صدای آرام شانهای که بر تار و پود فرود میآید، گرههایی که یکی پس از دیگری با صبر و ظرافت بر دار قالی نقش میبندند و دستانی که ساعتها، روزها و حتی ماهها بیوقفه برای جان گرفتن یک نقش تلاش میکنند، اینها تنها بخشی از داستان فرش دستباف ایرانی است، هنری که از دل خانهها و کارگاههای کوچک آغاز میشود و حاصل عشق، حوصله و هنرمندی بافندگانی است که هر گره را با امید و دقت بر تارهای سفید مینشانند.
پیش از آنکه نقشهای رنگارنگ بر پهنه یک فرش خودنمایی کنند و پیش از آنکه این اثر هنری زینتبخش خانهای در گوشهای از ایران یا جهان شود، داستانی طولانی از صبر، رنج، عشق و هنرمندی آغاز میشود، داستانی که قهرمانان اصلی آن بافندگانی هستند که ساعتهای بیشماری از عمر خود را پای دار قالی سپری میکنند تا از دل تارها و پودها، اثری ماندگار خلق شود.
فرش دستباف، هنری است که با شتاب و عجله سازگار نیست، هر گره آن حاصل لحظهای تمرکز، دقت و مهارت است، بافنده از نخستین روزهای آغاز کار، چشم به نقشهای میدوزد که قرار است ماهها بعد به فرشی زیبا تبدیل شود، او رنگها را میشناسد، تعداد گرهها را میشمارد و با وسواس خاصی هر نخ را در جای خود قرار میدهد. گاه برای بافت تنها چند سانتیمتر از فرش، ساعتها زمان صرف میشود و همین صبوری است که به فرش دستباف ایرانی ارزش و اصالت میبخشد.
در بسیاری از مناطق کشور، به ویژه روستاها و مناطق عشایری، دار قالی تنها یک ابزار کار نیست، بخشی از زندگی روزمره خانوادههاست. زنانی که از نخستین ساعات صبح در کنار رسیدگی به امور خانه و خانواده، پشت دار قالی مینشینند و تا غروب آفتاب، گره بر گره میافزایند، دستانی که شاید آثار خستگی و سالها کار بر آن نمایان باشد، اما همچنان با ظرافتی مثالزدنی نقشهای پیچیده را بر تار و پود پیاده میکند، هر رج از فرش، بخشی از زندگی، تجربه و هنر این زنان و مردان سختکوش را در خود جای داده است.
خلق یک فرش دستباف تنها به مرحله بافت محدود نمیشود، پیش از آن، فرآیندی طولانی برای تهیه مواد اولیه، ریسندگی، رنگرزی و آمادهسازی دار قالی انجام میشود، انتخاب پشم مرغوب، استفاده از رنگهای طبیعی و سنتی، طراحی نقشه و چلهکشی، همگی نیازمند تخصص و تجربهای است که طی سالها و نسلها به دست آمده است. از همین رو فرش دستباف را میتوان حاصل همکاری مجموعهای از هنرمندان دانست که هر یک در شکلگیری این اثر ارزشمند سهم دارند.
آنچه فرش دستباف را از بسیاری از تولیدات صنعتی متمایز میکند، روحی است که در تار و پود آن جریان دارد، هیچ دو فرش دستبافی کاملاً شبیه یکدیگر نیستند، زیرا هر یک بازتابی از ذوق، احساس و هنر بافنده خود هستند، نقش گلها، ترنجها، بتهها و طرحهای الهامگرفته از طبیعت و فرهنگ بومی، روایتگر هویت و پیشینه مردمانی است که قرنها این هنر را زنده نگه داشتهاند.
با این حال، پشت شکوه و زیبایی فرش دستباف، دغدغهها و چالشهایی نیز وجود دارد، افزایش هزینه مواد اولیه، کاهش درآمد بافندگان، دشواریهای بازاریابی و صادرات، ورود محصولات ماشینی و کاهش رغبت نسل جوان به فعالیت در این حرفه، از جمله مسائلی است که آینده این هنر اصیل را با نگرانیهایی همراه کرده است و بسیاری از بافندگان معتقدند ارزش واقعی زحمات آنان آنگونه که باید دیده نمیشود و فاصله میان هزینه تولید و درآمد حاصل از فروش، روزبهروز بیشتر میشود.
