به گزارش ایسنا، چند روز مانده به پایان ماه صفر، مشهد حالوهوای دیگری پیدا میکند؛ خیابانهای منتهی به حرم مطهر رضوی آرامآرام رنگ عزاداری میگیرند، کاروانهای پیاده از مسیرهای مختلف به سوی شهر حرکت میکنند و در حرم مطهر، آیینهایی که نسلهای مختلف خادمان و مجاوران آن را حفظ کردهاند، یکی پس از دیگری برگزار میشود. ۲۸ ماه صفر و همچنین سالروز شهادت امام رضا (ع) در ۲۹ صفر، در مشهد تنها مناسبتهایی در تقویم مذهبی نیستند، بلکه مجموعهای از سنتهای مردمی و آیینی را شکل دادهاند که بخشی از هویت فرهنگی و معنوی این شهر به شمار میروند.
در این روزها، مشهد میزبان زائرانی است که از شهرها و روستاهای دور و نزدیک خود را به بارگاه امام هشتم (ع) میرسانند. گروهی با وسایل نقلیه و گروهی دیگر با پای پیاده راهی این شهر میشوند و مسیرهای منتهی به حرم، به بخشی از آیین سوگواری تبدیل میشود.
پیادهروی زائران در دهه پایانی ماه صفر، یکی از جلوههای گسترده مشارکت مردمی در عزاداری سالروز شهادت امام رضا(ع) است؛ سنتی که در آن خودِ مسیر نیز بخشی از تجربه زیارت و سوگواری میشود.
اما در مرکز این اجتماع بزرگ، حرم رضوی قرار دارد؛ جایی که برخی از آیینهای کهن آستان قدس در همین روزها جلوهای ویژه پیدا میکنند. یکی از مهمترین آنها آیین خطبهخوانی شب شهادت امام رضا (ع) است؛ مراسمی که با نظم ویژه خادمان و در فضایی آکنده از سوگ برگزار میشود.
«خطبهخوانی» از آیینهای کهن حرم رضوی است و بر اساس توضیحات آستان قدس، از دوره صفویه تا امروز در شکلهای مختلف استمرار داشته است.
این آیین در شب عاشورا، شب شهادت امام رضا(ع) و هنگام تحویل کشیک خادمان اجرا میشود و دو شکل نخست آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیدهاند.
شب شهادت امام رضا(ع)، خادمان حرم با نظم و آرایش خاص در محل برگزاری مراسم حاضر میشوند. آمادهسازی محل، فرشآرایی و گلآرایی، تهیه شمع و لاله و چیدمان خادمان، بخشی از مقدمات این آیین است. در میان این عناصر، شمعگردانی جایگاه ویژهای دارد و یکی از شاخصترین تصاویر این مراسم را شکل میدهد.
شمعهای روشن در دست خادمان، همراه با قرائت خطبه و همنوایی مرثیهها، فضای حرم را در شب شهادت امام رضا(ع) دگرگون میکند. حضور همه خدمه در هشت کشیک نیز بخشی از نظم سنتی مراسم است، به گونهای که شرکت در خطبهخوانی برای خادمان جایگاهی ویژه دارد و زائران و مجاوران نیز در این مراسم حضور مییابند.
در کنار خطبهخوانی، صفهخوانی یکی دیگر از سنتهای کهن حرم مطهر رضوی است که با فرهنگ قرآنی آستان قدس پیوند خورده است. این آیین در رواقهای دارالحفاظ و دارالسلام در حرم امام رضا (ع) برگزار میشود و قاریان و حافظان قرآن در آن به تلاوت میپردازند.
قدمت چند صد ساله صفهخوانی و استمرار آن در حرم، این مراسم را به یکی از جلوههای مهم میراث معنوی مشهد تبدیل کرده است.
صفهخوانی با نظم خاصی اجرا میشود؛ خادمان پیش از آغاز مراسم، رحلها و قرآنها را در جایگاه مشخص قرار میدهند و حافظان و قاریان در دو سوی صف مستقر میشوند. در هر نوبت، بخشی از قرآن کریم به شیوه ترتیل قرائت میشود و پس از آن، اشعاری در مدح و منقبت اهلبیت(ع) خوانده میشود. ثبت ملی صفهخوانی در کنار خطبهخوانی، نشاندهنده توجه به سنتهای قرآنی و آیینی حرم رضوی بهعنوان بخشی از میراث ناملموس است.
