به گزارش ایسنا، این جام که امروزه در موزه لوور پاریس نگهداری میشود، حدود ۶ هزار سال قدمت دارد؛ اثری ساختهشده در زمانی است که هنوز بسیاری از تمدنهای بزرگ جهان شکل نگرفته و یا نوپا بودند، اما صنعتگران و هنرمندان ساکن شوش، در جنوب غربی ایران، به مرحلهای از مهارت رسیده بودند که آثارشان امروز در مهمترین موزههای جهان نگهداری میشود.
برای درک اهمیت این اثر، ابتدا باید به شوش نگاه کرد؛ شهری باستانی که در منطقه خوزستان امروزی قرار داشت و بعدها به یکی از مهمترین مراکز سیاسی و فرهنگی منطقه تبدیل شد. اما زمانی که این جام ساخته شد، شوش هنوز در آغاز مسیر شهرنشینی قرار داشت. این اثر متعلق به دورهای است که باستانشناسان آن را «شوش یک» مینامند؛ دورهای میان حدود ۴۲۰۰ تا ۳۵۰۰ پیش از میلاد که جوامع انسانی در حال گذار از روستاهای کشاورزی به ساختارهای پیچیدهتر اجتماعی بودند. به همین دلیل، جام شوش فقط یک شیء هنری نیست، بلکه سندی از آغاز تمدن در فلات ایران محسوب میشود.
این جام در جریان حفاریهای باستانشناسی هیات فرانسوی در فاصله سالهای ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۸ میلادی کشف شد؛ کاوشهایی که به سرپرستی باستانشناس فرانسوی، ژاک دمورگان، انجام میشد. محل کشف اثر نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این جام نه در یک خانه یا کارگاه، بلکه در گورستانی بزرگ در نزدیکی تپه آکروپل شوش (مربوط به دوره عیلامیان) پیدا شد. همین موضوع باعث شده است بسیاری از پژوهشگران معتقد باشند این ظرف احتمالاً کاربرد آیینی یا تدفینی داشته است. در واقع، تعداد زیادی از ظروف مشابه در قبرهای همان دوره کشف شدهاند و به نظر میرسد بخشی از وسایلی بودهاند که همراه مردگان دفن میشدند.
ابعاد جام در نگاه اول شاید عجیب به نظر برسد. ارتفاع آن حدود ٢٨/٩ سانتیمتر و قطر آن حدود ١۶/۴ سانتیمتر است؛ یعنی ظرفی نسبتاً بزرگ و بلند که میتواند حجم قابلتوجهی مایع در خود جای دهد. اما پژوهشگران معتقدند احتمالاً این ظرف برای استفاده روزمره ساخته نشده بود. اندازه بزرگ، دیوارههای نازک و ظرافت بالای ساخت، استفاده عملی از آن را دشوار میکرده و احتمالاً بیشتر یک شیء تشریفاتی یا آیینی بوده است. برخی محاسبات نشان میدهد این ظرف تقریباً نزدیک به چهار لیتر ظرفیت داشته، چیزی که آن را برای یک جام معمولی نامناسب میکند.
اما آنچه این جام را به شاهکاری هنری تبدیل کرده، صرفاً قدمت آن نیست، بلکه شیوه طراحی و اجرای نقوش روی آن است. سطح ظرف به چند نوار افقی تقسیم شده؛ روشی که بعدها در بسیاری از سنتهای هنری جهان نیز دیده میشود. در بالاترین بخش جام، پرندگان آبزی با گردنهای کشیده و تکرارشونده دیده میشوند؛ تصاویری که احتمالاً بازتاب محیط طبیعی دشتهای اطراف شوش هستند؛ منطقهای که در آن زمان رودخانهها، تالابها و منابع آبی فراوان وجود داشت. زیر این پرندگان، ردیفی از سگهای کشیده و دونده قرار دارد که بسیاری آنها را نوعی سگ شکاری شبیه سالوکی یا تازی ایرانی میدانند، حیواناتی که احتمالاً در شکار نقش مهمی داشتند.