با وجود این مشکلات، هنوز صدای شانههای قالیبافی در گوشهوکنار ایران شنیده میشود، صدایی که از تداوم یک میراث چندصدساله حکایت دارد، میراثی که نه تنها بخشی از هویت فرهنگی کشور به شمار میرود، بلکه میتواند نقشی مهم در اشتغال، ارزآوری و توسعه اقتصادی مناطق مختلف ایفا کند، فرش دستباف ایرانی امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت، توجه و برنامهریزی است تا دستان هنرمند بافندگان همچنان بتواند روایتگر فرهنگ، هنر و اصالت این سرزمین در تار و پود فرشهای ماندگار باشد.
نوسانات اقتصادی تاثیر بسیار زیادی بر تولید فرش دستباف گذاشته است
فروغ عالیپور، دانشآموخته رشته فرش در چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا در خصوص وضعیت فعلی صنعت فرش دستباف استان، اظهار کرد: برای بیان وضعیت فعلی فرش، اگر صنعت را در ریشه صنع و معنای هنر معنی کنیم، تولید آثار هنری و خلق قالی، به عنوان یه اثر هنری و برآمده از جان هنرمند بسیار کم شده است، اما افراد در این استان همچنان به بافت قالی میپردازند، با این تفاوت که نقشهها و سبک بافتهای یک شکل شده و سبک بافتها در مناطق مختلف نیز بسیار اندک شده است.
وی با اشاره به اینکه درآمدزایی از بافت فرش برای تامین معیشت خانوارها کمرنگ شده است، توضیح داد: شوربختانه نوسانات اقتصادی تاثیر بسیار زیادی بر تولید فرش دستباف گذاشته است و امکان درآمد اقتصادی کافی برای خانوادهها در همه مراحل تولید، از آمادهسازی مصالح و رنگرزی تا بافت قالی و پس از آن مراحل تکمیلی قالی سلب کرده است، اما امروز افزایش هزینههای مواداولیه و کمبود آن موجب شده تا دیگر خانوارها نتوانند به بافت فرش بهعنوان یک منبع درآمد نگاه کنند.
عالیپور در خصوص جایگاه فرش چهارمحال و بختیاری در بازارهای داخلی و خارجی، یادآور شد: فرش دستباف چهارمحال و بختیاری در سالهای گذشته جز فرشهای محبوب در بازارهای داخلی و خارجی به لحاظ مقاومت بالا در پا خوردن، تنوع بالا و زیبا بودن، پرز زیاد و گرم بودن و خلق هنرمندانه آن در همه مراحل تولید محسوب میشد، اما امروزه به دلیل کاهش نقدینگی تحریمها و سایر چالشهای اقتصادی دچار افول شده است.
این هنرمند فعال در زمینه فرش دستباف افزود: معتقدیم فرش دستباف نه تنها در چهارمحال و بختیاری، بلکه در کشور، مهمترین برگ برنده در ایجاد اشتغال برای بانوان و چه مردان محسوب میشود، این اشتغال تنها محدود به بافت فرش نیست و میتوان در مراحل تولید مواد اولیه و بازاریابی و صادرات آن نیز اشتغال ایجاد کرد.
وی با اشاره به ضرورت حفظ و انتقال هنر فرشبافی به نسلهای آینده، توضیح داد: انتقال این هنر باید در گام اول، بهصورت تجربی و سینه به سینه انجام شود، زیرا تا شاگردی نکنیم و اصطلاحا خاک قالی را نخوریم، فراگیری اتفاق نمیافتد و به علاوه آموزش علمی هنر قالی توسط صاحب نظرانِ خبره دارای اهمیت است، ثبت و ضبط اطلاعات مرتبط به قالی نیز یک ضرورت به شمار میرود.
