به گزارش ایسنا، در ابتدای این نشست، که ۲۱ آبان در دانشگاه سیستان و بلوچستان برگزار شد، غلامرضا زمانیان، رئیس دانشگاه سیستان و بلوچستان، با اشاره به ضرورت پرداختن به پدیده شوم «آپارتاید علمی» در دنیای امروز، اظهار کرد: علم و دانش امروزه فراتر از ابزار قدرت، بنیادی‌ترین پیشران توسعه ملت‌هاست. نظام سلطه با درک این واقعیت، به دنبال ایجاد سازوکارهای هدفمند تبعیض‌آمیز در عرصه علم و فناوری است تا مانع دسترسی آزاد کشورهای مستقل به منابع دانشی شود.
وی با اشاره به ابعاد خشونت‌بار این پدیده تصریح کرد: آپارتاید علمی تنها یک تحریم نیست؛ بلکه شامل ترور دانشمندان و نخبگان، و بمباران زیرساخت‌های پژوهشی و علمی کشورهاست؛ جنایاتی که در جنگ‌های اخیر توسط رژیم اشغالگر و آمریکای جنایتکار علیه ملت ایران اسلامی به وضوح مشاهده شد. ترور یک دانشمند، تعرض به جان یک انسان نیست، بلکه هدف قرار دادن حافظه علمی، فناوری و توسعه یک کشور است.
زمانیان با تاکید بر اینکه پاسخ به این نظام تبعیض‌آمیز، چیزی جز توسعه شتابان علمی و تقویت بنیه پژوهشی نیست، به پنج مطالبه کلیدی مقام معظم رهبری در این حوزه اشاره کرد و گفت: برنامه‌ریزی جدی برای رشد علوم پایه و علوم انسانی، مرزشکنی علمی برای حل مسائل کشور، پرورش خلاقیت و پویایی دانشگاه‌ها، خودکفایی علمی همراه با تعامل دوطرفه با جهان، و پیوند موثر دانشگاه با صنعت و اقتصاد دانش‌بنیان، پنج ضلع یک منگنه منسجم برای آینده‌سازی علمی کشور هستند.
وی همچنین بر لزوم تخصیص بودجه‌های قوی به دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها تاکید کرد و افزود: مقابله با آپارتاید علمی نیازمند هم‌افزایی سه‌گانه دانشگاه‌ها، رسانه‌ها (برای روایت درست دستاوردها) و دیپلماسی علمی است.
روایت سه‌گانه تبعیض؛ از منع آزمون تافل تا رد مقالات علمی
در ادامه، غلامرضا فرنوش، دبیر کنگره بین‌المللی آپارتاید علمی، با تشریح ابعاد شش‌گانه این پدیده (تبعیض نژادی، سلب حقوق اساسی، اعمال خشونت، استثمار و فرار مغزها، محدودیت‌های سیاسی و سرکوب) گفت: موانعی که در مسیر رشد آکادمیک ایجاد می‌شود، در سه مرحله نظام‌مند طراحی شده است. در مرحله آموزش و دانشجویی، با ممانعت از شرکت در آزمون‌های بین‌المللی مانند تافل و جلوگیری از اعزام دانشجو مواجه هستیم. در مرحله پژوهش و تبادل علمی، شاهد لغو فرصت‌های مطالعاتی و محدودیت در حوزه‌های حساس پزشکی هستیم و در مرحله نشر و مرجعیت، پایگاه‌های داده و ناشران معتبری چون الزویر، اسپرینگر و وایلی، از چاپ دستاوردهای محققان ایرانی ممانعت می‌کنند.
وی با استناد به قوانین کمیته اخلاق در نشر (COPE) که تاکید دارد تصمیمات ویراستاری نباید تحت تاثیر ملیت یا کشور نویسنده باشد، افزود: متاسفانه از تحریم‌های آکادمیک گذر کرده‌ایم و امروز شاهد تروریسم فیزیکی و انهدام نسل‌کشی هستیم. بمباران مراکز علمی و بیمارستان‌ها در لبنان و غزه، نمونه‌های بارز تروریسم نوین هستند.
فرنوش با تاکید بر اینکه تحریم علمی ایران، تاثیرات جهانی دارد و دنیای امروز مانند یک کشتی نشسته است، اظهار کرد: ما در این نشست‌ها تنها به دنبال بیان مظلومیت نیستیم، بلکه می‌خواهیم این تهدید را به فرصت تبدیل کنیم. در همین راستا، نخستین کنگره بین‌المللی مقابله با آپارتاید علمی (ICOAS) در مرکز همایش‌های بین‌المللی برج میلاد برگزار خواهد شد. محورهای این کنگره شامل بررسی چالش‌های ایجادشده بر نظام سلامت، دیپلماسی علمی، نقش سازمان‌های مردم‌نهاد و حقوق بین‌الملل است.
