به گزارش ایسنا، تصادفات رانندگی در سراسر جهان یکی از مهمترین مشکلات سلامت عمومی به شمار میروند و فقط یک مسئله مربوط به رفتوآمد یا حملونقل نیستند. طبق آمارها، سالانه نزدیک به ۱.۳۵ میلیون نفر در تصادفات رانندگی کشته یا معلول میشوند و هر روز حدود ۳۷۰۰ نفر در تصادفهای مرگبار جان خود را از دست میدهند. بخش بزرگی از قربانیان را نیز گروههای آسیبپذیر مانند عابران پیاده، موتورسواران و دوچرخهسواران تشکیل میدهند. اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر میشود که صدمات ناشی از ترافیک، یکی از علل اصلی مرگومیر در کودکان و جوانان ۵ تا ۲۹ ساله هستند. در کنار تلفات جانی، میلیونها نفر نیز دچار جراحتهای شدید میشوند؛ آسیبهایی که میتواند ناتوانی طولانیمدت، افت کیفیت زندگی و فشار سنگین بر خانوادهها ایجاد کند.
این مسئله فقط به سلامت فردی محدود نمیشود و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای نیز دارد. هزینه تصادفات جادهای در بسیاری از کشورها حدود ۳ درصد تولید ناخالص داخلی برآورد میشود. افزون بر هزینههای درمان، از دست رفتن توان کار، غیبت از مدرسه یا محل کار برای مراقبت از مصدومان و فشار روانی بر خانوادهها، بخشی از بار سنگین این حوادث است. محققان بر این نکته تاکید میکنند که تصادف فقط نتیجه یک اشتباه لحظهای نیست، بلکه میتواند از نقص در کل سیستم رانندگی ناشی شود؛ یعنی از وسیله نقلیه، زیرساخت جاده، کاربر جاده و تعامل میان این عوامل. با این حال، بسیاری از مطالعات ایمنی نشان دادهاند که خطاهای انسانی نقش اصلی را در وقوع تصادفات دارند. به همین دلیل، بررسی دقیق این عامل برای شناخت نیازهای واقعی ایمنی در ترافیک ضروری است.
در همین چارچوب، حسین شهنوازی، محقق اداره کل پزشکی قانونی استان تهران، به همراه یک همکار، پژوهشی را درباره شناسایی عوامل انسانی اثرگذار بر تصادفهای شهر تهران انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر نقش رفتار، وضعیت جسمی و روانی و ویژگیهای فردی رانندگان، تلاش کرده تصویری روشنتر از عواملی را ارائه دهد که در بروز حادثه نقش دارند. اهمیت این مطالعه در آن است که به جای پرداختن صرف به ظاهر حادثه، به ریشههای انسانی و رفتاری آن توجه کرده و کوشیده است مشخص کند چه الگوهایی بیشتر با تصادف در ارتباط هستند.
روش انجام این پژوهش بر پایه بررسی طیف گستردهای از عوامل موثر در تصادفات رانندگی بوده است. برای جمعآوری دادهها، پژوهشگران از مصدومان ناشی از تصادف که در سال ۱۴۰۱ به پزشکی قانونی استان تهران مراجعه کرده بودند، استفاده کردند. دادهها به روش سرشماری گردآوری شد؛ یعنی همه افراد واجد شرایط در این بررسی در نظر گرفته شدند، نه فقط یک نمونه کوچک. اطلاعات نیز از طریق مصاحبه به دست آمد. این شیوه کمک میکند جزئیات بیشتری درباره شرایط وقوع حادثه، وضعیت راننده، سبک رانندگی و عوامل احتمالی موثر بر تصادف ثبت شود. همچنین در این پژوهش، گروههای خطر منتخب نیز تجزیه و تحلیل شدند تا مشخص شود برخی عوامل در کدام دسته از رانندگان یا شرایط، نقش پررنگتری دارند.
