سید محمد جعفر ناظمالسادات در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه خشکسالی در همه کشورها تعریف واحدی ندارد، گفت: پیش از هر قضاوتی باید مشخص کنیم خشکسالی را از چه دیدگاهی تعریف میکنیم. برای مثال در برخی کشورها مانند مصر، بارندگی نقش چندانی در زندگی مردم ندارد و بیش از ۹۵ درصد منابع آبی از رود نیل و سرشاخههای آن تأمین میشود، بنابراین در چنین کشوری اگر دبی رود نیل کاهش پیدا کند، آن را خشکسالی میدانند و اگر افزایش یابد، از ترسالی سخن میگویند.
وی ادامه داد: اما در استانی مانند فارس نگاه به خشکسالی بیشتر بر اساس میزان بارندگی و گاهی بارش برف شکل میگیرد؛ یعنی بررسی میکنیم که در یک سال چه میزان بارش ثبت شده است. از سوی دیگر، متخصصان منابع آب ممکن است از زاویه پر یا خالی بودن سدها به موضوع نگاه کنند و کشاورزان نیز بیشتر به این توجه دارند که آیا آب به اندازه کافی به منطقه ریشه گیاه میرسد یا نه. بنابراین، پیش از هر قضاوتی باید روشن کنیم خشکسالی را از چه دیدگاهی تعریف میکنیم.
ناظمالسادات افزود: با این حال اگر بخواهیم یک سنجه عمومی در نظر بگیریم، زمانی که بارندگی یک منطقه کمتر از میانگین درازمدت باشد، میتوان گفت آن منطقه یک دوره خشک را سپری میکند و اگر بارش از میانگین بلندمدت بیشتر باشد، میتوان از یک دوره نسبتاً خوب یا تر سخن گفت.
سوپر النینو و تقویت احتمال بارش؛ اما برای قطعیت زود است
رئیس پژوهشکده جوی-اقیانوسی دانشگاه شیراز با اشاره به نقش الگوهای اقلیمی در وضعیت پیشرو گفت: برای امسال یک حالت «سوپر النینو» پیشبینی شده است؛ یعنی النینویی بسیار نیرومند که در آن آبهای اقیانوس آرام در سواحل آمریکای جنوبی و آمریکای شمالی بهطور قابل توجهی گرم میشوند. بر اساس نتایج چندین مقاله علمی که بنده و دیگران منتشر کردهایم، معمولاً در چنین شرایطی بارندگی ششماهه سرد سال و همچنین بارشهای تابستانه در ایران افزایش پیدا میکند.
ناظمالسادات با تأکید بر اینکه این رابطه همیشه قطعی نیست، تصریح کرد: استثناهایی هم وجود داشته و در برخی موارد با وجود النینوی قوی، در ایران و بهویژه در استان فارس بارندگی مطلوبی رخ نداده است. با این حال احتمال اینکه پاییز و زمستان نسبتاً خوبی در پیش داشته باشیم وجود دارد؛ هرچند هنوز برای تأیید نهایی زود است و باید زمان بیشتری بگذرد تا بتوان پیشبینی دقیقتری ارائه داد.
در فارس مسئله اصلی «خشکسالی» نیست؛ «کمآبی» است
این استاد دانشگاه در ادامه با تفکیک دو مفهوم «خشکسالی» و «کمآبی» تأکید کرد: خشکسالی به این معناست که شرایط جوی و اقلیمی بهگونهای باشد که بارندگی کمتر از میانگین شود یا روند بارش در یک بازه زمانی کاهش پیدا کند، اما کمآبی بیشتر به نحوه بهرهبرداری و مدیریت منابع آب مربوط میشود.
وی گفت: در استان فارس بر اساس بررسی دادههای صدساله بارش شیراز، روند کاهنده پایدار و مداومی مشاهده نشده است. ممکن است در برخی دورهها، مثلاً ۱۰ تا ۱۵ سال بارش کاهش یافته باشد، اما پس از آن دوباره افزایش پیدا کرده است. بنابراین از نظر اقلیمی، تا حدی میتوان گفت نگرانی جدی از بابت یک خشکسالی بلندمدت و پایدار وجود ندارد.
ناظمالسادات تأکید کرد: مسئله اصلی ما کمآبی است نه صرفاً خشکسالی؛ و این کمآبی بیش از هر چیز ناشی از مدیریت نادرست منابع آب است. ما آب رودخانهها را بیش از اندازه مصرف کردهایم، بسیاری از رودخانههای استان خشک شدهاند و منابع آب زیرزمینی نیز در دشتها یکی پس از دیگری در حال کاهش و خشک شدن هستند. این وضعیت به دلیل برداشت بیش از اندازه و غیرمجاز از منابع آب رخ داده است.
برداشت بیرویه و مصرف غیربهینه؛ ریشه پررنگ بحران آب
وی ادامه داد: بهرهبرداری ما از آب بهینه نیست و بخش زیادی از آبی که مصرف میشود به دلیل آبیاری نامناسب، مدیریت ضعیف کشت و تبخیر بالا از دست میرود. به همین دلیل، بحران فعلی بیش از آنکه ناشی از اقلیم باشد، حاصل ضعف در مدیریت منابع آب است.