ترور دانشمندان؛ هدف قرار دادن حافظه علمی یک ملت
در بخش دیگری از این نشست، علیرضا انصاری‌مقدم، استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی زاهدان و پژوهشگر ، با اشاره به اینکه قدرت واقعی یک جامعه امروز با وسعت سرزمین یا توان نظامی سنجیده نمی‌شود، تصریح کرد: آنچه قدرت یک ملت را در معادلات بین‌المللی مشخص می‌کند، میزان تولید علم، توانایی تبدیل دانش به فناوری، قدرت نوآوری و سرمایه انسانی است. حقوق بین‌الملل تاکید دارد که تمامی ملت‌ها از فرصت‌های پیشرفت علمی یکسان برخوردارند و حتی در زمان جنگ، زیرساخت‌های علمی و مراکز تحقیقاتی باید حفاظت شوند؛ اما واقعیت میدان چیز دیگری است و ما با پدیده‌ای به نام «آپارتاید علمی» روبرو هستیم.
وی با تشریح پیامدهای جبران‌ناپذیر ترور دانشمندان خاطرنشان کرد: حذف یک دانشمند به معنای از دست رفتن مجموعه‌ای از دانش‌ها، مهارت‌ها و پروژه‌های بلندمدت است. این اقدامات منجر به توقف طرح‌های حساس، ایجاد فضای رعب و ناامنی میان پژوهشگران، کاهش انگیزه فعالیت در حوزه‌های راهبردی و آسیب جدی به استقلال علمی کشور می‌شود. انصاری‌مقدم با اشاره به تصاویر مستند ارائه‌شده در این نشست، اظهار کرد: ما شاهد ترور یک خانواده ۱۲ نفره از دانشمندان و حمله به پادگان ارتش در ایرانشهر هستیم. متاسفانه در جدیدترین اقدامات، زنان جامعه ما و نخبگان زن نیز مورد هدف قرار می‌گیرند تا فضای وحشت ایجاد کنند و دانشمندان را از مناطق خود فراری دهند. این شرایط در استان سیستان و بلوچستان به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، اثرات بسیار شدیدتری نسبت به سایر نقاط کشور بر جای می‌گذارد.
پیامدهای اقتصادی و راهکارهای مقابله با انحصار علمی
این پژوهشگر برتر کشور با اشاره به اسلایدهای تخصصی ارائه‌شده، به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این پدیده اشاره کرد و گفت: افزایش هزینه تولید علم و کاهش بهره‌وری پژوهش، یکی از نتایج مستقیم این تحریم‌هاست. وقتی یک پژوهشگر به جای تمرکز بر تحقیق، بخش عمده زمان خود را صرف تامین مواد اولیه و تجهیزات می‌کند، شاهد کاهش کیفیت تولیدات علمی، افزایش شکاف فناورانه با کشورهای پیشرفته، تضعیف عدالت آموزشی و در نهایت تضعیف اقتصاد دانش‌بنیان خواهیم بود. همچنین محدودیت دسترسی به داده‌های مشترک، همکاری‌های بین‌المللی را کاهش داده و مسیر تبدیل ایده به محصول را دشوار می‌کند.
وی در ادامه به راهکارهای مقابله با این وضعیت پرداخت و تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین راهکارها، تقویت «دیپلماسی علمی» با کشورهای همسایه مانند پاکستان و افغانستان است. باید از ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی برای توسعه روابط بین‌الملل استفاده کنیم، شبکه همکاری دانشگاهی تشکیل دهیم، کنسرسیوم‌های علمی منطقه‌ای ایجاد کنیم و مراکز مشترک نوآوری و فناوری داشته باشیم. متاسفانه در جامعه ما تفاهم‌نامه‌های زیادی امضا می‌شود اما در عمل ضعیف هستیم؛ بنابراین باید عدالت علمی را از استان‌ها آغاز کنیم.
