آتشسوزی مراتع و جنگلها در فصول گرم سال، بحرانی که دیگر نمیتوان آن را یک حادثه فصلی و مقطعی دانست، بلکه به تهدیدی مزمن و پرهزینه برای محیطزیست، منابع طبیعی و حتی امنیت معیشتی مناطق روستایی تبدیل شده است.
هر سال با آغاز فصل گرما، بخشهایی از مراتع و پوشش گیاهی استان درگیر آتشسوزی میشود؛ حریقهایی که گاه در چند ساعت، حاصل سالها احیای طبیعت را از بین میبرد. اگرچه در گذشته وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع بیشتر به شرایط طبیعی نسبت داده میشد، اما امروز کارشناسان معتقدند سهم عوامل انسانی در شکلگیری این بحران بهمراتب بیشتر از عوامل طبیعی است؛ موضوعی که زنگ خطر جدیتری را برای مدیریت منابع طبیعی به صدا درآورده است.
تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر، الگوی بروز حوادث طبیعی را تغییر داده و مناطق مستعد حریق را گسترش داده است. کاهش بارندگی مؤثر، افزایش دمای متوسط هوا و خشکشدن تدریجی پوشش گیاهی باعث شده حتی یک جرقه کوچک بتواند به آتشسوزی گسترده تبدیل شود. در چنین شرایطی، کوچکترین بیاحتیاطی انسانی میتواند به بحرانی بزرگ منجر شود؛ از روشنکردن آتش در طبیعت و خاموشنکردن کامل آن گرفته تا رهاسازی تهسیگار، بطریهای شیشهای و سوزاندن بقایای کشاورزی در حاشیه مراتع.
کارشناسان حوزه منابع طبیعی معتقدند آنچه امروز در بسیاری از استانهای کشور از جمله زنجان مشاهده میشود، صرفاً افزایش تعداد آتشسوزیها نیست، بلکه تغییر ماهیت بحران است. آتشسوزیها دیگر محدود به نقاط خاص یا بازه زمانی کوتاه نیستند و گستره و شدت آنها در حال افزایش است؛ موضوعی که نشان میدهد مدیریت سنتی مقابله با حریق دیگر پاسخگوی شرایط جدید اقلیمی نیست.
در همین رابطه، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان با اشاره به افزایش تهدیدهای محیطزیستی همزمان با گرمتر شدن هوا به خبرنگار ایسنا، میگوید: بحرانهای طبیعی دیگر در حد هشدارهای نظری باقی نماندهاند و آثار آنها امروز بهصورت ملموس در عرصههای طبیعی دیده میشود.
سید حسن حسینی با بیان اینکه افزایش دما فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد کرده است، تأکید میکند: آمادگی عملیاتی دستگاههای مرتبط برای مقابله با حریق باید متناسب با شرایط جدید اقلیمی تقویت شود.
به گفته وی، تجربه سالهای گذشته نشان داده شناسایی مناطق پرخطر، پایش مستمر و انجام اقدامات پیشگیرانه میتواند از گسترش خسارتها جلوگیری کند.
با این حال، آمارهای ثبتشده نشان میدهد ابعاد بحران فراتر از هشدارهای معمول است. فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان اعلام میکند که تنها در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱۶ مورد آتشسوزی در بیش از هزار هکتار از عرصههای طبیعی استان رخ داده است؛ آماری که بیانگر خسارت گسترده به مراتع، پوشش گیاهی و زیستگاههای طبیعی استان است.
سرهنگ عباس عباسی با اشاره به شناسایی سه منطقه بحرانی آتشسوزی در زنجان، بخش قابلتوجهی از این حوادث را ناشی از عوامل انسانی میداند و میگوید: بیشترین موارد حریق معمولاً در ماههای مرداد، شهریور و مهر اتفاق میافتد، هرچند امسال به دلیل بارشهای مناسب بهاری، احتمال میرود آغاز فصل آتشسوزی با اندکی تأخیر و از تیرماه باشد.
