دکتر عباس مفیدی، اقلیم‌شناس گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی مشهد در رابطه به گمانه‌زنی‌های اخیر در رابطه با پیش‌بینی فصلی بارش و دمای کره زمین برای چند ماه آینده برای خبرگزاری ایسنا نوشت:

بارش‌های نسبتا خوب بهار ۱۴۰۵ در بخش‌های مختلف خاورمیانه و ایران که پس از چند سال خشکسالی پی در پی در این منطقه رخ داد، انواع گمانه زنی‌ها را در جامعه و در شبکه‌های اجتماعی به همراه داشته است. به طوری که در روزهای اخیر با انتشار آخرین خروجی‌های مدل‌های پیش‌بینی فصلی از وضعیت بارش و دمای سیاره زمین برای چندماه آینده، موج جدیدی از گمانه زنی‌ها در رابطه با بارش‌های سال آبی آینده در سطح کشور شکل گرفته‌ است. برای جلوگیری از انتشار گمانه‌زنی‌های نادرست، در این یادداشت، وضعیت بارش ماه‌های آینده کشور با استفاده از آخرین خروجی مدل‌های پیش‌بینی فصلی مورد ارزیابی قرار گرفته است.

نقش وضعیت فیزیکی اقیانوس‌های منطقه استوایی در تغییرات فصلی جو کره زمین  

در ابتدا ذکر این نکته بسیار حائز اهمیت است‌ که وضعیت فیزیکی اقیانوس‌ها، به ویژه تغییرات دما و بودجه گرمایی اقیانوس‌ها در مناطق استوایی کره زمین، نقش مهمی را در تغییرات فصلی و سال به سال جو کره زمین بازی می‌کند. از این رو، در تمامی مدل‌های پیش‌بینی فصلی، شبیه‌سازی شرایط حاضر و آینده دمای سطح آب و بودجه گرمایی اقیانوس‌های کره زمین از ارزش کلیدی برخوردار است. چه بسا این ویژگی، مهمترین مولفه برای پیش‌بینی‌های مقیاس فصلی قلمداد می‌شود.

در این میان، وضعیت دمایی و ساختار گرمایی حاکم بر بخش‌های استوایی اقیانوس آرام به عنوان یک «پیش‌بین» مهم و بسیار با ارزش برای پیش‌بینی‌های فصلی، همواره مورد توجه مراکز بزرگ پیش‌بینی دنیا بوده و به همین دلیل، در طی چند دهه گذشته، شاخص‌های مختلفی توسط دانشمندان علوم جو، برای بررسی و پایش وضعیت فیزیکی اقیانوس آرام استوایی از جمله دمای سطح آب اقیانوس، ارائه شده و مورد استفاده قرار گرفته است.  

بررسی وضعیت دمایی اقیانوس آرام استوایی و نتایج خروجی مدل‌های پیش‌بینی حاکی از آن است که محدوده مرکزی تا شرقی اقیانوس آرام استوایی که به محدوده نینو ۳.۴ معروف است؛ (شکل ۱)، از ابتدای تابستان ۲۰۲۶ دمای بالاتر از نرمال را تجربه خواهد نمود.

شکل ۱: محدوده شاخص نینو ۳.۴ برای بررسی وضعیت دمای سطح آب اقیانوس آرام.

خروجی مدل‌های پیش‌بینی فصلی حاکی از آن است که محدوده نینو ۳.۴ ظرف چند ماه آینده به سرعت گرم شده، به طوری که در فصل پاییز ۲۰۲۶ بی‌هنجاری مثبت دما در این محدوده، از آستانه ۲ یا ۲.۵ درجه سلیسیوس فراتر می‌رود (شکل ۲؛ پیش‌بینی نینو ۳.۴ تا پایان سال ۲۰۲۶ و ابتدای سال ۲۰۲۷). از گذشته‌های دور، این نوع افزایش دما در محدوده مرکزی تا شرقی اقیانوس آرام، زمانی که برای چند ماه متوالی بی‌هنجاری مثبت دما از آستانه ۰.۵ درجه سلسیوس عبور نماید، با پدیده‌ای موسوم به «ال نینو» همراه بوده است.