یافتههای پژوهش نشان دادند که چند عامل انسانی بیش از دیگر موارد در تصادفات نقش دارند. از جمله این عوامل میتوان به بیتوجهی، خستگی و مسئلهای به نام «خواب میکرو» اشاره کرد. خواب میکرو به خواب بسیار کوتاه و لحظهای گفته میشود که فرد ممکن است حتی متوجه آن نشود، اما همان چند ثانیه میتواند در رانندگی خطرناک باشد.
عوامل دیگری مانند ارزیابی نادرست از وضعیت، سرعت بالا و تنظیم نکردن سرعت با شرایط، نادیده گرفتن آگاهانه قوانین راهنمایی و رانندگی، بیتجربگی، کاهش تواناییهای ذهنی و واکنشهای روانی-حرکتی در سنین بالاتر، تاثیر الکل و مواد روانگردان، سبقت پرخطر، واکنش هراس، مشکلات سلامتی، دید محدود، خیرگی ناشی از نور و حتی خودکشی عمدی نیز در این بررسی شناسایی شدند.
نتایج همچنین نشان دادند که دستهبندی عوامل رفتاری راننده و تقسیم آنها به عوامل کوتاهمدت و بلندمدت میتواند کاربرد عملی مهمی داشته باشد. به بیان ساده، برخی عوامل مثل خستگی، حواسپرتی یا هراس ممکن است در همان لحظه حادثه اثر بگذارند، اما برخی دیگر مانند بیتجربگی، عادت به رانندگی پرخطر یا کاهش تواناییهای مرتبط با سن، در بلندمدت خطر را بالا میبرند.
پژوهشگران نتیجه گرفتهاند که این نوع طبقهبندی میتواند برای آموزش ترافیکی، بهویژه در آموزش رانندگان مبتدی، مفید باشد. همچنین از این یافتهها میتوان در مدیریت ایمنی راه و طراحی کمپینهای اطلاعرسانی دقیقتر استفاده کرد. به گفته پژوهشگران، نتایج حاصل از تحلیل عامل انسانی حتی در چارچوب قانونگذاری نیز قابل استفاده است.
بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، در گروه رانندگان جوان، دو عامل بلندمدت بیش از همه اهمیت دارند: بیتجربگی و سرعت بالا یا تنظیم نکردن سرعت با شرایط. این رانندگان ممکن است توانایی خود را بیشتر از واقعیت ارزیابی کنند و در تخمین سرعت، فاصله یا وضعیت مسیر دچار خطا شوند. در مقابل، در رانندگان مسنتر، بیشتر عواملی دیده میشود که به کاهش تواناییهای جسمی و ذهنی مربوط است؛ مانند افت بینایی و شنوایی، کندتر شدن زمان واکنش و دشواری در ارزیابی درست موقعیت. با این حال، در این گروه، سرعت غیرمجاز و سبقت خطرناک کمتر دیده شده است.
بخش دیگری از یافتهها نیز به تفاوتهای مربوط به جنسیت، آشنایی با جاده و سبک رانندگی اشاره دارد. بر این اساس در زنان عواملی مانند واکنش هراس و بیتوجهی بیشتر مطرح بوده و در مردان، ارزیابی نادرست از موقعیت بیشتر با خطر تصادف همراه بوده است. همچنین آشنا بودن با مسیر همیشه مزیت نیست؛ چون برخی رانندگان در جادههای آشنا به دلیل احساس امنیت کاذب، قوانین را آگاهانه نادیده میگیرند. پژوهش همچنین سه سبک رانندگی تدافعی، خنثی و پرخطر را مطرح میکند. در سبک پرخطر، عواملی مانند سرعت زیاد، سبقت غیرممکن و مصرف الکل یا مواد روانگردان بیشتر دیده میشود.
در مجموع، این نتایج که در «فصلنامه جاده» وابسته به مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی منتشر شدهاند، نشان میدهند که پیشگیری از تصادف فقط با توصیههای کلی ممکن نیست و باید برای گروههای مختلف رانندگان، آموزش و سیاستگذاری متناسب طراحی شود.
انتهای پیام
