نشستهای ویژه اربعین در ایلام، یکی پس از دیگری برگزار میشود؛ اتاقهایی پر از مدیران، نقشهها، صورتجلسهها و عدد و رقمهایی که قرار است مهران را برای چند روز به پرترددترین مرز زمینی کشور تبدیل کند.
اما در لابهلای همین جلسات، اشارههای صریحی به «عقبماندگی»، «سازههای موقت»، «فرصتهای از دسترفته» و «ضعف فرهنگی» شنیده میشود؛ عباراتی که تصویر بیواسطهتری از وضعیت اربعین در مهمترین مرز زائران عتبات در ایران ارائه میدهد.
مدیریت زمان از دسترفته؛ اربعینی که همیشه «در دقیقه نود» است
احمد کرمی، استاندار ایلام،شامگاه یکشنبه ٣ خرداد در نشست ستاد اربعین استان، سخنانش را با یک جمله کلیدی آغاز میکند:بهترین پاداش مجاهدت مردم در این ایام، حضور و خدمت در مسیر اربعین است.
اما بلافاصله بعد از این جمله احساسی، به زبان مدیریت اجرایی برمیگردد:
به گفته او، دستگاههای اجرایی باید در مدت زمان محدود باقیمانده، «عقبماندگیهای چندماهه» را با کار جهادی جبران کنند؛ اعترافی غیرمستقیم به اینکه بخشی از برنامهریزیها در طول سال، یا انجام نشده و یا با تأخیر جدی روبهرو بوده است.
استاندار از تکالیف مشخص برای دستگاهها در ستاد مرکزی اربعین سخن میگوید: تأمین آب، غذا و خدمات اولیه. او رقم «حدود ۳۰ میلیون بطری آب» را که توسط ستاد اجرایی فرمان امام(ره) و بنیاد مستضعفان برای کل اربعین در نظر گرفته شده، بهعنوان یکی از محورهای برنامهها مطرح میکند و تأکید دارد که «سهم استان ایلام» باید با پیگیری دقیق تأمین شود.
این تأکید بر «سهم» در تأمین آب، از یک سو نشاندهنده حجم بالای تردد در مرز مهران است و از سوی دیگر، وابستگی جدی بخشی از تأمین نیازهای اولیه زائران به نهادهای غیردولتی و حاکمیتی خارج از ساختار استانداری.
کرمی در ادامه سخنانش، با لحنی دستوری و زمانمحور میگوید: از فردا بعدازظهر باید تجهیزات، نیروهای امداد و نجات، بهداشت و امکانات مورد نیاز در مسیرهای تردد زائران مستقر شوند تا از بروز ازدحام و مشکلات احتمالی جلوگیری شود.
تعیین زمان از «فردا بعدازظهر» برای استقرار تجهیزات و نیروها، آن هم در شرایطی که موج اصلی زائران معمولا در بازهای محدود و قابل پیشبینی وارد استان میشوند، تکرار الگوی آشنای «آمادهباش دیرهنگام» را به ذهن متبادر میکند؛ الگویی که هر سال در اوج سفرها خود را به شکل ازدحام، صفهای طولانی خدمات و فشار چندبرابری بر نیروهای امدادی نشان میدهد.
یکی از بخشهای ثابت چالشهای اربعین در مهران، موضوع ترافیک و بازگشت زائران است. استاندار ایلام اینبار هم روی همین نقطه دست میگذارد و خطاب به اداره کل پایانهها میگوید: این دستگاه باید با برآورد دقیق سهم زائرانی که با خودروی شخصی وارد میشوند و نیز استفادهکنندگان از حملونقل عمومی، برای برگشت و جابهجایی زائران برنامه منسجم ارائه کند.
