یک پژوهشگر فرهنگ عامه، با اشاره به پیشینه و جایگاه آیین سنگزنی در روستای صدخرو از توابع بخش مرکزی شهرستان داورزن، این مراسم را یکی از برجستهترین جلوههای عزاداری مردم این منطقه در دهه نخست محرم دانست و گفت: آیین سنگزنی که در میان مردم محلی با عنوان سنجزنی نیز شناخته میشود، سالهاست که با شور، نظم و معنایی عمیق در سوگ حضرت اباعبداللهالحسین(ع) برگزار میشود و امروز به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این دیار شناخته میشود.
علیاکبر خلیلی در گفتوگو با ایسنا در تشریح ماهیت این آیین اظهار کرد: سنگزنی، در اصل نمادی از سنگ بر سر زدن و ابراز نهایت اندوه در عزای امام حسین (ع) است. آنچه امروز در این مراسم مشاهده میشود، حاصل دگرگونی تدریجی یک رسم کهن است که در گذشته با دو قطعه سنگ اجرا میشد، اما به مرور زمان برای سهولت اجرا و تداوم آن، چوبهای استوانهای شکل جایگزین سنگ شدهاند. با وجود این تغییر، ماهیت عاطفی، سوگوارانه و آیینی مراسم همچنان حفظ شده و عزاداران با همان حال و هوا، اندوه خود را در قالب حرکتهای منظم و هماهنگ بیان میکنند.
خلیلی با بیان اینکه آیین سنگزنی صدخرو از جمله رسوم ریشهدار و ماندگار عزاداری در خراسان به شمار میرود، افزود: این مراسم تنها یک حرکت نمادین نیست، بلکه زبانی فرهنگی برای بیان اندوه جمعی، همدلی اجتماعی و پیوند عمیق مردم با فرهنگ عاشورا است. عزاداران در این آیین، با ذکر مصیبت، قرائت نوحههای خاص و اجرای حرکات هماهنگ، فضای روستا را آکنده از حزن و معنویت میکنند و همین ویژگی است که این مراسم را از یک آیین ساده به یک میراث فرهنگی زنده تبدیل کرده است.
سنت، بخشی از تاریخ زیسته مردم است
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: در اجرای این آیین، شرکتکنندگان به صورت دایرهوار گرد هم میآیند و با نظمی خاص، در صفهایی منظم حرکت میکنند. هر یک از عزاداران دو قطعه چوب استوانهای شکل را در دست میگیرند و همزمان با نوحهخوانی و ریتم مشخص مرثیهها، چوبها را بالای سر خود به هم میزنند. این حرکت، علاوه بر جلوه بصری، بار معنایی و نمادین بسیار پررنگی دارد و از عمق باور دینی و احساس سوگ مردم حکایت میکند.
وی افزود: آنچه در این آیین بیش از هر چیز جلب توجه میکند، هماهنگی مثالزدنی میان حرکت، صدا و معناست. نوحهخوانی با ریتمی خاص آغاز میشود، عزاداران با ضرباهنگ آن همراه میشوند و به تدریج شور و شدت مراسم افزایش مییابد. این سیر تدریجی، از سه ضرب آغاز میشود و به ۲۱ ضرب میرسد؛ نقطهای که در آن، اوج احساسات عزاداران و وحدت جمعی آنان به زیبایی آشکار میشود. این ساختار موزون و حساب شده، نشان میدهد که آیین سنگزنی تنها یک سوگواری ساده نیست، بلکه نمایشی آیینی با قواعد مشخص، انتقالی نسلی و ریشهای عمیق در حافظه فرهنگی مردم است.
خلیلی با اشاره به ثبت ملی این آیین گفت: آیین سنگزنی صدخرو در سال ۱۳۹۱ در قالب آیینهای عاشورایی به شماره ۸۲۵ در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است. این ثبت، قطعاً تأییدی بر اهمیت فرهنگی، مذهبی و اجتماعی این مراسم است.
وی افزود: وقتی یک آیین در فهرست میراث معنوی ثبت میشود، در واقع جامعه به این نتیجه میرسد که آن سنت، بخشی از تاریخ زیسته مردم است و باید برای حفاظت و انتقال آن به نسلهای بعدی، برنامهریزی دقیق صورت گیرد.