او معتقد است یکی از مهمترین چالشهای مدیریت حریق در استان، فاصله میان زمان وقوع آتشسوزی تا حضور نیروهای امدادی است؛ فاصلهای که در بسیاری از مواقع، باعث گسترش سریع آتش و افزایش خسارتها میشود. به همین دلیل، استفاده از ظرفیت جوامع محلی و تجهیز روستاها به امکانات اولیه اطفای حریق در دستور کار قرار گرفته است.
در سالهای اخیر، ایجاد خانههای اطفای حریق در برخی روستاهای استان، آموزش دهیاران و برگزاری مانورهای محلی از جمله اقداماتی بوده که با هدف افزایش سرعت واکنش اولیه انجام شده است. مسئولان منابع طبیعی معتقدند تجربه نشان داده هرجا مشارکت مردم محلی جدیتر بوده، میزان خسارتها نیز کاهش یافته است؛ زیرا ساکنان روستاها معمولاً نخستین افرادی هستند که از وقوع حریق مطلع میشوند و در صورت برخورداری از آموزش و تجهیزات لازم، میتوانند پیش از گسترش آتش وارد عمل شوند.
در همین زمینه، رئیس حراست منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان نیز آموزش نیروهای محلی را یکی از حلقههای مغفولمانده مدیریت بحران میداند.
عباس لطفی تأکید میکند: دهیاریها باید به تجهیزات اولیه و آموزشهای تخصصی مقابله با حریق مجهز شوند تا بتوانند در دقایق ابتدایی حادثه، نقش مؤثری در مهار آتش ایفا کنند؛ چراکه در بسیاری از موارد، زمان طلایی کنترل حریق پیش از رسیدن نیروهای امدادی از بین میرود.
اما در کنار کمبود تجهیزات و چالشهای مدیریتی، کارشناسان بر یک نکته کلیدی تأکید دارند؛ اینکه ریشه اصلی بخش زیادی از آتشسوزیها به ضعف فرهنگ عمومی در مواجهه با طبیعت بازمیگردد. به اعتقاد آنان، تا زمانی که حساسیت اجتماعی نسبت به حفظ منابع طبیعی افزایش پیدا نکند، نمیتوان انتظار کاهش پایدار حریقها را داشت.
فرهنگسازی، آموزش عمومی و افزایش آگاهی اجتماعی، همچنان مهمترین و کمهزینهترین راهکار پیشگیری از آتشسوزی محسوب میشود. آموزش دانشآموزان، تولید محتوای رسانهای، هشدارهای مستمر در فصل گرما و مشارکت سازمانهای مردمنهاد میتواند نقش مهمی در کاهش رفتارهای پرخطر داشته باشد.
بسیاری از آتشسوزیها تنها با رعایت چند نکته ساده قابل پیشگیری هستند؛ خاموشکردن کامل آتش پیش از ترک طبیعت، خودداری از رهاسازی زبالههای اشتعالزا، پرهیز از سوزاندن بقایای کشاورزی و رعایت اصول ایمنی در مناطق خشک، اقداماتی ساده اما بسیار اثرگذار در حفاظت از منابع طبیعی به شمار میروند.
کارشناسان هشدار میدهند تداوم روند تخریب مراتع و پوشش گیاهی، تنها به از بین رفتن چشماندازهای طبیعی محدود نمیشود، بلکه پیامدهای گستردهتری مانند تشدید فرسایش خاک، افزایش خطر سیلاب، کاهش تنوع زیستی و آسیب به معیشت جوامع محلی را نیز به دنبال دارد. از این منظر، حفاظت از منابع طبیعی صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با امنیت زیستی و توسعه پایدار استان محسوب میشود.
اکنون زنجان در آستانه تابستانی قرار گرفته که میتواند آزمونی جدی برای مدیریت بحران حریق باشد. آزمونی که موفقیت در آن، تنها به امکانات دولتی وابسته نیست و بدون همراهی مردم، آموزش مستمر، آمادگی محلی و مسئولیتپذیری اجتماعی، مهار آتشسوزیهای طبیعت دشوارتر از همیشه خواهد بود.
انتهای پیام
