فرهنگ میزبانی در مشهد ترکیبی از عشق، ادب و مهمان‌نوازی است؛ فرهنگی که با تاریخ و ایمان مردم این دیار در هم آمیخته و به یکی از زیباترین جلوه‌های اجتماعی کشورمان تبدیل شده است. برای درک عمیق‌تر این مفهوم، به سراغ خاطرات شخصی زائران این شهر رفتیم، مسافرانی که از شهرهای دور یا نزدیک سر بر آستان دوست گذاشته‌ و تجربه‌ خود از لحظات حضور در حرم، حال‌وهوای سفر و رفتار ساکنین مشهد را با ما در میان گذاشته‌اند؛ پیش از آن اما به گفت‌وگو با آرش قهرمان، کارشناس حوزه گردشگری نشستیم که خلاصه‌ای از آن را در ادامه مرور خواهید کرد.

آرش قهرمان، عضو پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: واژه «فرهنگ میزبانی» که گاهی به جای «مهمان‌نوازی» به کار می‌رود، به معنای ایجاد حسن مناسبات بین جامعه مقصد و گردشگران است؛ این مهمان نوازی، نقشی حیاتی در تجربه سفر ایفا می‌کند و در شهرهایی مانند مشهد که بخش قابل توجهی از مسافران را زائران تشکیل می‌دهند، اهمیت این موضوع دوچندان می‌شود. مهمان‌نوازی مناسب، خاطره‌ای خوش در ذهن زائر یا مسافر بر جای می‌گذارد که این خود منجر به رضایت، تکرار سفر و افزایش طول اقامت آن‌ها خواهد شد.

عضو پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: در دنیای امروز، سفر دیگر محدود به یک مقصد واحد نیست. خانواده‌ها اغلب سفرهای خود را به شکلی تنظیم می‌کنند که بتوانند از چندین مقصد دیدن کنند. این انتخاب چندمقصده، اهمیت کیفیت تجربه در هر مقصد را افزایش می‌دهد.

وی با بیان اینکه وقتی شهری دارای مردمی مهمان‌نواز است، سهم آن شهر در برنامه سفر گردشگران افزایش می‌یابد، تصریح کرد: حتی اگر خانواده‌ای قصد داشته باشد تنها چند روز در مشهد اقامت کند، تجربه مهمان‌نوازی خوب، می‌تواند باعث افزایش این مدت شود. این افزایش اقامت به طور مستقیم بر اقتصاد شهر تأثیر مثبت می‌گذارد و آن را از حضور زائران بهره‌مندتر می‌سازد. بنابراین، مهمان‌نوازی با وجود آنکه یک عنصر فرهنگی است، پیامدهای اقتصادی قابل توجهی برای مقاصد گردشگری و زیارتی به همراه دارد.

تاثیرات شرایط بحرانی بر فرهنگ مهمان‌نوازی

قهرمان یادآور شد: در دوران بحران، مانند روزهای پرالتهاب جنگ، مهمان‌نوازی ویژگی‌های خاص خود را پیدا می‌کند که هم جنبه‌های مثبت و هم منفی دارد. یکی از ویژگی‌های مثبت در این دوران، افزایش انسجام اجتماعی و همدلی در جامعه است. این همدلی به طور طبیعی به زائران نیز تسری می‌یابد. هنگامی که زائران در شرایط جنگی وارد مکانی جدید می‌شوند، با وجود اینکه آن مکان ممکن است برایشان بیگانه باشد، به دلیل افزایش همدلی عمومی ناشی از انسجام اجتماعی بالاتر، احساس راحتی بیشتری می‌کنند.

وی با تأکید بر اینکه نکته دوم و حائز اهمیت، به کاهش آمار سفر در ایام جنگ بازمی‌گردد، گفت: زمانی که ورود زائران به مشهد کاهش می‌یابد، بارِ کاری متولیان شهری در ارائه خدمات تعدیل شده و فشار اجرایی ناشی از حجم انبوه جمعیت از بین می‌رود. به‌طور طبیعی، کاهش تراکم جمعیت منجر به افزایش کیفیت خدمات‌رسانی می‌شود و این امکان فراهم می‌شود تا زائران موجود، خدمات مطلوب‌تر و دقیق‌تری را دریافت کنند.

