با توجه به حساسیت موضوع کشفرود و لزوم ساماندهی این معضل، سال ۱۳۹۸، توافقنامه ۱۳ مادهای ساماندهی کشفرود با قبول تعهدات، میان ادارهکل حفاظت محیط زیست، سازمان جهاد کشاورزی، شرکتهای آب منطقهای، شهرکهای صنعتی خراسان رضوی، فرمانداری مشهد و شهرداری این کلانشهر منعقد شده اما حال بعد از گذشت چند سال، اجرای این تفاهمنامه همچنان با ابهاماتی مواجه است.
آنچه در ادامه میخوانید توضیحات تعدادی از دستگاهها و نهادهای متولی در زمینه ساماندهی کشفرود، در پاسخ به این سوال است که چرا کشفرود همچنان یکی از چالشیترین مسائل شهر مشهد است؟
حسنعلی اخلاقی امیری، نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی در همین زمینه در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: کشف رود یکی از رودهای مهم خراسان رضوی است که از حدود ۲۰ کیلومتری قوچان آغاز شده و تا مرز ترکمنستان ادامه دارد. متاسفانه قسمتی از کشفرود که مربوط به حوزه مشهد است و از حاشیه شهر مشهد و روستاهای اطراف عبور میکند، یکی از چالشیترین مسائل شهر مشهد است و به دلیل آلودگیهای ناشی از فاضلاب، این رود به جای آنکه نشاط و شادابی را به حاشیه شهر بیاورد، باعث آسیبهای روانی و بهداشتی برای حاشیه شهر شده است. تصفیهخانههای موجود در مشهد آمادگی تصفیه حجم زیاد فاضلاب جمعآوری شده را ندارد و بخشی از فاضلابی که در شهر جمعآوری میشود به صورت خام وارد بستر کشفرود میشود.
وی وجود شهرک صنعتی چرمشهر در مسیر کشفرود را یکی دیگر از منابع آلودگی بستر رودخانه کشفرود ذکر کرد و گفت: گرچه این شهرک تصفیهخانه دارد، اما گاهی بنا به مشکلاتی که پیش میآید، فاضلاب صنعتی خطرناک به بستر کشفرود وارد میشود. انتهای کشفرود در حوزه مشهد، شامل دشت مشهد و ۲ هزار هکتار زمینهای کشاورزی است که محصولات آن در قالب سبزیجات و صیفیجات در شهر مشهد عرضه شده و قطعا تهدیدی برای سلامت شهروندان است. سال گذشته و در نشستهایی که برگزار شد قول داده شد که تا آخر سال، میزان حجم فاضلاب تصفیهشده تکمیل شود، اوایل امسال این کار انجام شد و بخشی از فاضلاب خام تصفیه شد اما هنوز در حوزه مشهد فاضلاب خام توسط تانکر در بستر رودخانه تخلیه شده و چرمشهر هم به دلیل مشکلات تصفیهخانه و ... گاهی فاضلاب صنعتی خطرناکی وارد بستر رودخانه میکند.
نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی در رابطه با اقدامات صورت گرفته برای ساماندهی کشفرود، توضیح داد: در زمینه پیگیری موضوع کشفرود، نامهنگاریهای متعددی به رئیس سازمان محیط زیست کشور، دادستانی کل کشور، رئیس کمیسون اصل ۹۰ مجلس، استاندار خراسان رضوی و دادستان استان انجام شده و نتایجی هم داشته به طوری که قوه قضائیه نمایندهای را برای بازدید از کشفرود فرستادند و استاندار هم جلساتی با سرمایهگذار بخش خصوصی داشتند. در زمینه ساماندهی کشفرود، کارها و اقداماتی انجام شده ولی واقعیت آن است که هنوز آن اتفاق و نتیجه مطلوبی که باید حاصل میشد، به دست نیامده است.
