احمدرضا اصغرپور ماسوله در گفتوگو با ایسنا با اشاره به بازگشت اینترنت و فرصت ایجادشده برای تغییر عادتهای دیجیتال، اظهار کرد: در بررسی این موضوع میتوان جامعه را در دو بازه زمانی تحلیل کرد؛ نخست زمانی که اینترنت برای مدت مشخصی قطع یا محدود شده بود و افراد با دشواریهای اولیه ناشی از تغییر ناگهانی در عادتهای روزمره مواجه شدند. در این مرحله، بخش قابل توجهی از جامعه که پیشتر به استفاده روزانه از شبکههای اجتماعی برای پیگیری اخبار، ارتباطات و حتی سرگرمی عادت کرده بودند، با اختلال در روالهای زندگی خود روبهرو شدند.
وی افزود: با این حال، در مرحله دوم و پس از گذشت زمان، نوعی انطباق با شرایط جدید در میان کاربران شکل گرفت و افراد به تدریج روالهای تازهای را در زندگی روزمره خود ایجاد کردند؛ بهگونهای که بخشی از فعالیتها و زمانهای اختصاصیافته به شبکههای اجتماعی به سایر امور روزمره منتقل شد. در نتیجه، هنگام بازگشت دوباره اینترنت، در برخی افراد مشاهده شد که برخلاف روزهای ابتدایی، انگیزه و اشتیاق اولیه برای چرخش مداوم در فضای مجازی کاهش یافته است. این مسئله نشان میدهد که انسانها تا چه اندازه تابع عادتها و الگوهای رفتاری هستند و در عین حال ظرفیت بالایی برای سازگاری با شرایط جدید دارند.
این جامعهشناس با اشاره به پیامدهای قطعی اینترنت بر جامعه تصریح کرد: البته نباید از پیامدهای گسترده این تغییرات در سطح جامعه غافل شد، زیرا قطع یا محدودیت اینترنت بهطور مستقیم بر کسبوکارها، ارتباطات اجتماعی و فعالیتهای اقتصادی، بهویژه در حوزه فروشگاههای اینترنتی و مشاغل آنلاین، تأثیرات قابل توجهی بر جای گذاشته است. با این وجود، از منظر رفتاری، جامعه توانسته تا حد زیادی خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.
اصغرپور ماسوله با اشاره به چرایی گرایش برخی افراد به مصرف افراطی فضای مجازی پس از بازگشت اینترنت گفت: شبکههای اجتماعی نوعی جذابیت و چسبندگی رفتاری ایجاد میکنند که مشابه تجربههای روزمره در زندگی واقعی است. همانطور که در دوران کودکی، بازی در کوچه و خیابان به حدی جذاب بود که کودکان حتی با وجود خستگی از آن دل نمیکندند، فضای مجازی نیز چنین ویژگی دارد؛ بهگونهای که کاربران با وجود آگاهی از خستگی، آسیب جسمی یا اتلاف وقت، همچنان درگیر آن باقی میمانند.
ضرورت مدیریت مصرف و نقش محدودیتگذاری فردی و خانوادگی
وی افزود: کاربران در بسیاری از مواقع بهطور همزمان میدانند که استفاده طولانیمدت از شبکههای اجتماعی پیامدهایی مانند خستگی چشم، خشکی بدن، دردهای گردنی یا حتی احساس سرگیجه به همراه دارد و از نظر ذهنی نیز به این نتیجه میرسند که این حجم از مصرف، خروجی و دستاورد مشخصی ندارد، اما به دلیل ماهیت چسبنده این فضا، امکان فاصله گرفتن از آن دشوار میشود. به همین دلیل، لازم است هم کاربران و هم پلتفرمها برای استفاده از این فضا محدودیتهایی را تعریف کنند.
این جامعهشناس ادامه داد: برای مثال، در برخی پلتفرمها مانند اینستاگرام، پس از مشاهده تعداد مشخصی پست، پیامهایی برای توقف و ادامهدادن آگاهانه نمایش داده میشود یا برخی سیستمعاملهای تلفن همراه میزان استفاده هفتگی از فضای مجازی را به کاربر اطلاع میدهند. این اقدامات نشان میدهد که حتی خود این فضا نیز نیازمند مدیریت و کنترل است.
وی با تأکید بر ضرورت مدیریت فردی مصرف فضای مجازی اظهار کرد: اگر افراد برای خود محدودیت زمانی تعریف نکنند، فضای مجازی میتواند به نوعی «مخدر رفتاری» تبدیل شود؛ بهگونهای که هم آسیبهای جسمی و هم پیامدهای روانی به همراه داشته باشد. از نظر جسمی، استفاده طولانیمدت از این فضا موجب خستگی چشم و مشکلات جسمانی میشود و از نظر روانی نیز ممکن است فرد را دچار سرگردانی، کاهش تمرکز و احساس بیهدفی در میان حجم بالای اطلاعات کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر روابط اجتماعی و خانوادگی خاطرنشان کرد: استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی میتواند زمان تعامل واقعی میان اعضای خانواده را کاهش دهد؛ بهگونهای که افراد در کنار یکدیگر حضور دارند اما گفتوگوی مؤثری میان آنها شکل نمیگیرد. این در حالی است که زمان روزمره افراد به بخشهایی مانند کار، استراحت و تغذیه تقسیم میشود و بخش تعامل اجتماعی نیز نباید در این میان نادیده گرفته شود.
اصغرپور ماسوله افزود: البته در برخی موارد، استفاده مشترک از فضای مجازی میتواند خود به عاملی برای تعامل تبدیل شود؛ برای مثال، اعضای خانواده ممکن است با هم محتوای سرگرمکننده مشاهده کنند و درباره آن گفتوگو داشته باشند. اما این امر تنها زمانی مثبت است که مصرف به شکل متعادل و هدفمند صورت گیرد.
فضای مجازی؛ از ابزار ارتباطی تا عامل انزوای اجتماعی
وی درباره پیامدهای کاهش استفاده از اینترنت اظهار کرد: کاهش یا قطع استفاده از فضای مجازی لزوماً به معنای یک تغییر مثبت نیست، زیرا در شرایط کنونی، بخش مهمی از ارتباطات، هنجارها و اطلاعات اجتماعی از طریق این فضا منتقل میشود. بنابراین، فاصله گرفتن کامل از آن میتواند نوعی انزوای اجتماعی ایجاد کند، بهویژه در میان جوانان و میانسالان.
این جامعه شناس تاکید کرد: راهکار اصلی، نه حذف فضای مجازی و نه رهاسازی کامل آن، بلکه ایجاد تعادل در استفاده از آن است. سادهترین و مؤثرترین راه نیز تعیین محدودیت زمانی و مدیریت آگاهانه مصرف است؛ بهگونهای که این محدودیتها بهتدریج به یک عادت پایدار تبدیل شوند. در نهایت، باید پذیرفت که فضای مجازی به خودی خود نه خوب است و نه بد، بلکه این نحوه استفاده افراد است که پیامدهای فردی و اجتماعی آن را تعیین میکند.
انتهای پیام
