تصور کنید ماهها، شاید سالهاست که در تکاپو هستید، آزمایش پشت آزمایش، مراجعه به این متخصص درمان ناباروری و آن متخصص و در پایان پزشک به شما میگوید: «همه چیز طبیعی است»! این جمله که بهظاهر باید آرامبخش باشد اغلب سردرگمکنندهترین چیزی است که یک زوج میتواند بشنود.
نازایی با علت ناشناخته یا به اصطلاح علمی «Unexplained Infertility» یکی از چالشبرانگیزترین تشخیصها در پزشکی باروری است نه بهخاطر اینکه درمانپذیر نیست بلکه بهخاطر اینکه پزشک علت مشخصی برای توضیح آن ندارد. این تشخیص به معنای پایان راه نیست و نشانهای است که ابزارهای تشخیصی فعلی هنوز پنجره کافی به دنیای پیچیده باروری انسانی باز نکردهاند. علم پزشکی هر ساله ابزارهای دقیقتری برای دیدن این جنبههای پنهان پیدا میکند.
دکتر سیده محدثه آقایینژاد جراح و متخصص زنان، زایمان و نازایی مرکز درمان ناباروری قفقاز جهاددانشگاهی استان اردبیل در گفتوگو با ایسنا به سوالاتی چون نازایی ناشناخته دقیقاً چیست؟ چرا اتفاق میافتد؟ چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند و مهمتر از همه مسیر بعدی چیست؟ شاید سوال بیشتر زوجهایی مواجه با این مشکل است، با رویکردی علمی اما قابل فهم پاسخ میدهد.
نازایی با علت ناشناخته، یکی از شایعترین تشخیصها در کلینیکهای باروری
این فلوشیپ نازایی و IVF مرکز درمان ناباروری قفقاز جهاددانشگاهی استان اردبیل در تعریف دقیق نازایی ناشناخته گفت: از نظر بالینی وقتی یک زوج بیش از ۱۲ ماه زندگی زناشویی و بدون استفاده از روشهای پیشگیری داشته باشد و بارداری اتفاق نیفتد نازایی تعریف میشود و اگر پس از ارزیابی کامل شامل بررسی اسپرم، آزمایشهای هورمونی زن، بررسی ساختار رحم و لولههای فالوپ هیچ علت مشخصی شناسایی نشود تشخیص نازایی با علت ناشناخته مطرح میشود.
دکتر آقایینژاد افزود: این تشخیص زمانی داده میشود که تخمکگذاری در زن منظم و کافی، لولههای فالوپ باز، ساختار رحم سالم، تعداد، تحرک و شکل اسپرم در محدوده طبیعی و سطح هورمونهای پایه FSH ،LH، AMH و TSH در زن طبیعی باشند.
وی در مورد میزان شیوع این مورد اضافه کرد: بر اساس دادههای منتشر شده در نشریات معتبر پزشکی باروری، نازایی ناشناخته در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از تمامی زوجهایی که به دنبال درمان نازایی مراجعه میکنند، دیده میشود و این میزان مشکل حاضر را به یکی از شایعترین تشخیصها در کلینیکهای باروری تبدیل میکند.
احتمال بارداری طبیعی در این زوجها بین ۳۰ تا ۵۰ درصد است
جراح و متخصص زنان، زایمان و نازایی مرکز درمان ناباروری قفقاز جهاددانشگاهی استان اردبیل صحبتهای خود را با یک نکته امیدبخش و اینکه مسیر درمان نازایی با عامل ناشناخته با پیشرفت روزافزون تکنولوژیهای کمکباروری امیدبخش بوده ادامه داد: پژوهشها نشان داده احتمال بارداری طبیعی و بدون هیچ مداخلهای در این زوجها طی سه سال پیگیری بین ۳۰ تا ۵۰ درصد است یعنی برخی زوجها با گذشت زمان و بدون درمان خاصی موفق به بارداری میشوند. با این حال سن زن متغیری است که بهشدت بر این احتمال تأثیر میگذارد.
عوامل ناباروی با عامل ناشناخته
آقایینژاد در جواب این سوال که با نبود مشکل چرا آزمایشها چیزی نشان نمیدهند، پاسخ داد: ابزارهای تشخیصی استاندارد بخشی از تصویر کامل را نشان میدهند نه همه آن را البته تحقیقات در حال کشف آنها هستند.