عالیپور افزود: باید افرادی که در زمینه فرش دستباف فعالیت میکنند، مورد حمایت قرار بگیرند تا بتوانند از نظر اقتصادی به شرایط مناسبی برسند و تنها برای معیشت خود به امر قالیبافی و نپردازند، این افراد باید به آرامش فکر و جان برسند و به شان اجتماعی واقعی خود در جایگاه یک هنرآموز، هنرمند و غیره دست پیدا کنند تا امکان خلق هنر ویژه فراهم شود، در این صورت قالی میتواند به جایگاه گذشته خود باز خواهد گشت.
این فعال حوزه فرش در خصوص ویژگیهای فرش دستباف در چهارمحال و بختیاری، بیان کرد: فرش در هر منطقه بافت مختص به خود و همچنین ویژگیها و زیباییهای منحصر به فرد خود را دارد، در این استان نیز به همین منوال است، اما فرش این استان دارای ویژگیهای از جمله گرم و نرم بودن، استحکام زیاد، زیبایی در رنگ، نقوش و طرح ها و استفاده از مصالح مرغوب است.
وی در پایان تاکید کرد: برای احیا و ارتقای جایگاه فرش دستباف چهارمحال و بختیاری، افراد شاغل در زمینه فرش از جمله ریسنده، رنگرز، بافنده، طراح، رفوگر و مرمتکار باید به شان اجتماعی صحیح دست یابندتا بتوان جایگاه فرش را ارتقا و این فرش اصیل را احیا کرد.
نسل جوان چندان رغبتی برای فعالیت در شغل قالیبافی ندارند
رضوان برازنده- یکی دیگر از فعالان حوزه فرش در چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه فرش این استان شهرت جهانی دارد، اظهار کرد: اما متاسفانه صنعت فرش این استان با مشکلات متعددی مواجه است، افزایش هزینه مواداولیه، نبود حمایتای بیمهای و رفاهی از تمامی بافندگان، کمبود واردات مواداولیه، کاهش علاقه نسل جوان به قالیبافی موجب کاهش تولید فرش در استان شده است.
وی افزود: سقوط جایگاه فرش دستباف کشور از جایگاه یک به چهار در بازارهای جهانی و رکود در تولید و صادرات فرش از دیگر مشکلات فعالان این حوزه محسوب میشود، برای رفع این چالشها نیازمند حل چالشها و برطرف کردن دغدغههای این قشر توسط دستگاههای متولی هستیم.
برازنده با بیان اینکه دستمزدهای پایین بافندگان فرش، شرایط کاری سخت و نبود حمایتهای اجتماعی موجب شده تا خانوارها به این شغل بهعنوان یک منبع درآمد پایدار نگاه نکنند، توضیح داد: امروز بسیاری از بافندگان به سمت مشاغل دیگر از جمله کار در باغات، اراضی کشاورزی و گلخانهها رفتهاند، زیرا درآمد این مشاغل درآمد بالاتری دارد.
این فعال حوزه فرش با اشاره به جایگاه فرش دستباف چهارمحال و بختیاری، خاطرنشان کرد: متاسفانه بازاریابی ضعیف و نبود برندینگ، موجب کاهش سهم فرش استان در بازارهای فروش داخلی و خارجی شده است.
وی با بیان اینکه نسل جوان چندان رغبتی برای فعالیت در شغل قالیبافی ندارند، یادآور شد: بسیاری از فعالان حوزه فرش از نبود امنیت شغلی در این حرفه گلایهمند هستند، شاهد قطع بیمه بخشی از فعالان این حوزه بودیم و قطعا حل چالشهای بافندگان انگیزه حضور نسل جوان در این حرفه را بالا میبرد، حمایت دولت در این حوزه ضروری است.
برازنده خاطرنشان کرد: فرش چهارمحال و بختیاری پیوند میان مدرنیته و سنتی است، طرحهای هندسی و خشتی در فرش استان، میتوانند به راحتی با دکوراسیونهای مدرن در منازل هماهنگ شود، رنگهای گرم بکار گرفته شده در فرش این استان، میتواند به منازل سرد، روح گرم بدهد، داشتن یک فرش بختیاری، به معنای داشتن یک تکه از تاریخ زاگرس است.