اما مهمترین بخش طراحی، تصویر بز کوهی بزرگ یا ایبکس (Ibex) است؛ حیوانی که تقریباً تمام فضای مرکزی ظرف را اشغال کرده است. این بز با شاخهایی بسیار بزرگ و منحنی ترسیم شده، شاخهایی که آنقدر اغراقشده هستند که تقریباً به یک شکل هندسی تبدیل میشوند. نکته مهم اینجاست که هنرمند شوشی تلاش نکرده حیوان را کاملاً طبیعی بازنمایی کند، بلکه آن را سادهسازی کرده، فرمها را انتزاعی کرده و از حیوان برای خلق یک ترکیببندی بصری استفاده کرده است. این موضوع باعث شده بسیاری از مورخان هنر، جام شوش را نه صرفاً یک ظرف، بلکه نمونهای اولیه از تفکر طراحی و انتزاع بصری بدانند.
در واقع، یکی از شگفتانگیزترین جنبههای این اثر، رابطه میان فرم ظرف و نقاشی روی آن است. انحنای شاخهای بز با فرم استوانهای ظرف هماهنگ شده است، خطوط افقی چشم بیننده را دور بدنه حرکت میدهند و تکرار عناصر تصویری نوعی ریتم بصری ایجاد میکند. این موضوع نشان میدهد صنعتگران شوش فقط در حال نقاشی روی سفال نبودند، بلکه به رابطه میان حجم، سطح و تصویر فکر میکردند. چیزی که امروزه در طراحی مدرن نیز اهمیت زیادی دارد.
یکی دیگر از نکات مهم درباره این اثر، تکنیک ساخت آن است. ساخت چنین ظرفی با دیوارههای نازک، تقارن بالا و سطح صاف، نیازمند شناخت دقیق خاک، رطوبت، حرارت و فرایند پخت بوده است. به بیان دیگر، سفالگر شوشی صرفاً یک هنرمند نبود، بلکه همزمان دانشمند مواد، طراح و صنعتگر نیز محسوب میشد. این موضوع نشان میدهد صنایعدستی ایران از همان مراحل اولیه، صرفاً تولید اشیای کاربردی نبوده، بلکه ترکیبی از دانش فنی و خلاقیت هنری بوده است.
پژوهشگران همچنین به تکرار تصویر بز کوهی در هنر ایران باستان توجه کردهاند. بز کوهی در مناطق کوهستانی زاگرس حیوانی آشنا است و بعدها نیز در سفال، فلزکاری و حتی هنر هخامنشی تکرار شد.
برخی پژوهشگران معتقدند این حیوان احتمالاً با مفاهیمی مانند باروری، طبیعت یا قدرت مرتبط بوده، هرچند هنوز هیچ تفسیر قطعی درباره معنای آن وجود ندارد. آنچه مشخص است، این است که بز کوهی به یکی از ماندگارترین نمادهای تصویری هنر ایران تبدیل شد، نمادی که ریشههای آن را میتوان در همین جام ششهزارساله جستوجو کرد.
امروز، جام سفالی شوش در بخش «آثار خاور نزدیک باستان» در لوور نگهداری میشود و به یکی از شناختهشدهترین آثار پیشاتاریخی ایران تبدیل شده است. حضور این اثر در یکی از بزرگترین موزههای جهان، نشان میدهد خلاقیت و مهارت صنعتگران ایرانی تنها به دوران امپراتوریهای بزرگ محدود نمیشود، بلکه هزاران سال پیش از شکلگیری آن امپراتوریها نیز، مردمانی در شوش توانسته بودند از خاک، رنگ و آتش، اثری خلق کنند که پس از شش هزار سال همچنان تحسینبرانگیز باشد.
انتهای پیام
