غروب که می‌شود برخی کافه‌ها، بوستان‌ها، خیابان‌های پرتردد و پاتوق‌های جوانان، چهره دیگری به خود می‌گیرند؛ میان صدای موسیقی، گفت‌وگوهای دوستانه و رفت‌وآمدهای روزمره، حلقه‌های دود در هوا شکل می‌گیرد و محو می‌شود؛ شاید تا سال‌ها پیش سیگار کشیدن برای بسیاری از جوانان عملی بود که باید از نگاه خانواده و جامعه پنهان می‌ماند، اما امروز در بسیاری از فضاهای عمومی، سیگار نه تنها پنهان نمی‌شود بلکه گاه به بخشی از تصویر و هویت اجتماعی افراد تبدیل شده است.

در این میان، آنچه بیش از همه نگران‌کننده به نظر می‌رسد کاهش حساسیت جامعه نسبت به مصرف دخانیات و عادی شدن تدریجی آن در میان نسل جوان است؛ نسلی که درگیر فشارهای اقتصادی، اضطراب آینده، بحران هویت و بمباران بی‌وقفه اطلاعات در فضای مجازی است و گاه در میان همه این آشفتگی‌ها، سیگار را راهی برای آرامش یا پذیرفته شدن در جمع دوستان می‌داند.

وقتی سیگار نکشیدن عجیب به نظر می‌رسد

اگر تا چند سال پیش مصرف دخانیات در میان نوجوانان و جوانان رفتاری پنهان بود، امروز در بسیاری از جمع‌های دوستانه، کافه‌ها، پارک‌ها و پاتوق‌های شهری به امری عادی تبدیل شده است. در برخی گروه‌های همسالان حتی گاهی فردی که سیگار نمی‌کشد، بیشتر از فرد سیگاری مورد پرسش قرار می‌گیرد.

کامران، یکی از جوانانی که سال‌های دانشجویی را پشت سر گذاشته، می‌گوید نخستین بار در جمع دوستانش با سیگار آشنا شد؛ ابتدا تنها نظاره‌گر بود اما به مرور احساس کرد برای پذیرفته شدن در جمع باید همان کاری را انجام دهد که دیگران انجام می‌دهند.

او می‌گوید: اولش فقط از روی کنجکاوی بود، دوستانم سیگار می‌کشیدند و من نگاه می‌کردم. بعد احساس کردم کنار آن‌ها شبیه یک بچه دیده می‌شوم. با یک نخ شروع کردم و امروز به جایی رسیده‌ام که اگر سیگار نکشم، انگار چیزی در زندگی‌ام کم است.

داستان میثم تنها یک روایت شخصی نیست؛ روایتی است که این روزها در میان بسیاری از جوانان تکرار می‌شود؛ جایی که نیاز به تعلق داشتن، پذیرفته شدن و هم‌رنگ شدن با جمع، گاه از آگاهی نسبت به آسیب‌های سیگار قدرتمندتر عمل می‌کند.

از کنجکاوی تا وابستگی

بسیاری از مصرف‌کنندگان دخانیات، نخستین تجربه خود را با یک حس ساده آغاز می‌کنند؛ کنجکاوی

میلاد که سال‌هاست با مصرف سیگار دست و پنجه نرم می‌کند، می‌گوید: وقتی می‌دیدم پدرم، بعضی از مردان فامیل و تعدادی از دوستانم سیگار می‌کشند، برایم سوال بود که چه چیزی در این دود وجود دارد که همه سراغش می‌روند. او نخستین نخ سیگار را در ۱۳ سالگی خرید؛ خریدی پنهانی که قرار بود فقط یک بار اتفاق بیفتد. اما آن یک بار، آغاز مسیری شد که زندگی‌اش را تغییر داد. اوایل حس می‌کردم بزرگ شده‌ام. بعد کم‌کم سیگار وارد زندگی روزمره‌ام شد. دائم به این فکر می‌کردم که چه زمانی فرصت پیدا می‌کنم یک نخ دیگر بکشم. دوستان سیگاری بیشتری پیدا کردم و پایم به دورهمی‌هایی باز شد که بعدها مشروب و مواد مخدر هم در آن حضور داشت. او حالا با وجود آگاهی از آسیب‌های سیگار، همچنان درگیر وابستگی است.

