در یادداشتی به قلم مینا کشــانیهمــدانی، دکترای شهرسازی و پژوهشگر مطالعات شهری جهاددانشگاهی واحد اصفهان آمده است: اینها نمونههای پیشپاافتادهای از دکهها هستند. یکی از جذابترین انواع دکهها، «دکههای خوراک و غذا» هستند که در مسیرهای ویژهای در شهرها استقرار مییابند. برخی از آنها بهصورت منفرد و برخی در قالب گروهی در بخشی از شهر نمود پیدا میکنند. این دکهها عموما فضاهای جذابی به شمار میروند که همچون آهنربا، گروههای سنی مختلفی از کودکان گرفته تا بزرگسالان را به خود جذب میکنند.
گاری «علی انجیری» در چهارباغ قدیم اصفهان که نامی آشنا برای نسلهای قدیمیتر است، یکی از همین نمونههای ساده، اما ماندگار است؛ و البته اگر به همین سبک و سیاق در شهرها بچرخیم مثالهای فراوانی را میتوان از این دست یافت. به شکلی که حتی برخی از آنها چنان حلقه مستحکمی از کارکرد عمومی را در شهر رقم میزنند که در نهایت تبدیل به یک پاتوق فرهنگی خاص در آن شهر میشوند. بهعنوان مثال خیابان ساحلی در شاهینشهر که پاتوق استقرار دکههای موقت فلافلفروشی است؛ شهری که اکثریت قریب به اتفاق شهروندان آن را هموطنان مهاجر جنوب کشور به خود اختصاص میدهد و انتخاب نوع اغذیه عرضه شده در این دکهها بازتابی از بافت اجتماعی غالب آن و سنتهای آنان خواهد بود. در موردی مشابه، میتوان به خیابان لشکرآباد اهواز اشاره کرد که در آنجا نیز دکههای موقت به عرضه خوراک جنوبی (همچون فلافل و سنبوسه) مشغولند و حد فعالیت این محور به قدری قدرتمند و جذاب است که آن را به برندی فراتر از شهر تبدیل کرده است. بنابراین میتوان دید که گاه این عناصر ریزدانه واجد چنان نقش پررنگی در شهر میشوند که حتی میتوانند در تقویت برند آن شهر نیز موثر واقع شوند و یا حتی فراتر از آن، خود تبدیل به برندی منحصر بفرد برای یک شهر شوند. یکی از موفقترین نمونههای آن در ایران، دکههای عرضه غذا و خوراک در خیابان سی تیر تهران است که نامی آشنا برای بسیاری از شهروندان تهرانی و حتی دیگر شهرها است.
از دیگر مصداقهای دکههای موقت عرضه خوراک میتوان به خودروهای ون-کافه مستقر در پیادهراهها و فضاهای عمومی شهر اشاره کرد؛ ظاهر متفاوت و جذاب این خودروها و امکان عرضه سریع، آسان و ارزان نوشیدنی به متقاضیان، آنها را به فضایی جذاب و پاتوقی کوچک برای شهروندان و به ویژه عابران تبدیل کرده است. از شاخصترین تفاوتهای این ون-کافهها با کافههای ثابت در فضاهای شهری، علاوه بر سازه کوچک و سبک و ظاهر متفاوت آنها، ضریب ماندگاری متقاضیان است. عموما مشتریان این ون-کافهها، رهگذرانی هستند که چندان قصد توقف یا نشستن طولانیمدت را نداشته و بیشتر برای رفع نیاز و صرفا تهیه کالای مورد نیاز خود به آن مراجعه میکنند تا تجربه نشستن، گفتوگو و وقتگذرانی! این خودروها با قابلیت تحرکی و جابهجایی که دارند میتوانند در فضاهای عمومی شهر جابهجا شده و بر حسب نیاز خود یا مشتریان، هر بار فضای جدیدی را برای استقرار موقت خود در نظر بگیرند. در واقع ونکافهها شاید نمونه پیشرفتهای باشند از افرادی که با چرخهای سبددار کوچکی که به همراه دارند و صرفا با یک دستگاه فلاسک و چند عدد لیوان یکبار مصرف با پای پیاده در میان عابران میچرخند و با تقاضای عابران بهصورت سرپایی و در بازه زمانی کوتاهمدت، نوشیدنی مورد نیاز مشتریان را تامین و عرضه میکنند.
در واقع آنچه بهعنوان مهمترین شاخص مشترک کلیه دکههای موقت قابل اشاره است، قابلیت تحرک و جابهجایی آنها در فضاهای شهری است. به شکلی که هر بار متناسب با نیاز مشتریان، همچنین صاحبان این مشاغل، یک نقطه مشخص را برای استقرار خود مکانیابی کرده و در آن توقف میکنند. البته در انتخاب موقعیت استقرار آنان، قطعا عوامل بسیاری دخیل است که تنها به تعداد مشتریان این کسب و کارهای موقت، محدود نمیشود. اگرچه که این عامل یکی از مهمترین عوامل در مسیر این انتخاب است، اما عدم تداخل صنفی و نبود تعارض عملکردی با کاربریهای زمینهای و ثابت موجود در محدوده یکی دیگر از مهمترین عوامل موثر در آن به شمار میرود. شناخت خردهبازارهای هدف در انتخاب نهایی نقطه مکانیابی شده تاثیرگذار است. از طرفی امکان تعامل دوسویه بین این کاربریهای موقت با بدنه مدیریتی حاکم بر شهر از اهمیت بالایی برخوردار است. زیرا چنانچه بین دیدگاههای مدیران شهری در کنترل و چگونگی فعالیت این کاربریها با خواست صاحبان این مشاغل و نحوه استقرار آنها در محیط تعارضی باشد، عملا چالشهای گستردهای برای حضور و ادامه حیات این خردهفعالیتها ایجاد خواهد شد.
از این رو ضروری است به مقوله خردهفروشیهای موقت در فضاهای عمومی نه فقط از جنبه جامعهشناختی و اقتصادی که در حوزه برنامهریزی شهری نیز، نگاه دقیقتری شود.
این یادداشت مقدمهای بود بر مفهوم خردهفروشیهای موقت که البته در قالب رساله دکتری و با نگاه پژوهشی عمیق با عنوان «واکاوی فرایند مکانسازی مبتنی بر مفهوم خردهفروشی موقت در عرصه عمومی» از منظر مطالعات شهری توسط نگارنده مورد مداقه قرار گرفته است و بنا است در این یادداشتها با نگاهی عمیق، اما صمیمی ابعاد این پدیده شهری با علاقمندان به اشتراک گذاشته شود. از این رو در یادداشت نخست تلاش شد با معرفی بدیهیترین مصداقهای قابل عرضه در این مفهوم، چارچوب مشترکی از فهم پدیده «خردهفروشی موقت» ارائه گردد. در یادداشتهای بعدی بیشتر در خصوص این مفهوم و ابعاد مترتب بر آن خواهید خواند.
انتهای پیام