اخلاقی امیری با اشاره به تفاهمنامه بین دستگاههای مختلف از جمله شهرداری و استانداری، برای ساماندهی کشفرود که در سال ۹۸ منعقد شده است، گفت: هدف از این تفاهم نامه ساماندهی کشفرود ذیل مدیریت واحد و یکپارچه بوده و اگر همان تفاهمنامه اجرایی شود بسیاری از مسائل حل خواهد شد. اگر اتفاق معناداری در حوزه ساماندهی کشفرود اتفاق نیفتد، موضوع را به صورت تذکر در مجلس شورای اسلامی دنبال کرده و از طریق رئیس جمهور پیگیری خواهیم کرد. دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دیدهبان سلامت شهر است و انتظار است واقعیتها در این زمینه به مسئولان مربوطه منتقل شود، قوه قضائیه میتواند وارد پرونده شده و به عنوان مدعیالعموم از حقوق مردم دفاع کند، همچنین استانداری به عنوان نماینده حاکمیت باید دستگاههای مختلف را پای کار بیاورد. مدیریت شهری هم به تناسب مسئولیتی که در حوزه شهر دارد و این رودخانه هم بخشی از آن در شهر مشهد قرار دارد و بوی تعفن آن سلامت مردم را تهدید میکند باید مسئولیت خود را در این زمینه انجام دهند.
عدم تامین بودجه، یکی از موانع اجرایی نشدن تفاهمنامه ساماندهی کشفرود
وی عدم تامین بودجه را یکی از موانع اجرایی نشدن تفاهمنامه ساماندهی کشفرود ذکر کرد و گفت: بودجه اجرای تفاهمنامه را باید دولت تامین کند ولی متاسفانه در استانداری نتوانستند بودجه مربوط به آن را تامین کنند؛ تا وقتی که معضل کشفرود را در مرکز و در تهران جا نیندازیم، دولت هم به فکر تامین بودجه نخواهد افتاد، بنابراین باید حساسیتهای لازم برای اهمیت پرداختن به این موضوع ایجاد شود. برای احداث تصفیهخانهها، به طور کلی در تامین منابع مشکلی نیست و بانکها همکاری لازم برای تخصیص تسهیلات دارند، تصفیهخانهها میتوانند از تسهیلات بانکی و حتی تسهیلات بانکهای خارجی مانند بانک توسعه اسلامی استفاده کنند، بنابراین در زمینه تصفیهخانهها مشکل اصلی مشکل مالی نیست، بلکه مشکل، تامین تجهیزاتی است که باید وارد کنند که متناسب با شرایط کشور تامین قطعات دشوار است. در احداث تصفیهخانهها مشکل و مانع اصلی مشکلات مالی عنوان میشود، ولی در اصل مانع اصلی مشکل مالی نیست و این امر همت و اراده مدیران استان و شهر را میطلبد.
نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه کشفرود و حاشیه آن واقعا جای سرمایهگذاری دارد و سرمایهگذاری در آن میتواند آینده شهر را متحول کند، خاطرنشان کرد: در انتهای کشفرود و قسمت سد شوریجه، میلیونها مترمکعب آب جمعآوری شده که سرمایه بزرگی است و بستر مناسبی برای سرمایهگذاری در بخش گردشگری و مشاغل خرد است.
ابلاغ بیش از ۲۲۵ اخطاریه زیستمحیطی برای واحدهای آلاینده
با توجه به آلودگیهای زیستمحیطی ناشی از فاضلاب، در موضوع ساماندهی کشفرود یکی از دستگاههای مهم و تاثیرگذار، اداره کل حفاظت محیط زیست استان است.
مهدی یزدانجو، معاون محیط زیست انسانی ادارهکل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی نیز در ادامه با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه کشفرود از سوی محیط زیست در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: مطابق وظایف ذاتی سازمان حفاظت محیط زیست، فعالیتهایی از جمله پایش و کنترل منابع آلاینده، صدور اخطاریه و ارجاع پروندههای تخلفات زیستمحیطی به مراجع قضایی، ارتقاء آگاهی عمومی و جلب مشارکتهای مردمی و همکاری فنی با دستگاههای مسئول در برگزاری کارگروههای موضوعی کشفرود، به صورت مستمر پیگیری میشود. در سال ۱۴۰۴، بیش از ۵۰۰ نوبت پایش و نمونهبرداری از ۱۰ ایستگاه فاضلاب و واحدهای صنعتی، کشاورزی و خدماتی در مسیر رودخانه انجام شده است، همچنین ۴۰ نوبت نمونهبرداری از فاضلاب جاری در بستر رودخانه، ۷۰ نوبت بازدید از قالیشوییها و ملحفهشوییها، ۸۵ نوبت بازدید از مراکز تفکیک و بازیافت ضایعات پلاستیکی، ۹۵ نوبت بازدید از کارواشها و ۲۱۰ نوبت بازدید از سایر کارگاهها و تصفیهخانههای فاضلاب شهری و صنعتی صورت گرفته است. به دنبال این بررسیها، بیش از ۲۲۵ اخطاریه زیستمحیطی برای واحدهای آلاینده در سال ۱۴۰۴ صادر و ابلاغ شده است.