واقعیت میدانی سالهای گذشته نشان داده که اغلب تمرکز بر تسهیل «ورود» زائران است و مرحله «بازگشت»، در اوج خستگی و فشار روانی مردم، به یکی از سختترین بخشهای سفر تبدیل میشود؛ از ساعات طولانی انتظار تا کمبود وسیله و ناهماهنگی در مرز و پایانهها. تکرار این هشدار امسال، بیش از آنکه نوید تغییر بدهد، یادآور تجربههای ناکامل سالهای پیش است.
در کنار موضوعات زیربنایی، کرمی صریحا بر ضرورت تقویت کار فرهنگی هم تأکید میکند. به گفته او، اقدامات فرهنگی محیطی و تولیدات محتوایی متناسب با فضای اربعین باید در دستور کار قرار گیرد و دستگاههای فرهنگی استان باید «فعالتر» عمل کنند.
این تأکید وقتی معنای دقیقتری پیدا میکند که سخنان دیگر مسئولان را کنار هم بگذاریم: از لزوم استفاده از تجهیزات مدرن صوتی و تصویری تا ورود روانشناسان و جامعهشناسان برای نهادینه کردن فرهنگ زیارت با معرفت. در عمل، مجموعه این هشدارها نشان میدهد که با وجود حجم عظیم جمعیت و هزینههای مادی، «پیوست فرهنگی» اربعین هنوز در حد انتظار نیست.
استاندار ایلام در بخش دیگری از سخنانش، به جایگاه مرز مهران اشاره میکند؛ جایی که او آن را «گرانیگاه و مرکز ثقل تردد زائران اربعین» مینامد. همین تعبیر نشان میدهد که هر تصمیم در این مرز، اثر ملی دارد. او میگوید: برنامهریزیها باید به گونهای باشد که این مرز بتواند پاسخگوی حجم بالای ترددها باشد.
در عین حال، به «چند نقطه در محدوده هلاله» اشاره میکند که برنامههایی برای آنها در دست پیگیری است؛ برنامههایی که میتواند به ظرفیت اقتصادی استان کمک کند. همین اشاره کوتاه، پردهای کوچک از نگاه اقتصادی به اربعین را کنار میزند: راهپیمایی میلیونی زائران، بیش از آنکه فقط یک رخداد مذهبی باشد، یک فرصت اقتصادی بالقوه برای استانهای مرزی به شمار میآید؛ فرصتی که یا به سرمایهگذاری پایدار تبدیل میشود یا در حد درآمدهای مقطعی و گاه بیسامان باقی میماند.
کرمی در ادامه از فشردگی رفتوآمدهای خود به پایتخت خبر میدهد: در یکی دو روز گذشته حدود ۱۵ دیدار با مقامات کشوری، معاونان رئیسجمهور، وزرا، سازمانها و دستگاههای مختلف داشتهایم که بخشی از آنها مربوط به پیگیری موضوع اربعین بوده است.
به زبان ساده، استان مرزیای که پذیرای جمعیتی فراتر از ظرفیت طبیعی خود در ایام اربعین است، ناچار است برای هر متر توسعه زیرساخت، هر سهمیه آب، هر مجوز و هر سرفصل اعتباری، در تهران چانهزنی کند. این بخش ناگفته اما البته روشنِ ماجرای اربعین در مهران است.
سپاه و اربعین؛ از تأمین امنیت تا تلاش برای توسعه مرزها
سردار سید صادق حسینی، فرمانده سپاه امیرالمؤمنین(ع) استان ایلام، در نشست ستاد ویژه اربعین، زاویه نگاه دیگری را به ماجرا اضافه میکند:
او اربعین را «فرصتی استثنایی و طلایی برای استان ایلام» میداند و تصریح میکند: باید با همافزایی دستگاههای مختلف از جمله آستان قدس رضوی و وزارت نفت، شرایطی فراهم کنیم تا با توسعه گذرگاههای مرزی، نهتنها تسهیل در تردد زائران صورت گیرد، بلکه این امر به رونق اقتصادی استان و معیشت مردم منطقه نیز منجر شود.