انصاری‌مقدم با تاکید بر شبکه‌سازی نخبگان و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان بومی، خاطرنشان کرد: ما باید پیوند دانشگاه با نیازهای واقعی استان را تقویت کنیم. بسیاری از طرح‌ها و مقالات ما صرفاً برای ارتقا هستند و نیازهای واقعی جامعه را برطرف نمی‌کنند. بنده شخصاً ۹۹ درصد طرح‌هایم را بر اساس نیاز جامعه و به صورت اثربخش انجام داده‌ام. همچنین باید تاب‌آوری و احساس مسئولیت اساتید را افزایش دهیم. با وجود پیشنهادهای متعدد از دانشگاه‌های خارج و داخل کشور، ترجیح دادم به استان خود بازگردم تا در ساختن منطقه نقش داشته باشم.
وی در جمع‌بندی سخنان خود، پنج اصل اساسی را برای مقابله با آپارتاید علمی برشمرد و اظهار کرد: نخست، برقراری عدالت علمی (علم نباید ابزار تبعیض باشد). دوم، تقویت استقلال علمی و ظرفیت تولید دانش در داخل. سوم، تبدیل کشورهای همسایه به شرکای علمی و فناورانه ما. چهارم، حمایت از سرمایه‌های انسانی به عنوان مهم‌ترین دارایی در مقابله با انحصار. و پنجم، معرفی دستاوردهای علمی کشور از طریق رسانه ملی در سطح بین‌المللی. راه مقابله با آپارتاید علمی، تنها اعتراض به انحصار دانش نیست؛ بلکه ساختن قدرت علمی، تربیت و حمایت از نخبگان، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و تبدیل علم به سرمایه مشترک بشریت است.
ضرورت هم‌افزایی درون‌سازمانی برای عبور از تحریم‌ها
در بخش پایانی این نشست، محمد نواز رسولی‌زاده، رئیس دانشگاه سراوان، با اشاره به ابعاد سخت‌افزاری و نرم‌افزاری آپارتاید علمی، بر لزوم هم‌افزایی میان نهادهای علمی کشور تاکید کرد و گفت: در شرایطی که وزارت بهداشت و وزارت علوم هر دو زیرمجموعه دولت هستند، باید با استفاده از آنالیزها و ظرفیت‌های مشترک، تحریم‌ها را دور بزنیم. متاسفانه در بسیاری از موارد، تفاهم‌نامه‌های نمادین و کاغذبازی‌های اداری نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه پژوهشگران را فرسوده می‌کند.
وی با اشاره به پیامدهای روحی و روانی تحریم‌ها بر بدنه علمی کشور تصریح کرد: امروز شاهد هستیم که اساتید و پژوهشگران ما به دلیل ناتوانی در چاپ مقاله یا شرکت در همایش‌های بین‌المللی، از ادامه طرح‌های تحقیقاتی خود (حتی در مراحل پایانی) انصراف می‌دهند. برای مقابله با این وضعیت، از همین تریبون در حضور اساتید اعلام می‌کنم که دانشگاه علوم پزشکی و مجموعه تحت مدیریت ما، تمام ظرفیت‌های آزمایشگاهی و پژوهشی خود را در اختیار دانشگاه‌های دیگر استان قرار می‌دهد و از طرح‌های مشترک استقبال می‌کنیم.
رئیس دانشگاه سراوان با تاکید بر ضرورت تشکیل یک شبکه همکاری استانی خاطرنشان کرد: ما باید از ظرفیت‌های یکدیگر در سطح استان آگاه باشیم تا هر کدام بتوانیم در رفع نیازهای دیگری کمک کنیم. در استان کرمان الگوی خوبی در این زمینه اجرا شده است و ما نیز باید با پرهیز از کاغذبازی، به سمت همکاری‌های عملی و واقعی حرکت کنیم.
رسولی‌زاده در پایان به مقوله «خودتحریمی» و عدالت آموزشی در مناطق محروم اشاره کرد و اظهار داشت: در کنار تحریم‌های خارجی، برخی موانع درونی نیز باعث عقب‌ماندگی علمی در مناطق مرزی شده است. متاسفانه تمرکز امکانات معمولاً در نزدیکی پایتخت است، هرچند وجود دانشگاه‌هایی چون سراوان، ولایت ایرانشهر و زابل در دورترین نقاط کشور از برکات نظام است. به عنوان نمونه، در شهرستان سراوان با جمعیتی بالغ بر ۵۰۰ هزار نفر و چهار شهر، تعداد دانش‌آموزان دیپلم ریاضی به شدت کاهش یافته و به ۱۵ نفر رسیده است. این آمار هشداردهنده نشان می‌دهد که باید برای تقویت علوم پایه و رفع شکاف‌های آموزشی در استان‌های مرزی، برنامه‌ریزی جدی و فوری صورت گیرد تا توسعه علمی کشور متوازن شود.
انتهای پیام