وی در رابطه با مهمترین چالشهای آلایندگی کشفرود، خاطرنشان کرد: عدم تناسب میان ظرفیت شبکه جمعآوری فاضلاب شهر مشهد و ظرفیت تصفیهخانههای موجود، موجب شده کیفیت پساب خروجی از برخی تصفیهخانهها پایینتر از حد استاندارد باشد، همچنین بخشی از فاضلاب خام مازاد بر ظرفیت تصفیه خانههای فاضلاب شهری موجود، به صورت مستقیم یا از طریق کنارگذر، وارد رودخانه کشفرود شود. عدم تکمیل تصفیه خانه فاضلاب سپتاژ باعث شده است که کماکان تخلیه فاضلابهای تانکری در رودخانه کشف رود تداوم یابد.
معاون محیط زیست انسانی ادارهکل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی ناکارآمدی تصفیهخانه شهرک صنعتی چرمشهر را از دیگر معضلات ذکر کرد و گفت: با وجود ارتقاء تصفیهخانه شهرک صنعتی چرمشهر در سال ۱۴۰۳، نتایج نظارتها بیانگر عدم کارایی مناسب این واحد است و پساب خروجی با آلودگی بالا، همچنان وارد کشفرود میشود. از تصفیه خانههای موجود فقط دو تصفیه خانه فاضلاب شهری پرکند آباد۲ و التیمور در حد خوبی فعالیت میکنند. فاز یک تصفیهخانه سپتاژ توسط شرکت آب و فاضلاب اجرا شد، اما مطابق توافقنامه جامع کشفرود، ادامه اجرای فاز دوم به شهرداری مشهد واگذار شد. بر اساس برنامه اولیه شهرداری، بهرهبرداری از این تصفیهخانه میبایست حداکثر تا فروردین ۱۴۰۱ انجام میشد، اما پیشرفت فیزیکی پروژه طی دو سال اخیر بسیار ناچیز بوده و عملا پروژه متوقف شده است.
پیچ و خمهای احداث تصفیهخانه سپتاژ
در ادامه حسین مختاری، مدیرعامل سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری مشهد در گفتوگو با ایسنا در زمینه اقدامات شهرداری مشهد در زمینه ساماندهی کشفرود، توضیح داد: در تاریخ ۲۰ مهر ۱۳۹۸، تفاهمنامه ساماندهی کشفرود میان مدیران ۱۳ دستگاه اجرایی و سازمان دولتی در استانداری خراسان رضوی منعقد و فرماندهی عملیات ساماندهی این رودخانه به شهرداری مشهد واگذار شد. شهرداری مشهد از سال ۱۳۹۳ تاکنون با تکیه بر منابع داخلی، اجرای طرحهای ساماندهی، احیای این رودخانه تاریخی را آغاز کرده است. بخش عمده بستر رودخانه خارج از محدوده شهر قرار دارد و عملاً جزو وظایف ذاتی شهرداری محسوب نمیشود، با این وجود و براساس تعهدات توافقنامه همکاری، موضوع احیای کشفرود را فراتر از مسئولیتهای قانونی خود و با نگاه اجتماعی دنبال کردهایم.