اصرار زیاد بر فروش و معضل چندقیمتی؛ زنگ خطری برای کیفیت مهمان‌نوازی

عضو پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تأکید کرد: در کنار نکات مثبت، مهمان‌نوازی در شرایط جنگی با چالش‌های منفی نیز روبه‌رو است. نخستین معضل، پدیده «اصرار بر فروش» است. رکود حاکم بر بازار و مشکلات معیشتی باعث می‌شود اصناف، به‌ویژه در ایام پیک سفر، برای تأمین تعهدات مالی خود تحت فشار قرار گیرند. این شرایط ناخودآگاه منجر به رقابتی ناسالم برای جذب مشتری و تلاش برای فروش کالا به هر صورتی ممکن می‌شود که آرامش روانی زائران را مختل می‌کند.

وی با اشاره به اینکه مسئله دوم، معضل «چندقیمتی» و عدم ثبات نرخ کالا و خدمات است، خاطرنشان کرد: در شرایط جنگی، به دلیل نوسانات روزانه قیمت‌ها و نظارت‌های ضعیف، زائران با تفاوت فاحش قیمت‌ها در مراکز مختلف مواجه می‌شوند. این بی‌ثباتی، مانع از اعتماد زائر شده و با ایجاد تجربه‌ای منفی، خاطره خوش سفر را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. بسیاری از زائران نیز از این سماجت فروشندگان و آشفتگی قیمت‌ها ابراز نارضایتی و گلایه دارند.

نظرات متنوع زائرین درباره مهمان‌نوازی مشهدی‌ها

فاطمه محمدی، زائری از شهر یزد در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه به همراه خانواده به زیارت مشرف شده است، اظهار کرد: شغل همسرم در حوزه ماشین‌های سنگین است و به همین دلیل، رفت‌وآمد ما به مشهد زیاد است. این سفر اخیر که اتفاقا در حسینیه هم اقامت داشتیم، برای ما بسیار خوب و رضایت‌بخش بود. مسیر سفر و وضعیت شهر خوب بود و مردم مشهد بسیار مهمان‌نواز هستند.

وی با شرح بازدید خود از بازارهای مشهد، تاکید کرد: در برخی موارد، قیمت‌ها بالا به نظر می‌رسید اما در مجموع برخوردها بسیار محترمانه بود؛ مخصوصاً با ما یزدی‌ها رفتار صمیمانه‌ای داشتند. تنها نکته‌ای که به چشم می‌آمد، اصرار برخی فروشندگان برای جذب مشتری بود که شاید برای برخی‌ها آزاردهنده باشد. گذشته از این‌ها، برخورد خادمان حرم بسیار عالی و همراه با احترام بود؛ آن‌ها با پاسخگویی مناسب و نهایت مهربانی از ما زائران میزبانی کردند. در مجموع، سفر بسیار خوبی داشتیم و از حضورمان در مشهد بسیار رضایت داریم.

یک زائر از استان گیلان نیز با بیان اینکه در سال‌های اخیر، تفاوتی محسوس در رویکرد برخی کسبه و فعالان اقتصادی مشهد نسبت به زائران مشاهده می‌شود، اظهار کرد: به نظر می‌رسد این تفاوت رفتاری، بیشتر بر جنبه‌های تجاری و اقتصادی متمرکز شده و در نتیجه، بر ارزش‌های معنوی و احترام به زائران غلبه پیدا کرده است. این تغییر روند که احتمالاً تحت تأثیر فشارهای اقتصادی بر کسب‌وکارهای مرتبط با زائر است، منجر به تجربه‌های ناخوشایندی برای برخی زائران شده و از ارزش معنوی سفر می‌کاهد.

رابطه معنادار رعایت اصول اخلاقی در جامعه با تقویت هویت معنوی مشهد

وی خاطرنشان کرد: هویت مذهبی یک شهر تنها به نمادهای ظاهری مانند گنبد و ضریح خلاصه نمی‌شود بلکه در کیفیت روابط اجتماعی و پایبندی به اصول اخلاقی و شرعی در تعامل میزبان و مهمان نمود پیدا می‌کند. غلبه روابط اقتصادی مبتنی بر سودجویی در تعاملات همچنین پدیده برندسازی‌های تقلبی که موجب بی‌اعتمادی به کسبه می‌شود، موجب کم‌رنگ شدن فضای معنوی شهر و فاصله گرفتن آن از ریشه‌های دینی خود می‌شود. ‌

این زائر گیلانی با اشاره به اینکه مشکلاتی نظیر ترافیک سنگین و کمبود پارکینگ در اطراف حرم، تجربه زیارت را برای زائران دشوار کرده و آرامش معنوی آنان را مختل می‌سازد، تأکید کرد: علاوه بر این، در فضای حرم مطهر نیز شیوه‌های سنتی و فاقد نوآوری در تبلیغات دینی، جذابیت کمتری برای جذب نسل جوان دارد. این مسائل، در کنار تغییرات سیمای شهری و جایگزینی بناهای مدرن و غربی به جای معماری سنتی و ارزشمند، هویت تاریخی و فرهنگی مشهد را که یادآور میراث رضوی است، کمرنگ می‌کند.