دخترانی که در میان دود به دنبال هویت می‌گردند

یکی از تغییرات قابل توجه سال‌های اخیر، افزایش حضور دختران در جمع مصرف‌کنندگان دخانیات است؛ کافی است سری به برخی کافه‌ها، پاتوق‌های جوانان یا دورهمی‌های شبانه زده شود تا دخترانی دیده شوند که سیگار بخشی از سبک زندگی روزمره آن‌ها شده است.

الناز، یکی از همین نوجوانان است، او می‌گوید: از بس شنیده بودم که زن‌ها نباید سیگار بکشند، دلم می‌خواست امتحانش کنم. می‌خواستم نشان بدهم دخترها هم می‌توانند هر کاری انجام دهند؛ اما پشت این جملات، تردیدهای زیادی پنهان است.

الناز اعتراف می‌کند که هنوز خانواده‌اش از مصرف سیگار او اطلاعی ندارند و گاهی هنگام سیگار کشیدن احساس می‌کند کار اشتباهی انجام می‌دهد.

او می‌گوید: گاهی خجالت می‌کشم و احساس می‌کنم سیگار کشیدن عیب دارد، اما گاهی هم با سیگار کشیدن احساس آرامش پیدا می‌کنم؛ هرچند این آرامش خیلی زود تمام می‌شود و ذهنم دوباره درگیر می‌شود.

روایت الناز بیش از آنکه درباره سیگار باشد، درباره جست‌وجوی هویت است؛ تلاشی برای دیده شدن، متفاوت بودن و پاسخ دادن به پرسش «من کیستم؟» در دنیایی که هر روز پیچیده‌تر از گذشته می‌شود.

آرامشی که وجود ندارد

برای بسیاری از مصرف‌کنندگان، سیگار یا قلیان مترادف آرامش است؛ لحظه‌ای کوتاه برای فاصله گرفتن از شلوغی زندگی، فشارهای روزمره و دغدغه‌های ذهنی؛ در همین رابطه دکتر محمدهادی فرحزادی، متخصص مطالعات اعتیاد، مدیر مرکز تحقیقات اعتیاد و علوم رفتاری و قائم‌مقام دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در گفت‌وگو با ایسنا روایت دیگری از این آرامش ارائه می‌دهد.

وی می‌گوید: سیگار و قلیان از نظر عصبی و فیزیولوژیک اثر آرام‌بخش واقعی ایجاد نمی‌کنند. آنچه مصرف‌کنندگان تجربه می‌کنند، بیشتر ناشی از تأثیر نیکوتین بر سیستم پاداش و وابستگی مغز است تا کاهش واقعی استرس.

به گفته وی، نیکوتین با اتصال به گیرنده‌های استیل‌کولین نیکوتینی در مغز، موجب آزادسازی دوپامین می‌شود؛ ماده‌ای که نقش مهمی در احساس لذت و پاداش دارد.

فرحزادی در ادامه ادامه می‌گوید: این احساس معمولاً کوتاه‌مدت است و حتی تا حد زیادی ناشی از رفع علائم کمبود نیکوتین در بدن محسوب می‌شود. در نبود نیکوتین، فرد دچار بی‌قراری و افزایش استرس می‌شود و با مصرف دوباره سیگار یا قلیان، این احساس به طور موقت تسکین می‌یابد. در واقع استرس واقعی کاهش پیدا نمی‌کند و مصرف مداوم در بلندمدت فرد را استرس‌زاتر می‌کند.

چگونه مغز در دام نیکوتین گرفتار می‌شود؟

مدیر مرکز تحقیقات اعتیاد و علوم رفتاری دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد با تشریح سازوکار مغزی وابستگی به دخانیات خاطرنشان کرد: نیکوتین به سرعت از طریق ریه‌ها وارد خون و سپس مغز می‌شود و باعث ترشح دوپامین در ناحیه‌ای به نام هسته آکومبنس می‌شود؛ بخشی از مغز که نقش مهمی در احساس لذت و پاداش دارد.

وی ادامه داد: نیکوتین به ویژه گیرنده‌های A4B2 را فعال می‌کند که موجب افزایش فعالیت نورون‌های دوپامینرژیک و آزادسازی انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین و نوراپی‌نفرین می‌شود.

فرحزادی افزود: نیکوتین همچنین موجب افزایش ترشح آدرنالین می‌شود؛ اتفاقی که ضربان قلب و فشار خون را بالا می‌برد و سیستم عصبی مرکزی را تحریک می‌کند. این حالت گاهی به اشتباه از سوی مصرف‌کننده به عنوان آرامش تعبیر می‌شود.