وی با اشاره به بخشی از اقدامات انجامشده در این محدوده، اضافه کرد: ایجاد ۳۰۰ هکتار درختکاری در حاشیه کشفرود، اجرای بومپارک در دو طرف رودخانه در پل شاهنامه به طول ۶۰۰ متر و اجرای خط لوله انتقال آب از تصفیهخانه پرکند تا شاهنامه به طول ۱۴.۵ کیلومتر در ساحل شمال و جنوب کشف رود از جمله اقدامات شاخص شهرداری در این حوزه بوده است. مطالعات فاز یک کشفرود اتمام یافته و تدوین بستههای سرمایه گذاری در هفت سکانس، در حال انجام است. از دیگر اقدامات انجام شده در این حوزه عملیات لایروبی و لجنبرداری رودخانه بود که در چند نوبت انجام شده است.
مدیرعامل سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری مشهد همچنین احیا و بهسازی راههای دسترسی در حاشیه کشفرود، احداث و آسفالت جاده دسترسی به تصفیهخانه سپتاژ در سال ۱۴۰۱، استقرار اکیپهای نظارت شبانهروزی بهمنظور جلوگیری از برداشت غیرمجاز آب، تخلیه خاک و نخاله و حفاظت از اراضی واقع در محدوده کشفرود را از دیگر اقدامات انجامشده در این منطقه برشمرد.
مختاری احداث تصفیهخانه سپتاژ را یکی از مهمترین اقدامات این دوره دانست و ادامه داد: فرآیند احداث تصفیهخانه سپتاژ از سال ۱۳۹۸ آغاز شد. پس از امضای توافقنامه، اسناد مناقصه تهیه و فراخوان انتخاب پیمانکار منتشر و در آبان ۱۳۹۹ عملیات اجرایی با هدف ساماندهی تانکرهای فاضلاب سپتیک آغاز شد. براساس قرارداد، پروژه باید طی دو سال، یعنی در سال ۱۴۰۱، به بهرهبرداری میرسید؛ اما پیمانکار در میانه کار، پروژه را متوقف کرد.
تکمیل تصفیهخانه سپتاژ نیازمند ۱۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار است
وی درباره علت توقف ناگهانی پروژه، گفت: در حالی که پیشرفت فیزیکی پروژه به حدود ۵۰ درصد رسیده و بخش قابلتوجهی از تجهیزات با اعتبارات و منابع مالی شهرداری خریداری شده بود، تغییرات نرخ ارز، درخواست افزایش مبلغ قرارداد از سوی پیمانکار خارج از ضوابط قانونی و ظرفیت قراردادی و عدم تخصیص ارز دولتی به شهرداری موجب توقف پروژه شد. از سال ۱۴۰۱ تا چندین ماه پس از توقف پروژه، جلسات متعددی در کارگروه کشف رود با محوریت استانداری برگزار و شهرداری برای بازگشت پروژه به مسیر، مساعدتهای قابلتوجهی به پیمانکار ارائه داد. علیرغم این مساعدتها و حمایتها، پیمانکار همکاری لازم را انجام نداد و پروژه عملاً از سوی وی رها شد؛ پس از حدود هفت ماه پیگیری بینتیجه، در جلسات قرارگاه مدیریت کشفرود در استانداری به این جمعبندی رسیدیم که ناچار به فسخ قرارداد هستیم. در زمستان ۱۴۰۲ فسخ قرارداد به پیمانکار ابلاغ شد. اما بهدلیل فرآیندهای قضایی، تحویل کارگاه با تأخیر انجام و نهایتاً اواسط سال ۱۴۰۴ با حکم قضایی کارگاه سپتاژ به شهرداری بازگردانده شد.
مدیرعامل سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری مشهد با اشاره به افزایش شدید هزینههای اجرای پروژه، مطرح کرد: پروژهای که در سال ۱۳۹۹ با رقم ۷۴ میلیارد تومان قابل اجرا بود، اکنون با رشد چندبرابری قیمتها، نیازمند اعتباری بیش از ۱۵۰۰ میلیارد تومان است. سه مرتبه فراخوان تکمیل تصفیهخانه برگزار شد تا در نهایت پیمانکار جدیدی برای تکمیل ۵۰ درصد باقیمانده پروژه، از طریق تشریفات قانونی انتخاب و قرارداد جهت تصویب و تأیید نهایی به شورای اسلامی مشهد ارسال شد. شورای اسلامی شهر مشهد در مکاتباتی با استانداری خراسان رضوی به عنوان نهاد ناظر بر ساماندهی کشفرود، خواستار تسریع در انجام تعهدات دستگاههای مسئول و ایفای کامل وظایف تعیینشده برای هر یک از مجموعههای ذیربط شده است. این موضوع همچنین در جلسات مشترک برگزار شده با حضور نمایندگان دستگاههای مسئول در استانداری مورد بررسی قرار گرفته و بر ضرورت اجرای کامل تعهدات از سوی تمامی دستگاهها تأکید شده است.