در ادامه فائزه کیزوری، همسر یکی از خدام حرم مطهر با بیان اینکه از سبزوار و با برنامه‌ریزی یک سفر دو روزه به مشهد آمده است، اظهار کرد: با توجه به اینکه همسرم خادم افتخاری هستند، تصمیم گرفتیم از این فرصت استفاده کنیم و راهی زیارت شویم. خوشبختانه در طول مسیر هیچ مشکلی نداشتیم و سفرمان بسیار خوب و بی‌دغدغه پیش رفت. وقتی به مشهد رسیدیم، حال‌وهوای شهر برایم بسیار جالب و متفاوت بود. فضای شهر حال‌وهوای انقلابی داشت و درست هم‌زمان با حضور ما، راهپیمایی نیز در جریان بود. من پیش‌تر در شهر خودمان هم در راهپیمایی‌ها شرکت کرده بودم اما این تجربه در مشهد برایم حال‌وهوای دیگری داشت و واقعاً از این فضا لذت بردم.

وی درباره فرهنگ میزبانی مردم مشهد، یادآور شد: برخورد مردم مشهد بسیار خوب و این تفاوت کاملا ملموس بود. حس می‌کنم مردم نسبت به قبل مهربان‌تر شده‌اند و نوعی همدلی و وحدت در رفتارهایشان موج می‌زند؛ همین موضوع باعث شد احساس بسیار خوبی از این سفر داشته باشم. ما با وسیله شخصی به مشهد آمدیم و نه در پارکینگ و نه در سایر مسائل، هیچ دغدغه‌ای نداشتیم؛ همه‌چیز عالی پیش رفت. دیشب که برای زیارت به حرم مشرف شدیم، توفیق زیارت خوبی نصیبمان شد. درباره خادمان هم باید بگویم که بسیار مهربان و خوش‌برخورد بودند؛ به بچه‌ها شکلات می‌دادند و حتی برای راحتی‌مان صندلی چرخ‌دار در اختیارمان گذاشتند تا خسته نشویم.

این بانوی زائر سبزواری خاطرنشان کرد: آنچه بیش از همه در ذهنم مانده، مهربانی مردم مشهد به‌ویژه در برخورد با کودکان است. دیشب بچه‌هایم کلی شکلات جمع کرده بودند و مردم هم با در دست داشتن پرچم و تشویق کردن، توجه ویژه‌ای به آن‌ها داشتند که برای من بسیار دوست‌داشتنی بود.

حیدر امیری، زائری دیگر از شهرستان شهرکرد، با اشاره به اینکه برای زیارت راهی مشهد شده است، اظهار کرد: با توجه به اینکه در این فصل، کار کشاورزی نداریم، این زمان را برای سفر انتخاب کردیم. با اتوبوس به مشهد آمدیم و سفرمان خوب بود. زیارت‌مان را انجام دادیم و هم از حال‌وهوای حرم و هم از برخورد مردم بسیار راضی هستیم. برخورد خادمان حرم بسیار خوب و قابل‌تقدیر بود. به بازار هم سری زدیم و مختصری خرید، از جمله زعفران انجام دادیم. قیمت‌ها نه در همه اقلام بلکه در برخی موارد مناسب بود و در مجموع از شرایط بازار و کیفیت غذاها رضایت داریم. در این چند روز که در مشهد هستیم، شب‌ها در راهپیمایی‌ها شرکت می‌کنیم و بعد برای نماز به حرم برمی‌گردیم؛ در همین رفت‌وآمدها متوجه شدم که مردم مشهد واقعاً میزبان‌های شریفی هستند.

در ادامه مریم اسدی، از زائران اصفهانی حرم مطهر، با تأکید بر اینکه از سفر به مشهد بسیار راضی است، اظهار کرد: هم‌اکنون در حال برگشت از زیارت به محل اقامتم هستم. مسیر سفر بسیار خوب بود و بدون هیچ مشکلی به مشهد رسیدیم. محل اقامت ما در خیابان امام رضا قرار دارد و از نظر برخورد و خدمات، هیچ ضعفی ندیدیم. خادمان حرم بسیار خوش‌برخورد بودند و با صبر و حوصله به تمام سؤالات ما پاسخ می‌دادند و راهنمایی‌مان می‌کردند.