چرخه‌ای که پایان ندارد

فرحزادی درباره مدت اثر نیکوتین گفت: حس رضایت ناشی از نیکوتین بسیار کوتاه‌مدت است و معمولاً از چند دقیقه تا کمتر از دو ساعت دوام دارد. پس از آن سطح نیکوتین در بدن کاهش پیدا می‌کند و نیاز به مصرف مجدد ایجاد می‌شود.

وی افزود: پس از افت دوپامین، فرد ممکن است دچار اضطراب، بی‌قراری و کاهش انرژی شود. مصرف دوباره سیگار یا قلیان در این شرایط فقط علائم ترک را به طور موقت بهبود می‌دهد، نه اینکه آرامش واقعی ایجاد کند.

از بیماری قلبی تا سرطان

این متخصص علوم اعصاب با اشاره به عوارض مصرف دخانیات گفت: در کوتاه‌مدت مصرف سیگار و قلیان باعث افزایش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون و تحریک سیستم عصبی سمپاتیک می‌شود.

وی ادامه داد: افزایش سطح کربن‌مونوکسید خون، کاهش توانایی خون برای حمل اکسیژن، تحریک مخاط تنفسی، سرفه و کاهش ظرفیت ریه‌ها از دیگر عوارض شایع مصرف دخانیات است.

به گفته فرحزادی، در بلندمدت نیز خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته، حمله قلبی، سرطان ریه، دهان و حنجره، بیماری‌های مزمن ریوی و وابستگی شدید به نیکوتین به طور قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند.

یزد؛ مصرف کمتر، اما سنگین‌تر

فرحزادی با اشاره به آخرین آمارهای مصرف دخانیات در کشور گفت: حدود ۲۵ درصد مردان و پنج درصد زنان ایرانی مصرف‌کننده یکی از فرآورده‌های دخانی هستند و در مجموع حدود ۱۴ درصد جمعیت کشور از مواد دخانی استفاده می‌کنند.

وی افزود: استان یزد از نظر شیوع مصرف دخانیات در محدوده متوسط کشور قرار دارد، اما یک ویژگی مهم دارد؛ افرادی که در یزد مصرف‌کننده دخانیات هستند، معمولاً میزان مصرف بیشتری نسبت به میانگین کشوری دارند و در گروه مصرف‌کنندگان سنگین قرار می‌گیرند.

این متخصص مطالعات اعتیاد خاطرنشان کرد: سالانه حدود ۶۰ هزار نفر در کشور به دلیل مصرف مواد دخانی جان خود را از دست می‌دهند و مصرف دخانیات همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر قابل پیشگیری در جهان محسوب می‌شود.

وی تأکید کرد: خوشبختانه آثار مثبت ترک سیگار بسیار سریع آغاز می‌شود. تنها ۲۰ دقیقه پس از خاموش کردن آخرین نخ سیگار، تغییرات مثبت در بدن شروع می‌شود و یک سال پس از ترک نیز خطر بیماری‌های قلبی و عروقی به شکل قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند.

هویت  در مِه

شاید مسئله اصلی امروز تنها سیگار نباشد؛ بلکه نسلی باشد که در میان انبوه اطلاعات، فشارهای اقتصادی، اضطراب آینده و بحران هویت، به دنبال پناهگاهی برای آرامش و پذیرفته شدن می‌گردد؛ نسل جدید بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت‌وگو، شنیده شدن و درک شدن است. نسلی که اگر زبانش فهمیده نشود، ممکن است آرامش را در میان حلقه‌های دود جست‌وجو کند.

هفته ملی مبارزه با دخانیات فرصتی است برای بازنگری در این واقعیت؛ اینکه سیگار تنها یک انتخاب شخصی نیست، بلکه پدیده‌ای اجتماعی است که سلامت فرد، خانواده و جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

شاید وقت آن رسیده باشد که آرامش را از نو تعریف کنیم؛ آرامشی که نه از نیکوتین و دود، بلکه از آگاهی، ارتباط سالم، امید و سبک زندگی درست به دست می‌آید؛ جامعه‌ای که بتواند زبان نسل جوان را بفهمد، کمتر شاهد نسلی خواهد بود که هویت خود را در میان حلقه‌های دود جست‌وجو می‌کند.

انتهای پیام