وی آسیب به DNA اسپرم را یکی از عوامل نازایی با علت ناشناخته اعلام و خاطرنشان کرد: آنالیز معمول اسپرم(اسپرموگرام) تعداد، تحرک و شکل ظاهری اسپرم را بدون ماهیت ژنتیکی بررسی میکند و آزمایش (DFI) نشان میدهد چه درصدی از اسپرمها دارای پارگی در رشته DNA خود هستند. وقتی این شاخص بالاتر از ۱۵ تا ۲۵ درصد باشد حتی اگر اسپرموگرام طبیعی به نظر برسد احتمال لقاح موفق و ادامه سالم بارداری کاهش مییابد.
این فلوشیپ نازایی اختلال در پذیرشپذیری آندومتر را دیگر عامل ایجاد کننده این مشکل عنوان و تصریح کرد: جنین برای لانهگزینی به یک پنجره زمانی بسیار دقیق نیاز دارد. دورهای کوتاه که در آن پوشش داخلی رحم(آندومتر) آماده پذیرش جنین است. در برخی زنان این پنجره از حالت معمول جابهجا شده است. آزمایش ERA که بر پایه آنالیز بیان ژنهای آندومتر کار میکند، میتواند این جابهجایی را شناسایی کند. این نوع اختلال بههیچوجه در سونوگرافی معمول قابل مشاهده نیست.
آقایینژاد ادامه داد: آندومتریوز در مراحل خفیف Stage I و II گاه با سونوگرافی یا MRI قابل تشخیص نیست و تنها در لاپاراسکوپی دیده میشود. این بیماری میتواند از طریق ایجاد التهاب خفیف در لولههای فالوپ و یا تغییر در کیفیت تخمک یا محیط رحم مانع از بارداری شود در حالی که ظاهراً همه آزمایشها طبیعی هستند.
وی با بیان اینکه اختلالات ایمنی خفیف از دیگر علل این ناباروری میتواند باشد، افزود: سیستم ایمنی رحم نقشی ظریف در پذیرش جنین دارد. در برخی موارد، فعالیت بیش از حد یا ناکافی سلولهای ایمنی مانند Natural Killer cells در آندومتر میتواند مانع از لانهگزینی موفق شود. این اختلالات با آزمایشهای تخصصی ایمونولوژیک قابل ارزیابی هستند.
متخصص زنان، زایمان و نازایی مرکز درمان ناباروری قفقاز جهاددانشگاهی استان اردبیل به کیفیت میتوکندریایی تخمک در باروری اشاره و بیان کرد: میتوکندریها به عنوان نیروگاههای انرژی سلول نقش حیاتی در بلوغ و لقاح تخمک دارند. با افزایش سن کیفیت میتوکندریایی تخمک کاهش مییابد و این موضوع میتواند توضیحی برای نازایی ناشناخته در زنان بالای ۳۵ سال که تعداد تخمک (AMH) هنوز مناسب است، باشد.
فشار روانی بیشتر روی زوجین در نازایی با عامل ناشناخته
آقایینژاد با اشاره به اینکه اگرچه نازایی ناشناخته میتواند هر زوجی را درگیر کند اما برخی عوامل احتمال دریافت این تشخیص را بالاتر میبرد، اظهار کرد: سن بالای ۳۵ سال در زن با کاهش کیفیت تخمک، سابقه استرس مزمن با تحت تاثیر قرار دادن محور هیپوتالاموس – هیپوفیز- تخمدان، نازایی طولانی مدت با بالا بردن احتمال وجود عوامل پنهان، سابقه خانوادگی نازایی با نقش آفرینی عوامل ژنتیکی خفیف و شاخص توده بدنی(BMI) غیرطبیعی چون چاقی و کموزنی با تاثیر بر کیفیت تخمک و پذیرشپذیری رحم در نوع نازایی نقش دارد.
وی با بیان اینکه از منظر روانپزشکی و روانشناسی سلامت، نازایی با عامل ناشناخته اغلب فشار روانی بیشتری نسبت به نازایی با علت مشخص ایجاد میکند، خاطرنشان کرد: وقتی علتی وجود داشته باشد حداقل میتوان یک هدف درمانی داشت اما ندانستن انسان را در حالتی از بلاتکلیفی نگه میدارد.