وی با بیان اینکه به بازارهای شهر مشهد هم سری زده است، گفت: ما فقط بخشی از بازار را دیدیم. در خصوص قیمت‌ها باید بگویم که به‌طور کلی بالا بود، اما برخورد فروشندگان بسیار محترمانه و خوب بود. ما تقریباً هر سال به مشهد می‌آییم و همیشه از برخورد مردم راضی بوده‌ایم؛ به‌ویژه وقتی متوجه می‌شوند که ما اصفهانی هستیم، صمیمیتشان دوچندان می‌شود. تمرکز اصلی ما در این سفر بر زیارت بود اما مطمئن شدم که مردم مشهد بهترین میزبان‌ها هستند.

علی رضایی، زائر دیگری از بیرجند با بیان اینکه معلم پایه متوسطه است و به همراه همسر و دو فرزندش برای زیارت به مشهد مشرف شده، اظهار کرد: این یکی از چندین باری است که به این شهر می‌آییم، اما هر بار حال‌وهوای خاص و متفاوتی دارد. با وسیله شخصی سفر کردیم و مسیر به‌خوبی و بدون مشکل طی شد. محل اقامت ما هم بسیار نزدیک به حرم بود که این موضوع دسترسی ما را بسیار آسان کرد. از همان ابتدا، فضای شهر برایمان بسیار دلنشین بود و حس آرامش خاصی داشت، به‌خصوص که با خانواده سفر کرده بودیم.

گلایه از وجود چانه‌زنی‌ها در بازار مشهد

وی ادامه داد: در طول این چند روز، بیشتر وقتمان را صرف زیارت و حضور در حرم کردیم. برخورد خادمان بسیار محترمانه و همراه با صبوری بود و هر کجا که سوالی داشتیم، با حوصله راهنمایی‌مان کردند. بچه‌ها هم از این فضا بسیار لذت بردند، مخصوصاً زمانی که خادمان با مهربانی با آن‌ها برخورد می‌کردند. در کنار زیارت، به بازار اطراف حرم هم سری زدیم؛ قیمت‌ها در برخی موارد نسبت به شهر ما بالاتر بود. معمولا چانه‌زنی فروشنده و خریدار در اینجا بیشتر از شهر خودمان است.

این معلم با بیان اینکه چیزی که بیشتر از همه در ذهن او مانده، برخورد مهربان مردم مشهد است، خاطرنشان کرد: به‌نظر من مردم این شهر روحیه مهمان‌نوازی عمیقی دارند که در رفتارهای روزمره‌شان کاملاً مشهود است. البته تفاوت‌های فرهنگی بین شهرها امری طبیعی است و گاهی ممکن است در برخوردها تفاوت‌هایی احساس شود، اما این‌ها مسئله مهمی نیست. این سفر برای ما تجربه‌ای آرامش‌بخش و خانوادگی بود و قطعاً برای زیارت دوباره به مشهد خواهیم آمد.

محمدرضا منصوری، زائر دیگری از اصفهان، با بیان اینکه شاید بیش از ۴۰ بار به مشهد سفر کرده باشد، اظهار کرد: من همراه خانواده‌ام با وسیله شخصی به این شهر آمده‌ایم و خوشبختانه محل اقامت ما دارای پارکینگ بوده و از این بابت هیچ دغدغه‌ای نداشته‌ایم. برخورد مردم مشهد تا این لحظه بسیار خوب بوده است؛ البته شاید گاهی به‌دلیل شناختی که از اصفهانی‌ها وجود دارد، در هنگام خرید و فروش مقداری چانه‌زنی پیش می‌آید، اما در مجموع از نظر اخلاقی و رفتاری هیچ مشکلی وجود ندارد.

وی افزود: ما از بازارهای مختلف از جمله بازار امام‌رضا (ع) و بازار شهریور بازدید کردیم که برخورد فروشندگان در آن‌ها بسیار مناسب بود. رستوران‌های مشهد نیز تنوع بسیار خوبی دارند و کیفیت غذا در سطوح مختلف، از معمولی تا عالی در دسترس است. به‌نظر من قیمت مواد غذایی در مشهد حدود ۲۰ درصد نسبت به اصفهان بالاتر است اما در مجموع مشکلی نیست و این تفاوت‌های قیمتی و فرهنگی میان شهرها کاملاً طبیعی است.

