذر» و «توران» بالغ شده‌اند و امسال آماده جفت‌گیری هستند و برای این دو و «ابریشم» برنامه دارند تا جفت‌گیری کنند البته در کل هم یوزهای ماده و هم یوزهای نر بسیار انتخابگر هستند. احتمال اینکه یوزهای نر و ماده همدیگر را انتخاب نکنند، ‌بسیار زیاد است و این عامل، کار را محدود می‌کند.

او ادامه می‌دهد: یک ماه اول فصل جفت‌گیری (از اواخر مهرماه تا پایان زمستان) رفتارهای یوزها را ارزیابی می‌کنیم. به عنوان نمونه یوز نر چگونه اقدام می‌کند و ماده‌ها چه واکنشی دارند. ما بر مبنای آن تصمیم‌گیری می‌کنیم که پروسه کنونی را ادامه دهیم یا وارد مرحله استفاده از یوز نر دیگری شویم.

مدیر سایت تکثیر یوز در اسارت می‌گوید:  جفت‌گیری یوز در کل وابسته به فصل خاصی نیست اما در فصول گرم به خاطر کاهش فعالیت عمومی، فعالیت جنسی هم کمتر می‌شود.

آخرین وضعیت «ایران» و «فیروز»

او درباره جفت‌گیری‌های «ایران» و «فیروز» می‌گوید: «فیروز» از سال ۱۴۰۰ جفت‌گیری‌های کاملی با «ایران» داشته است البته حداقل یک سال تلاشی برای باروری «ایران» نخواهیم کرد. معمولا شانس باروری یوز بعد از سن هفت سال به مرور کاهش پیدا می‌کند.

شمس با بیان اینکه نمی‌توان به‌طور قطع گفت که «ایران» دیگر بارور نمی‌شود، تصریح می‌کند: اقدامات پزشکی زیادی برای «ایران» انجام شده که روی باروری آن تاثیر گذاشته است که از جمله آن‌ها به سزارین می‌توان اشاره کرد.

در مسیر عده‌ای کارگر مشغول کار هستند. به گفته شمس قرار است «بافر(فنس) الکترونیک» برای کنترل نزدیک شدن انسان یا گونه دیگری مثل پلنگ به سایت تکثیر یوز در اسارت نصب شود تا آسیبی به این یوزها نرسد.

قطع ارتباط با دنیای خارج؛ آنتن تلفن همراه صفر!

همانگونه که در دل زیستگاه توران در حال پیش‌روی هستیم، متوجه می‌شویم ارتباطمان با دنیای خارج از این مکان قطع شده است! هیچ تلفن همراهی آنتن ندارد!‌ شمس می‌گوید: از پنج سال پیش قرار است اینجا دکل بزنند. با هزار رایزنی قرار شده که امسال یک دکل بزنند. آماده‌سازی بستر دکل را هم خودمان انجام می‌دهیم.

او درباره اقدامات دیگر انجام شده در یک سال اخیر می‌گوید: از نظر اصولی و علمی یک سال است که پروژه را آغاز کرده‌ایم. سال‌های قبل از آن اقداماتی بر مبنای یک دانش اولیه انجام شده و آزمون و خطا بود البته با تمام مشکلات حداقل یک زادآوری در سال ۱۴۰۱ داشتیم. بر اساس آمارهای موجود در دنیا ۱۵ درصد یوزهای ماده‌ در شرایط  تکثیر در اسارت توانسته‌اند توله سالم به دنیا بیاوردند. پس ما جزو موفق‌ها بوده‌ایم.

به گفته شمس از نظر تجربه کشور آفریقای جنوبی و از نظر علمی آمریکا و کشورهای اروپایی مانند آلمان در زمینه تکثیر یوز در اسارت موفق‌ترعمل کرده‌اند.

او تاکید می‌کند: باید تلاش کنیم شرایط تکثیر در سیستم کنترل شده بسته را به سیستم نیمه طبیعی تغییر دهیم و کمترین مداخله را داشته باشیم.

مدیر سایت تکثیر یوز در اسارت درباره اقدامات انجام شده در یک سال گذشته اظهار می‌کند: اولین ارزیابی را سال گذشته برای ارایه طرح بهسازی سایت تکثیر یوز در اسارت انجام دادیم. از دو منظر به موضع تکثیر در اسارت و فعالیت‌های انجام شده نگاه کردیم؛ یکی سایت تکثیر و دیگری مدیریت بهره‌برداری بود.  بررسی‌های ما نشان داد که مدیریت بهره‌برداری بسیار مهم‌تر از ساختار است یعنی عملکرد ساخنار با ایجاد تغییرات جزیی خیلی افزایش یافت ولی در صورت نبود سیستم مدیریت یکپارچه به موفقیت نمی‌رسیم.

رصد شبانه‌روزی رفتار یوزها

 او اضافه می‌کند: یکی از تغییرات ایجاد شده در سیستم مدیریتی مربوط به رفتارشناسی است که به صورت جدی پیگیری می‌شود. رفتار یوزها به‌صورت شبانه روزی رصد و ثبت می‌شود؛ کاری که پیش از این انجام نمی‌شد. هوش مصنوعی را هم به کار خواهیم گرفت.

مدیر سایت تکثیر یوز در اسارت ادامه می‌دهد: ما در ارزیابی صورت گرفته نزدیک به ۱۰۰ مورد اصلاح ساختاری و بیش از ۱۵۰ مورد اصلاح مدیریتی داشتیم. در نتیجه امسال به احتمال زیاد نتیجه میگیریم البته در بلندمدت این وضعیت را بهتر می‌کنیم.

او می‌افزاید: اصلی‌ترین تفاوت انجام شده در سیستم مدیریتی، انجام ارزیابی‌های روزانه، هف