این فعال حوزه فرش با بیان اینکه محبوبیت فرش چهارمحال و بختیاری بهعلت نقوش خاص، رنگبندی و دوام بالای آن است، گفت: ویژگی مشترک تمام فرشهای استان ضخامت و استحکام بالای آن در برابر آسیبهای محیطی است و از مشهورترین طرحهای فرش بختیاری میتوان به طرح خشتی باغی اشاره کرد که نقش و نگارههای خاص خود دارد و جزو فرشهای محبوب در کشور محسوب میشود.
وی در خصوص اقدامات ضروری برای احیای فرش چهارمحال و بختیاری، بیان کرد: تامین مواد اولیه باکیفیت، افزایش دستمزد بافندگان، برگزاری دورههای آموزشی و توجه به بازاریابی و حضور در نمایشگاههای ملی و بینالمللی، حذف واسطهها و بازاریابی، حمایت از طراحان فرش میتواند به احیای جایگاه فرش استان کمک کند.
امکان تولید حدود ۱۴۰ هزار مترمربع فرش دستباف در چهارمحال و بختیاری وجود دارد
علیرضا شیخی، رئیس اداره فرش ادارهکل صنعت، معدن و تجارت چهارمحال و بختیاری با اشاره به اینکه ۳۵ هزار نفر بافنده آماده بکار در این استان وجود دارد، اظهار کرد: این افراد آموزشهای لازم را دیدهاند و آماده هستند به بازار کار و تولید وارد شوند، اما باید چالشهای مانند مواداولیه، بازاریابی و ... حل شود.
وی با بیان اینکه در حال حاضر ۱۲ هزار نفر در چهارمحال و بختیاری در حوزه تولید فرش در حال فعالیت هستند، گفت: نیمی از این تعداد تحت پوشش بیمه قالیبافی قرار دارند و مابقی نیز در نوبت هستند و اگر سهمیه جدیدی به استان در این حوزه تعلق پیدا کند، ۶ هزار نفر در صف بیمه به مرور تحت پوشش بیمه قرار خواهند گرفت.
شیخی در ادامه با بیان اینکه چهار سبک تولید فرش در چهارمحال و بختیاری وجود دارد، توضیح داد: سبک بختیاری در شهرستان فارسان، کیار و بخشهای از شهرستان شهرکرد توسط بافندگان بافته میشود، قالی یلمه نیز در شهر بروجن و توابع آن در حال بافت است، سبک نائینی در شهرستات لردگان بافته میشود و در آخر گبه است که در شهرستان کوهرنگ، لردگان و اردل بیشتر توسط قالیبافان بافته میشود.
رئیس اداره فرش ادارهکل صنعت، معدن و تجارت چهارمحال و بختیاری افزود: سالانه براساس تعداد بافندگان، امکان تولید حدود ۱۴۰ هزار مترمربع فرش دستباف در استان وجود دارد که در حال حاضر این عدد ۵۰ هزار متر مربع است و ۸۰ درصد از تولیدات به علت کیفیت، رنگرزی و ...در این حوزه قابلیت صادراتی دارد،.
وی بیان کرد: رقم دقیقی از میزان صادرات فرش از چهارمحال و بختیاری نداریم، زیرا از سایر گمرکات کشور صادر میشود، امیدواریم با رفع تحریمها، بهبود وضعیت تامین مواد اولیه این عدد افزایش پیدا کند.
شیخی در روز ملی فرش و صنایعدستی در چهارمحال و بختیاری یک نمایشگاه عرضه صنایعدستی و فرش دایر خواهد شد و از تعدادی از برترینها در حوزه صنایعدستی و فرش تجلیل میشود.
رئیس اداره فرش ادارهکل صنعت، معدن و تجارت چهارمحال و بختیاری با بیان اینکه بالا رفتن قیمت مواداولیه بر میزان تولید و قیمت فرش در استان تاثیرگذار است، گفت: بخشی از مواداولیه وارد میشد، به علت افزایش قیمت دلار و تحریمها، شاهد افزایش سرسامآور قیمت مواداولیه که بیشتر در حوزه رنگرزی و شیمیایی هستند، هستیم، دستمزد بافندگان افزایش یافته است، باید با کاهش هزینههای تولید بتوانیم رقابتپذیری در بازارهای جهانی را افزایش دهیم.
انتهای پیام