تاثیر عدم ثبات قیمت‌ها و نظارت دقیق به آن‌ها در تجربه سفر

در ادامه معینی از شهر شیراز، با تأکید بر اینکه در این سفر بیشتر در بازار حضور داشته است، اظهار کرد: «به‌نظر می‌رسد نظارت کافی بر قیمت‌ها در بازار وجود ندارد و قیمت‌ها چندان نظم و ثبات ندارند. با این حال، وضعیت رستوران‌ها بسیار خوب است و کیفیت خدمات در آن‌ها کاملاً مطلوب است. در حرم مطهر نیز در تمام زمینه‌ها خدمات بسیار خوبی ارائه می‌شود که واقعاً بی‌نقص و چشمگیر است. در مجموع، برخورد مردم مشهد را بسیار خوب ارزیابی می‌کنم و مورد منفی خاصی مشاهده نکردم؛ مشهدی‌ها واقعاً مردمان دوست‌داشتنی‌ای هستند. فقط اگر نظارت بیشتری بر بازار اعمال شود، مردم کمتر از موضوع گرانی‌ها رنج خواهند برد.

سپس دختر نوجوان زیارت‌اولی از استان سیستان و بلوچستان، با اشاره به محل اقامت خود در حسینیه، اظهار کرد: ما از خدمات و پذیرایی اینجا بسیار راضی هستیم و کیفیت غذاها کاملاً مناسب و مطلوب است. من همراه خانواده‌ام به بازارهای مشهد آمدیم و دیدیم که برخی اجناس، مانند پوشاک، با قیمت‌های مناسب عرضه می‌شوند که از این بابت بسیار رضایت دارم.

روایت مهربانی خادمان و زائران حرم مطهر رضوی

وی افزود: درباره زیارت و حضور در حرم مطهر باید بگویم که برخورد خادمان بسیار عالی بود و هر بار که سوالی داشتیم، راهنمایی‌های لازم را به‌خوبی به ما ارائه می‌دادند. نکته‌ای که در مسیر زیارت برایم بسیار ماندگار شد، این بود که یکی از زائران وقتی متوجه شد من زیارت اولی هستم، با مهربانی جای خود را به من داد.

در ادامه زائر کهن‌سال از ترکمن، با اشاره به اینکه با اتوبوس به مشهد سفر کرده و حدود ۲۰ بار به این شهر آمده است، اظهار کرد: برخورد مردم مشهد نسبت به بسیاری از شهرها بهتر است و از نظر قیمت‌ها نیز شرایط نسبتاً مناسب‌تری حاکم است. اصالت و صمیمیت در برخورد مردم مشهد، بیش از مردمان دیگر احساس می‌شود. با وجود اینکه مشهد شهر پرجمعیتی است و ترافیک زیادی، به‌ویژه در اطراف حرم مطهر، وجود دارد اما رانندگان تاکسی بسیار مهربان هستند و با صبوری و خوش‌رویی با زائران صحبت می‌کنند.

گفته‌ها و روایت‌های زائران شهرهای دور و نزدیک، از سبزوار و شهرکرد گرفته تا اصفهان و یزد، همگی بر یک نکته مشترک تأکید دارند و آن این است که مشهد عمدتا خاطره‌هایی خوش از میزبانی و میهمان‌نوازی را برای زائران و مسافران به یادگار می‌گذارد. گویا در شرایط فعلی این شهر حتی حتی آغوشی مهربان‌تر از همیشه شده برای میهمانان خود شده است.

از خادمان حرم که با صبر و لبخند در خدمت زائران‌اند تا بازاریان و مردم کوچه و خیابان که با روی خوش از میهمانان پذیرایی می‌کنند، همگی تصویری پرنشاط از میزبانی مشهدیان را نشان می‌دهند. این رفتارها تنها نشانه ادب نیست بلکه جلوه‌ای از ایمان و عشق به امام رضا(ع) است که در دل‌های مردم این شهر جریان دارد و در تعاملاتشان با زائران، تجلی می‌یابد.

با این حال، این مهربانی و میزبانی دیرینه، همواره نیازمند پاسداری و توجه مداوم است تا در گذر زمان و در مواجهه با چالش‌های نوین اقتصادی و اجتماعی، همچنان هویت معنوی و اخلاقی خود را حفظ کند و از ارزش‌های بنیادین آن غفلت نشود. فرهنگ میزبانی مشهد، نه تنها میراث از گذشتگان بلکه سرمایه‌ای زنده و پویا است؛ سرمایه‌ای که با هر لبخند، هر کمک صادقانه و هر لحظه تکریم و احترام زائر، دوباره زنده می‌شود و مشهد را به شهری از جنس مهربانی، باور و همدلی تبدیل می‌کند. بدون شک تلاش مستمر برای تقویت این سرمایه معنوی و اطمینان از پایبندی به اصول اخلاقی در تمامی سطوح تعامل با زائران، همچنین توجه خاص به آموزش در این حوزه، ضامن تداوم این هویت اصیل خواهد بود.

انتهای پیام