اگر خطبهخوانی و صفهخوانی، جلوه آیینی حرم باشند، پیادهروی زائران جلوهای گسترده از مشارکت اجتماعی مردم در بیرون از حرم است. صدها هزار زائر و عزادار در قالب کاروانهای پیاده از مسیرهای مختلف به سوی مشهد حرکت میکنند تا در روز شهادت امام رضا(ع) خود را به حرم برسانند. این حرکت جمعی، در کنار وجه مذهبی، جلوهای از همبستگی اجتماعی و مشارکت مردم در یک سنت زیارتی گسترده است.
در این میان، فرهنگ نذری نیز بخش جداییناپذیر روزهای پایانی صفر در مشهد است. شله مشهدی یکی از شناختهشدهترین غذاهای آیینی این شهر است که در دهه پایانی صفر به عنوان نذر در هیاتها و میان عزاداران پخته و توزیع میشود. دیگهای بزرگ شله، همکاری جمعی برای تهیه مواد و پخت آن و توزیع غذا میان عزاداران، بخشی از فرهنگ میزبانی و نذری مردم مشهد را شکل میدهد.
شله در این میان تنها یک غذای محلی نیست؛ پخت آن به مشارکت گروهی نیاز دارد و همین موضوع، سنت نذری را به عرصهای برای همکاری اجتماعی تبدیل کرده است. خانوادهها، هیاتها و گروههای مردمی در مراحل مختلف تهیه مواد، پخت و توزیع غذا مشارکت میکنند و این سنت در روزهای پایانی صفر همچنان در بسیاری از نقاط مشهد استمرار دارد.
در سوی دیگر، هیاتهای عزاداری نیز با حرکت در خیابانها و حضور در حرم مطهر، بخش دیگری از سیمای مشهد در این روزها را شکل میدهند. نوحهخوانی، سینهزنی و حضور دستههای عزاداری در کنار زائران، فضای شهر را تحت تأثیر قرار میدهد و باعث میشود عزاداری از فضای بسته هیئتها فراتر رود و در بافت عمومی شهر جریان پیدا کند.
از منظر میراث فرهنگی ناملموس، اهمیت این مجموعه در تنوع عناصر و استمرار آنها در زندگی مردم است. در اینجا با یک مراسم منفرد روبهرو نیستیم؛ مجموعهای از آیینهای مذهبی، سنتهای زیارتی، شیوههای مشارکت اجتماعی، موسیقی و ادبیات آیینی، نذری و میزبانی که در ارتباط با حرم مطهر رضوی و فرهنگ مردم مشهد شکل گرفتهاند.
ثبت ملی آیینهای مرتبط با این سنتها نیز از همین منظر اهمیت دارد. در سالهای اخیر، ثبت و مستندسازی آیینهای کهن حرم رضوی مورد توجه قرار گرفته و در همین چارچوب، احکام ثبت ملی خطبهخوانی و صفهخوانی حرم مطهر رضوی نیز رونمایی شده است. مسئولان آستان قدس در مراسم رونمایی این احکام، بر ضرورت حفظ سنتهایی تأکید کردند که در طول تاریخ به همت واقفان، بانیان، خادمان و جامعه زائر و مجاور استمرار یافتهاند.
آنچه در پایان ماه صفر در مشهد رخ میدهد، در واقع پیوند چند لایه از فرهنگ این شهر است؛ از حرکت زائر پیاده در جادههای منتهی به مشهد تا شمعهای روشن در دست خادمان حرم، از تلاوت قرآن در رواقهای دارالحفاظ و دارالسلام تا دیگهای شله در هیئتها و موکبها. هر یک از این عناصر، بخشی از روایت سوگواری مردم برای امام رضا(ع) را بازگو میکند.
مشهد در ۲۸ صفر و همچنین در ۲۹ صفر روز شهادت امام رضا (ع)، شهری است که سوگ در آن تنها در نوحه و مرثیه خلاصه نمیشود؛ در مسیرهای پیادهروی، در صفوف خادمان، در صدای تلاوت قرآن، در شمعهای روشن حرم و حتی در دیگهای نذری نیز ادامه پیدا میکند. همین پیوند میان زیارت، آیین، نذر و مشارکت مردمی است که سنتهای پایان صفر را به بخشی زنده از میراث فرهنگی و معنوی مشهد تبدیل کرده است.
انتهای پیام