مختاری ادامه داد: با توجه به اینکه بخشی از اقدامات مورد نیاز در محدوده کشفرود در حوزه مسئولیت سایر دستگاهها قرار دارد و برخی از این تعهدات از جمله تخصیص ۳۰ لیتر بر ثانیه فاضلاب رایگان مادام العمر، بلا عوض به شهرداری، عقد قرارداد اجاره بستر، تحویل کامل اراضی و .... به شهرداری تاکنون بهطور کامل اجرایی نشده، ادامه عملیات اجرایی منوط به انجام این تکالیف خواهد بود. در همین راستا، شهرداری مشهد تمامی وظایف و تعهدات خود را در این حوزه انجام داده و در حال حاضر نیز حفاظت، نگهداری، صیانت از اراضی و جلوگیری از تخلفات و تعرضات احتمالی در محدوده کشفرود و همچنین نگهداری فضای سبز احداث شده را در دستور کار دارد. با انجام تعهدات سایر دستگاههای مسئول، زمینه برای ادامه و تکمیل مراحل بعدی عملیات اجرایی فراهم خواهد شد.
پایشهای نظارتی با جدیت انجام میشود، اما مشکل باید از پایه و اساس حل شود
دکتر فرشید وفا، مدیر سلامت محیط و کار معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد نیز در رابطه با معضل کشفرود به ایسنا گفت: حجم فاضلاب تولید شده با ظرفیت تصفیهخانهها همخوانی ندارد و به همین دلیل مقداری از فاضلاب تولید شده، فرایند تصفیه روی آن انجام نشده و به صورت غیرمجاز وارد اراضی کشاورزی میشود. به استناد ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، آبیاری محصولات کشاورزی با آبهای نامتعارف ممنوع است و بر همین اساس گشتهای بازرسی مشترک با هماهنگی نیروی انتظامی، آب و فاضلاب، آب منطقهای و مرکز بهداشت در این حوزه انجام شده و موتور تلمبههای غیر مجاز جمعآوری میشوند، اما این اقدام بازدارندگی لازم را ندارد و قضیه بسیار پیچیدهتر از این است. یکی از مشکلات دیگر قرارگاه استانی محیط زیست در خصوص تصفیهخانهها است که در زمینه احداث تصفیهخانههای جدید و افزایش ظرفیت تصفیهخانههای موجود، تصمیمات خیلی خوبی گرفته شده است، همچنین برخورد قانونی با افراد متخلف، آزادسازی اراضی توسط آب منطقهای اقداماتی خوبی است که در این حوزه انجام شده است، اما مشکل همچنان به قوت خود باقی است.
وی نبود تصفیهخانه سپتاژ را یکی دیگر از چالشهای این حوزه ذکر کرد و گفت: فاضلاب توسط تانکر جمعآوری شده اما تصفیهخانهها آن را قبول نمیکند و این فاضلاب به کشاورز فروخته میشود و علیرغم اینکه پیگیریهای انجام شده مبنی بر اینکه این تانکرها ردیاب داشته باشند، پیشنهادات خوبی است اما مشکل این است که این تانکرها فاضلاب را کجا باید تخلیه کنند، بنابراین مشکل باید از پایه و اساس حل شود. قرار بود سال گذشته تصفیهخانه سپتاژ افتتاح شود اما اجرای این پروژه با مشکلاتی مواجه شد و تاکنون حدود ۵۱ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است، اما پس از آن پروژه متوقف و عملیاتی نشده و چنانچه تصفیهخانه سپتاژ راهاندازی شود، قسمت عمده مشکلات فاضلابهای تانکری حل میشود. در بخش خصوصی هم برای احداث تصفیهخانه اعلام آمادگی شده است و امیدواریم از ظرفیت بخش خصوصی هم در راستای احداث تصفیهخانههای جدید استفاده شود تا پسابی که در اختیار کشاورز قرار میگیرد، استانداردهای زیست محیطی لازم را داشته باشد.