وی تصریح کرد: اگرچه ثبت میراث معنوی گامی مهم در صیانت از سنتهاست، اما حفظ پویایی آن نیازمند توجه مداوم، آموزش، مستندسازی و حمایت از مجریان اصلی آیین است. نسلهای قدیم، حاملان اصلی این فرهنگ بودهاند و اگر زمینه برای مشارکت نسل جوان فراهم نشود، امکان دارد بخشی از ظرایف و معنای اصیل آن در گذر زمان کمرنگ شود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با تأکید بر اینکه آیینهای عاشورایی، صرفاً مناسک سوگواری نیستند، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای برجسته آیین سنگزنی صدخرو، مشارکت فعال و منظم مردم است. در این مراسم، هر فرد جایگاه مشخصی دارد و نظم حرکتی و صوتی کاملاً رعایت میشود.
وی با اشاره به اینکه چنین آیینهایی باید از نگاه صرفاً تشریفاتی یا نمایشی خارج شوند، گفت: ارزش اصلی این مراسم در اصالت، مردمی بودن و ریشهداری آنهاست. اگر آیین سنگزنی را تنها به عنوان یک برنامه محلی ببینیم، از درک عمق فرهنگی آن باز میمانیم. این مراسم، حاصل سالها تجربه زیسته، باور دینی، انتقال شفاهی و مشارکت جمعی است و به همین دلیل، شایسته توجه جدی پژوهشگران، رسانهها و نهادهای فرهنگی است.
معرفی این آیینها، گامی ضروری برای حفظ سرمایههای فرهنگی کشور
خلیلی در ادامه با بیان اینکه پژوهش در حوزه فرهنگ عامه میتواند به احیای بسیاری از سنتهای بومی کمک کند، خاطرنشان کرد: ثبت، ضبط، مستندسازی و معرفی این آیینها، گامی ضروری برای حفظ سرمایههای فرهنگی کشور است. بسیاری از رسوم محلی اگر مورد توجه قرار نگیرند، به تدریج در حاشیه قرار میگیرند یا تنها به خاطرهای از گذشته تبدیل میشوند. در حالی که آیینهایی مانند سنگزنی صدخرو، میتوانند به عنوان نمونههای ارزشمند فرهنگ دینی و مردمی ایران، در سطوح ملی و حتی فراملی معرفی شوند.
وی همچنین به ظرفیتهای گردشگری فرهنگی این آیین اشاره کرد و افزود: روستای صدخرو و شهرستان داورزن، با برخورداری از چنین آیین اصیل و شناخته شدهای، ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی دارند. اگر زیرساختهای لازم فراهم شود و معرفی درستی از این مراسم صورت گیرد، میتوان علاوه بر حفظ میراث معنوی، به رونق اقتصادی و افزایش شناخت عمومی از فرهنگ بومی منطقه نیز کمک کرد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: گردشگران فرهنگی، به ویژه در ماه محرم، علاقهمندند با آیینهای اصیل و ریشهدار آشنا شوند و این امر میتواند جایگاه صدخرو را در نقشه فرهنگی کشور برجستهتر کند.
وی در ادامه با تأکید بر نقش نسل جوان در تداوم این میراث گفت: انتقال این آیین به نسلهای جدید، ضرورتی انکارناپذیر است. اگر کودکان و نوجوانان از همان سالهای نخست با فلسفه، شکل و معنای این مراسم آشنا شوند، احتمال پایداری آن در آینده بسیار بیشتر خواهد بود. آموزش غیررسمی در بستر خانواده، هیئتها و اجتماعات محلی، مؤثرترین راه برای زنده نگه داشتن چنین سنتهایی است.
آیین سنگزنی صدخرو، تنها یک رسم عزاداری نیست؛ بلکه روایتی زنده از عشق، وفاداری، همبستگی و ارادت مردم به حضرت سیدالشهدا (ع) است. این آیین، زبان حال مردمی است که سوگ را نه در سکوت، بلکه در ضربآهنگ، حرکت و ذکر معنا میکنند. از همین رو، حفاظت از آن، حفاظت از بخشی از هویت معنوی و تاریخی این سرزمین است. تا زمانی که این آیین با همین شور، اصالت و اخلاص برگزار میشود، فرهنگ عاشورا در این دیار زنده خواهد ماند و نسل به نسل، از دل تاریخ به امروز و فردا خواهد رسید.
صدخرو از روستاهای قدیمی ایران در مجاورت جاده تهران - مشهد و در ۱۸ کیلومتری مرکز شهرستان داورزن در غرب سبزوار قرار دارد.
انتهای پیام