شکل ۲: پیش‌بینی بی هنجاری دمای سطح آب اقیانوس آرام در محدوده شاخص نینو ۳.۴  تا پایان سال میلادی ۲۰۲۶.

نتایج تحقیقات پژوهشگران نشان داده است که وقوع ال نینو در محدوده اقیانوس آرام با تغییراتی در ساختار گردش جو در مقیاس سیاره ای در سال پیش رو همراه خواهد بود که به نوبه خود موجب یک سری تغییرات در الگوهای دما و بارش در مناطق مختلف کره زمین می‌شود. برای نمونه، در طول حدود ۷ دهه، همزمان با وقوع ال نینوهای قوی و خیلی قوی (بی هنجاری مثبت شاخص نینو ۳.۴ در چند ماه متوالی به ترتیب از مرز ۲ و ۲.۵ درجه سیلسیوس عبور نماید)، دمای متوسط سالانه کره زمین در سال دارای ال نینو از سایر سال‌های آن دهه بالاتر بوده است (شکل ۳).

شکل ۳: ارتباط بین ال نینو (دایره‌های قرمز) و میانگین دمای سالانه کره زمین در ۷ دهه گذشته

از طرفی، در طول دهه‌های گذشته، استمرار یک ال‌نینوی قوی به طور معمول سبب کاهش بارش‌های فصلی و یا سالانه در برخی از بخش‌های کره زمین و افزایش آن در بخش‌های دیگر شده است. برای مثال، بخشی از کشورهای آمریکای جنوبی، جنوب و جنوب‌شرق ایالات متحده آمریکا، شرق تا شمال‌شرق آفریقا، از مناطقی هستند که در صورت استمرار یک ال‌نینوی قوی، ترسالی را در فصل اصلی بارش خود تجربه می‌کنند.

 ال نینوی قوی و اثر آن بر افزایش بارش‌ها در بخش‌های مختلف خاورمیانه و ایران در فصل پاییز

 در این میان، غرب آسیا اگرچه در محدوده اثر مستقیم این پدیده اقیانوسی-جوی قرار ندارد، اما در سال‌های ال نینوی قوی، عمدتا در فصل پاییز، ما شاهد افزایش بارش‌ها در بخش‌های مختلف خاورمیانه و ایران هستیم. شکل ۴ پیش‌بینی احتمال وقوع بارش برای فصل پاییز ۱۴۰۵ در محدوده غرب آسیا را با بهره‌گیری از تعداد زیادی از مدل‌های پیش‌بینی فصلی جهانی نشان می‌دهد. همان طوری‌که در دو شکل قابل تشخیص است، در ماه‌های انتهایی فصل تابستان و فصل پاییز امسال، بخش قابل‌توجهی از غرب آسیا، از جمله بخش وسیعی از ایران، بارش‌های بالاتر از نرمال را تجربه خواهند نمود. تصویر ارائه شده حاصل پیش‌بینی ماه‌های آینده با استفاده از داده‌های ماه اردیبهشت (ماه می) است، در صورتی‌که طی دو سه ماه آینده الگوی ارائه شده در ماه اردیبهشت تداوم یابد، ما می‌توانیم یک پاییز نسبتاً پر بارش را برای سال آبی آینده انتظار داشته‌ باشیم. تصویری که در طی چند سال گذشته، به علل مختلف، از جمله وقوع مکرر بی‌هنجاری‌های منفی دما در منطقه نینو ۳.۴، امکان وقوع آن فراهم نشده است.

شکل ۴:  پنل راست، پیش‌بینی بارش با استفاده از خروجی ۶ مدل آمریکای شمالی و پنل سمت چپ، خروجی ۹ مدل پیش‌بینی جهانی برای ماه‌های پایانی تابستان و فصل پاییز (سپتامبر، اکتبر و نوامبر) ۱۴۰۵. در شکل‌ها، مناطق با احتمال بارش بالاتر از نرمال با طیف سبز نشان داده شد.

انتهای پیام