در این روایت، سپاه پاسداران هم متولی تأمین امنیت نیست و هم بازیگری است که خود را در متن پروژه «توسعه مرزها» تعریف میکند؛ از ارتقای زیرساختها تا ارتقای خدماترسانی، بهداشت و درمان. این نگاه، فراتر از حضور کلاسیک امنیتی در مرز، تصویری از نقش ترکیبی امنیتی ـ خدماتی سپاه در اربعین ارائه میدهد.
سردار حسینی با اشاره به «تجربه موفق سالهای نخست اربعین با وجود امکانات محدود»، عملا یک مقایسه ضمنی مطرح میکند: اگر در سالهای اولیه، با امکانات کمتر، اداره جمعیت ممکن بوده، امروز با «تجربه» و بودجه و تجهیزات بیشتر، انتظار میرود مدیریت مرزها شکل حرفهایتری به خود بگیرد؛ انتظاری که تحقق آن، همچنان محل سؤال است.
یکی از محورهای مهم سخنان فرمانده سپاه ایلام، موضوع «ساماندهی مواکب» است؛ موضوعی که هر سال در سطح افکار عمومی هم بازتاب دارد. او صریح میگوید: بحث جانمایی مواکب یکی از موارد مهمی است که باید در کمیتههای تخصصی مطرح و تصمیمگیری قاطعی درباره آن اتخاذ شود. متأسفانه گاهی پراکندگی در استقرار مواکب یا استفاده از تبلیغات غیرضروری، مانع از تمرکز بر خدمات اصلی میشود.
این جمله، نقد مستقیمی است به بخشی از آنچه در مسیرهای اربعین دیده میشود: بنرها، تبلیغات، نامها و برندها، در کنار برخی خدمات تکراری یا غیرضروری، در حالی که نیازهای اولیه زائران، از استراحتگاه تا سرویس بهداشتی استاندارد و خدمات درمانی، هنوز در همه نقاط به شکل مطلوب تأمین نشده است.
او تأکید میکند که باید با جانمایی درست، امکانات رفاهی مانند محل استراحت و نمازخانهها در اولویت قرار گیرد و در حوزه فرهنگی نیز با بهرهگیری از تجهیزات مدرن، از ظرفیت اربعین برای انتقال مفاهیم دینی بهره برد. این تأکید بر اولویت دادن به «خدمت واقعی» در برابر «نمایش»، پاسخی است به بخشی از انتقادات مردمی در سالهای گذشته.
فرمانده سپاه ایلام همچنین بر اهمیت «پیوست فرهنگی» تأکید میکند و از کمیته فرهنگی میخواهد برنامههای «محتوایی و اثرگذار» تدوین کند. نکته مهم اینجاست که در کنار آذینبندی و فضاسازی، بحثهایی مانند «جلوگیری از احتکار و گرانفروشی» نیز زیر چتر فرهنگسازی تعریف میشود؛ همپوشانیای که در سخنان امام جمعه ایلام هم دیده میشود.
امام جمعه ایلام؛ انتقاد از سازههای موقت و پارکینگهای بینام و نشان
در نشست ستاد ویژه اربعین، حجتالاسلاموالمسلمین اللهنور کریمیتبار، امام جمعه ایلام، تصویری انتقادیتر و جزئیتر از وضع موجود ارائه میدهد. او بر ضرورت ایجاد «زیرساختهای ثابت و پایدار» در مرز مهران تأکید میکند و میگوید: در مرز مهران و مسیر تردد زائران، به مکانی ثابت برای اقامه نماز جماعت اول وقت، پاسخگویی به مسائل شرعی توسط روحانیون مستقر در موکبها، و ساماندهی فروش صنایع دستی و محصولات استان نیاز داریم.
این تأکید بر زیرساخت «ثابت»، در واقع نقدی است به الگوی غالب «سازههای موقت» در مرز؛ کانکسها، چادرها و سازههایی که هر سال برپا و بعد از اربعین جمع میشوند. او صریح میگوید: با همکاری اوقاف و ستاد اربعین میتوان زمین مناسبی را به مکانی با زیرساختهای پایدار تبدیل کرد، نه سازههای موقتی که با یک طوفان از بین بروند.