آبیاری محصولات کشاورزی با آبهای نامتعارف ممنوع است
مدیر سلامت محیط و کار معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اظهار کرد: دانشگاه علوم پزشکی در حوزه ساماندهی کشفرود، ته خط است و بر اساس قانون، آبیاری محصولات کشاورزی با فاضلاب خام ممنوع است و به استناد قانون با موارد تخلف برخورد میکنیم، اما این برخورد بازدارندگی کافی را ندارد. بر اساس استانداردهای موجودی که ابلاغ شده است، آبیاری محصولات کشاورزی از گرید A تا D مشخص است و پساب تصفیهشده براساس کیفیت و استانداردهای لازم، برای آبیاری محصولات خاص و مشخصی کاربرد دارد. یکی از مشکلات دیگر فاضلاب صنعتی چرمشهر است که هر چند تصفیهخانه احداث شده، اما بایستی مشخص شود که این پساب میتواند چند درصد از استانداردهای محیط زیست را پاس کند. داستان کشفرود داستان پیچیدهای است، سالیان سال، ظرفیت کشفرود یک ظرفیت طبیعی مطلوب بوده که قرار بود از این ظرفیت در راستای ارتقای سطح سلامت شهروندان استفاده شود، اما متاسفانه در حال حاضر به این حال و روز افتاده است.
وفا با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه ساماندهی کشفرود، تصریح کرد: در زمینه ساماندهی کشفرود، نسبت به قبل، اقدامات خوبی انجام شده از جمله افزایش ظرفیت تصفیهخانه پرکندآباد و در دستور کار قرار گرفتن احداث تصفیهخانههای جدید، اما همچنان فاضلاب تولیدی با ظرفیت تصفیهخانهها همخوانی ندارد و همین باعث میشود فاضلاب وارد بستر رودخانه شود. اقدامات نظارتی و برخوردهای قانونی است، اما مشکل باید از پایه و اساس حل شود؛ چون هر چه ما موتور تلمبه غیرمجاز جمعآوری کنیم باز جایگزین میشود، چون ناچار است این کار را انجام دهد. یکی از اقدامات خوبی که در زمینه اطمینان از سلامت محصولات کشاورزی میتوان انجام داد شناسنامهدار کردن محصولات کشاورزی است که اگر انجام شود کمک بسیار خوبی در جهت سلامت شهروندان خواهد بود. ظرفیت تصفیهخانهها باید به قدری باشد که فاضلاب تصفیه نشده نداشته باشیم و بعد از آن، پساب را بر حسب استانداردهای مربوطه در اختیار کشاورزان قرار دهیم که بتوانند محصول مورد نظر را کشت کنند.
رودخانههای شهری، فرصتهای زیست محیطی و اقتصادی مهمی هستند که میتوانند نقش مهمی در پویایی و نشاط شهر داشته باشند. تبدیل تهدید زیست محیطی رودخانه کشفرود به فرصتی جهت ارتقا کیفیت محیط زیست شهری و ساماندهی بخش حاشیه شهر مشهد، همچنین، بهره برداری مناسب از پتانسیلها و ظرفیتهای بستر و حریم رودخانه کشفرود از اهداف مهمی است که در تعریف بسیاری از پروژههای ساماندهی کشفرود دیده شده است، اما بنا به دلایلی همچون نبود اعتبارات، عدم مدیریت یکپارچه و فقدان همت و اراده بالای مسئولان و ...، پیشرفت پروژهها به کندی پیش میرود.
در حال حاضر آنچه واضح و مبرهن است این است که آلودگی کشفرود از یک مشکل محیط زیستی ساده به یک بحران تبدیل شده است؛ تداوم این آلودگی یعنی پذیرفتن یک زخم باز در قلب شهر مشهد که هر روز عمیقتر میشود. راهکارهای پراکنده و موقتی دیگر پاسخگو نیستند و تنها راه خروج از این بنبست، اتخاذ یک استراتژی جامع یکپارچه و بلند مدت است.
انتهای پیام