رئیس پژوهشکده جوی-اقیانوسی دانشگاه شیراز با اشاره به وضعیت چاههای آب در استان فارس اظهار کرد: در سطح استان تعداد بسیار زیادی چاه غیرقانونی وجود دارد که از آنها برداشت صورت میگیرد. از سوی دیگر، حتی در میان چاههای قانونی نیز لزوماً بهرهبرداری بهدست متخصصان آب انجام نمیشود و در عمل هر فردی که امکان دسترسی به آب پیدا کرده، شبانهروز پمپاژ انجام میدهد.
وی در ادامه افزود: در بسیاری موارد کمبودها در عملیات زراعی، گیاهپزشکی و مدیریت کشت، با مصرف آب بیشتر جبران میشود در حالی که این شیوه نهتنها آب را نابود میکند، بلکه الزاماً به تولید غذای باکیفیت هم منجر نمیشود. ما بهروشنی میدانیم که اگر بخواهیم برای تولید مواد غذایی به شکل بهینه کشت انجام دهیم چه میزان آب نیاز داریم، اما در حال حاضر چندین برابر آن مصرف میکنیم بدون آنکه خروجی متناسبی به دست آوریم.
ضرورت تقویت نگاه تخصصی در بهرهبرداری از منابع آب
ناظمالسادات با اشاره به ضرورت بهرهگیری از دانش تخصصی در مدیریت منابع آب گفت: در بسیاری از مشاغل و فعالیتها، داشتن تخصص و مجوز حرفهای یک الزام محسوب میشود و به نظر میرسد در حوزه برداشت و پمپاژ آب نیز، با توجه به ارتباط مستقیم آن با حیات کشور و امنیت غذایی، باید بیش از پیش به این ملاحظات تخصصی توجه شود.
وی تصریح کرد: بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی باید کاملاً بر مبنای دانش و تخصص استوار باشد. در حال حاضر یکی از چالشهای ما این است که گاهی میان برنامههای مدیریتی و آنچه در واقعیت میدانی و در حوزه مصرف رخ میدهد فاصله ایجاد میشود، لذا ضروری است نظارتها و سازوکارهای اجرایی بهگونهای تقویت شوند که میزان برداشت از سفرههای زیرزمینی، دقیقاً با توان اکولوژیک و استانداردهای کارشناسی منطبق باشد.
کمتوجهی به علم؛ تهدید برای امنیت غذایی
رئیس پژوهشکده جوی-اقیانوسی دانشگاه شیراز با انتقاد از کمتوجهی به نظر متخصصان در کشور، گفت: به نظر من در بسیاری از زمینهها به علم بها داده نمیشود و حرف متخصصان مورد توجه کافی قرار نمیگیرد. ما معمولاً تا انتهای یک مسیر پیش میرویم و وقتی بحران شدید شد، آن مسیر را رها میکنیم و سراغ مسیر دیگری میرویم. در حالی که این رویکرد در موضوعی مانند آب میتواند تبعات بسیار سنگینی داشته باشد.
ناظمالسادات ادامه داد: این وضعیت، امنیت غذایی کشور را با تهدید مواجه کرده است. همین حالا نیز اگر واردات برخی اقلام اساسی مانند گندم با مشکل مواجه شود، کشور با دشواریهای جدی روبهرو خواهد شد. هر کشوری باید برای آب و امنیت غذایی خود برنامهریزی و آیندهپژوهی داشته باشد.
وی افزود: سازمانهای مسئول باید مشخص کنند که برای آینده آب ایران چه برنامهای دارند، با چه جمعیتی میخواهند کشور را اداره کنند و ظرفیت اقلیمی هر منطقه تا چه اندازه پاسخگوی تمرکز جمعیت است. شهرهایی مانند شیراز و تهران نمونههایی هستند که فشار جمعیتی بر منابع آب آنها هر سال بیشتر میشود و این مسئله حتی تأمین آب آشامیدنی را نیز با دشواری روبهرو کرده است.
تمرکز جمعیت در کلانشهرها، بحران آب را تشدید میکند
ناظمالسادات با اشاره به اثر توزیع نامتوازن جمعیت بر تشدید بحران آب گفت: یکی از عواملی که این بحران را تشدید کرده، تمرکز بیش از حد جمعیت در شهرهایی مانند شیراز است. در حالی که بسیاری از روستاها خالی شدهاند جمعیت زیادی در شهری متمرکز شده که ظرفیت اقلیمی آن پاسخگوی این حجم از جمعیت نیست. این موضوع توازن آبی را بر هم میزند و در آینده میتواند مشکلات جدیتری برای استان، کشور و ساکنان این شهرها ایجاد کند.
وی در پایان تأکید کرد: اگر بخواهیم بهعنوان یک کشور سربلند و پایدار زندگی کنیم، نیازمند توجه بیشتر به علم، دانش، تخصص و برنامهریزی آیندهنگر هستیم؛ موضوعی که متأسفانه نهتنها تقویت نشده، بلکه در برخی موارد به نظر میرسد توجه به آن در حال کاهش است.
انتهای پیام