در کنار این، امام جمعه ایلام به مسئلهای میپردازد که سالهاست زائران از آن گلایه دارند: پارکینگها. او مطالبهای مشخص مطرح میکند: پارکینگها باید شناسنامهدار بوده و تابلوهای قیمت منصفانه نصب شود تا حقوق زائران ضایع نشود و امکان شکایت برای آنان فراهم باشد.
این درخواست، در واقع واکنشی است به بینظمی و تخلفات احتمالی در دریافت هزینههای پارکینگ، گمشدن خودروها، نبود مرجع مشخص پاسخگویی و فقدان شفافیت در قیمتگذاری؛ مسائلی که وجهه میزبانی استان را در نگاه بخشی از زائران مخدوش میکند.
حجتالاسلام کریمیتبار در بخش دیگری از سخنانش، از زاویه فرهنگی به ماجرا نزدیک میشود؛ اما نه صرفا در سطح شعار و توصیههای کلی. او با صراحت از عملکرد ضعیف کمیته فرهنگی اربعین در سالهای گذشته انتقاد میکند و میگوید: متأسفانه این کمیته در سالهای گذشته نتوانسته رسالت خود را به درستی انجام دهد.
راهحل پیشنهادی او، ورود متخصصان روانشناسی و جامعهشناسی به فرآیند برنامهریزی فرهنگی است؛ با هدف «نهادینه کردن فرهنگ زیارت با معرفت» و «جلوگیری از احتکار، گرانفروشی و دغدغههای اقتصادی در ایام اربعین».
در این نگاه، فرهنگ اربعین فقط به شور و عزاداری و مراسم خلاصه نمیشود؛ بلکه باید در سبک رفتار اقتصادی، نحوه برخورد با زائر، عدالت در قیمتگذاری و حتی مدیریت دغدغههای معیشتی هم بازتاب پیدا کند.
امام جمعه ایلام، اگرچه از مهماننوازی مردم استان قدردانی میکند، اما شرط پایداری این سرمایه اجتماعی را «تبیین درست فرهنگ اربعین» میداند؛ بهگونهای که زائر «از آغاز سفر تا بازگشت، تفاوت معناداری را درک کند». تفاوتی که اگر محقق شود، علاوه بر رضایت زائر، به اعتبار ملی استان نیز تبدیل خواهد شد.
به گزارش ایسنا، آنچه از مجموع سخنان استاندار، فرمانده سپاه و امام جمعه ایلام برمیآید، تصویر استانی است که هر سال در آستانه اربعین، با ظرفیتی فراتر از توان معمول خود مواجه میشود و ناگزیر است همزمان چند بازی را پیش ببرد:
- مدیریت فوری و اضطراری جمعیت میلیونی
- تأمین حداقلهای معیشتی و خدماتی مانند آب، غذا، بهداشت، درمان و حملونقل
- حفظ نظم، امنیت و کرامت زائران
- و در عین حال، تلاش برای تبدیل این موج سالانه به فرصتی برای توسعه پایدار زیرساختها و اقتصاد محلی
در این میان، نقدهای درونی مسئولان به یکدیگر و به ساختارهای موجود ـ از سازههای موقت و مواکب پراکنده گرفته تا پارکینگهای بیهویت و کمیتههای فرهنگی کماثر ـ نشان میدهد که نگاه رسمی به اربعین در مرز مهران، بهتدریج از «مدیریت یک مراسم» به سمت «مدیریت یک پدیده پیچیده اجتماعی، اقتصادی و زیرساختی» در حال حرکت است؛ مسیری که موفقیت یا ناکامی آن، در روزهای شلوغ اربعین، نه در صورتجلسهها، که در تجربه مستقیم زائران، خود را نشان خواهد داد.
انتهای پیام