این فلوشیب ناباروری اضافه کرد: پژوهشها نشان داده زوجهایی که با این تشخیص روبرو هستند نرخ بالاتری از اضطراب، احساس گناه(بهخصوص در زنان) و تنش در رابطه زناشویی دارند که این موضوع خود میتواند یک چرخه معیوب ایجاد کند چرا که استرس بر عملکرد هورمونی تاثیر میگذارد و به نوبه خود احتمال بارداری را کاهش میدهد.
رویکرد پلهای در درمان نازایی ناشناخته
دکتر آقایینژاد با اشاره به اینکه حمایت روانپزشکی و مشاوره روانشناختی را بهعنوان بخشی جداییناپذیر از پروتکل درمانی نازایی ناشناخته در مراکز معتبر باروری در نظر گرفته میشود، خاطرنشان کرد: رویکرد درمانی در نازایی ناشناخته بر اساس سن زن، مدت زمان نازایی و نتایج ارزیابیهای تکمیلی تعیین میشود و رویه معمول یک رویکرد پلهای است.
وی افزود: در پله اول تحریک کنترلشده تخمکگذاری و رابطه زمانبندیشده (TI) تجویز میگردد که در زنان جوانتر(زیر ۳۵ سال) با نازایی کمتر از دو سال این رویکرد اولین انتخاب است. با داروهای خوراکی مانند کلومیفن یا لتروزول تخمکگذاری تحریک میشود و زمان رابطه جنسی با دوره تخمکگذاری هماهنگ میگردد. نرخ موفقیت در هر سیکل حدود ۵ تا ۱۰ درصد است.
دکتر آقایینژاد ادامه داد: در پله دوم تلقیح داخل رحمی(IUI) شامل آمادهسازی و تغلیظ اسپرم و تزریق مستقیم آن به داخل حفره رحم است. این روش فاصله فیزیکی بین اسپرم و تخمک را کاهش میدهد. نرخ موفقیت در هر سیکل بین ۱۰ تا ۲۰ درصد است و معمولاً ۳ تا ۶ سیکل توصیه میشود.
وی تصریح کرد: در پله سوم لقاح آزمایشگاهی(IVF) با جدا کردن فرایند لقاح از بدن امکان بررسی مستقیم کیفیت تخمک، اسپرم و جنین را فراهم میکند. در نازایی ناشناخته، IVF هم یک ابزار تشخیصی است و هم درمانی. اگر در مراحل IVF مشکلی مثل شکست لقاح، کیفیت پایین جنین شناسایی شود اطلاعات ارزشمندی برای مراحل بعدی فراهم میشود. نرخ موفقیت در زنان زیر ۳۵ سال در هر سیکل حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد است.
این متخصص زنان و زایمان پله چهارم درمان در نازایی ناشناخته را روش IVF با تکنیکهای تکمیلی اعلام و بیان کرد: در موارد پیچیدهتر یا شکستهای مکرر IVF تکنیکهایی مانند ICSI یا همان تزریق مستقیم اسپرم به داخل تخمک (PGT-A) و غربالگری ژنتیکی جنین(ERA Test) برای تنظیم زمان انتقال جنین یا استفاده از پروتکلهای ایمونولوژیک میتوانند نرخ موفقیت را بهبود بخشند.
تاثیر معنادار سبک زندگی در درمان نازایی ناشناخته
دکتر آقایینژاد در مورد سبک زندگی در کاهش این نوع نازایی اظهار کرد: اگرچه بسیاری از عوامل نازایی ناشناخته خارج از کنترل مستقیم فرد هستند اما پژوهشها نشان میدهند اصلاح سبک زندگی میتواند تاثیر معناداری بر نتایج درمانی داشته باشد. همچنین کاهش استرس با تکنیکهای ذهنآگاهی و یوگا، رژیم غذایی مدیترانهای و غنی از اسیدهای چرب امگا ۳، آنتیاکسیدانها و پروتئین گیاهی، حفظ وزن سالم، ترک سیگار و محدود کردن الکل و کافئین در پیشگیری و رفع نازایی ناشناخته موثر است.
انتهای پیام
