در حالی که شور و شعور حسینی در جایجای ایران اسلامی با آیینهای متنوعی همراه است، مردم کاشان نیز با تکیه بر سنتهای دیرین خود، بار دیگر آمادگی و ارادت خالصانه خود را برای برپایی سوگواری سید و سالار شهیدان به نمایش میگذارند.
آئین طوقگردانی یکی از آئین های سنتی مذهبی کاشانیها که نشان از ارادت دیرینه مردم این دیار به امام حسین(ع) و اهل بیت(ع) محسوب میشود که در فهرست آثار ملی نیز به ثبت رسیده است. این آیین بهعنوان یکی از شاخصترین نمادهای عزاداری در منطقه کاشان شناخته میشود که ارادتمندان زیادی از این دیار به برگزاری آن میپردازند.
در کاشان طوقهای متعددی نظیر «طوق سیغن» (مسجد امام علی(ع)(درب یلان)، (طوق کلهر در مسجد صادقیه)، (طوق مابین در مسجد محمدیان) و طوقهای زیارت (پنجهشاه) و (مسجد میانچال) وجود دارد که هیئتهای مذهبی در ایام عزاداری آنها را به بازار آورده و در جوار آن به سوگواری میپردازند با این وجود، (طوق شیخ رضا) از شهرت و جایگاه ویژهای برخوردار است و بهعنوان نمادِ شناختهشده هیئت مربوط به خود، جایگاه ممتازی در آیینهای مذهبی این شهر دارد.
طبق سنتهای مرسوم، آیین برداشتن طوق شیخ رضا در روزهای هشتم، تاسوعا و عاشورای حسینی انجام میشود. در این ایام، طوق مذکور پیشاپیشِ هیئت حرکت داده شده و با حضور عزاداران در سراسر بازار تاریخی کاشان گردانده میشود؛ آیینی که تداعیگر پیوند عمیق نسلهای متمادی با حماسه عاشورا است. طوق نمادی از علم کوچک و سر گرد است که پارچههای زیادی آن را پوشانده است.
اهمیت این سنتهای دیرین به اندازهای است که (چاووشخوانی محرم کاشان) و (آیین طوق شیخ رضا) بهعنوان دو اثر ارزشمند میراث فرهنگی ناملموس شهرستان کاشان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاند.
طوق؛ میراث کهن عزاداری در کاشان
مجید زجاجی، استاد دانشگاه نویسنده و پژوهشگر حوزه کاشانشناسی، در گفتوگو با ایسنا به تبیین چرایی پویایی و ماندگاری نهضت عاشورا پس از گذشت بیش از سیزده قرن پرداخت و با تأکید بر اینکه قیام اباعبدالله الحسین(ع) به دلیل ماهیت الهی آن، همواره طراوت و اثرگذاری خود را حفظ کرده است، اظهار کرد: این نهضت به مثابه واقعهای است که گویی همین سال گذشته رخ داده است. دلیل این ماندگاری، اخلاص و انجام وظیفه بر اساس حجت الهی است؛ قیامی که برای مبارزه با ظلم، فساد، کجرویها و ناهنجاریهای اجتماعی شکل گرفت و رنگ و بوی خدایی به خود گرفت.
وی با استناد به آموزههای قرآنی در باب تعظیم شعائر الهی، یکی از عوامل بقای پیام کربلا را برگزاری مجالس معرفتی و شناختی دانست و افزود: برپایی جلساتی که اهداف نهضت امام حسین(ع) را تبیین میکنند، در کنار مرثیهسرایی و عزاداریهای سنتی، ستونهای زنده نگاه داشتن این مکتب هستند. در این مسیر، اقشار مختلف از جمله شاعران، سخنرانان، مداحان و مدیران هیئت، هر یک نقشی حیاتی بر عهده دارند.
این پژوهشگر و کاشانشناس در ادامه با اشاره به تنوع شیوههای عزاداری در مناطق مختلف، به نمادهایی چون «نخلگردانی» «طوقبرداری» اشاره کرد و ادامه داد: این نمادها صرفاً ابزارهای عزاداری نیستند، بلکه زبانی برای روایت تراژدی کربلا محسوب میشوند، بهعنوان مثال، بسیاری از این نمادها یادآور عطش خاندان اهل بیت(ع) است؛ نمادهایی که با جنبههای سنتی و مذهبی خود، واقعه کربلا را در اذهان مردم بازسازی میکنند تا گویی عزاداران در حال تشییع نمادین پیکر شهدای کربلا با عزت و احترام هستند.
زجاجی به یکی از قدیمیترین سنتهای عزاداری در کاشان اشاره کرد و گفت: در فرهنگ عزاداری کاشان، طوق، جایگاه ویژهای دارد از جمله شاخصترین آنها میتوان به (طوق شیخ رضا) اشاره کرد که قدمتی چند صد ساله دارد.
وی افزود: این طوق که سالها توسط خانوادهای از اهالی منطقه (سرسنگ) کاشان نگهداری و در ایام عزاداری در میان هیئات اباعبدالله الحسین(ع) گردانده میشد، نمادی از پیوند عمیق سنتهای محلی با باورهای اصیل شیعی در این خطه است
تداوم سنتهای کهن در محلات تاریخی
این نویسنده در تبیین جایگاه این نمادها در باورهای عامه تصریح کرد: در نگاه مردم، وسایلی نظیر «طوق» به واسطه انتساب به معشوق و متبرک شدن به نام امامان معصوم و ائمه اطهار(ع)، از جایگاه ویژهای برخوردارند، همانگونه که ضریح مطهر حرمهای اهلبیت(ع) مورد احترام و توسل مردم است، این نمادهای عزاداری نیز به دلیل پیوند نمادین با واقعه کربلا و ساحت مقدس امام حسین(ع)، نزد مردم دارای تقدس و احترام خاصی هستند.
زجاجی با تأکید بر استمرار آیینهای سنتی افزود: خوشبختانه میراث معنوی (طوق شیخ رضا) همچنان در هیئتهای کاشان زنده است و هرساله با فرارسیدن ایام عزاداری، بهویژه روزهای هشتم، نهم و دهم محرم، در میان عزاداران حضور دارد. این حضور، نه تنها یک آیین نمایشی، بلکه تلاشی برای بازخوانی واقعه عاشورا و حفظ پیوند میان نسل امروز با سنتهای دیرین است.
وی با اشاره به اهمیت حفظ بافتهای تاریخی و فرهنگی کاشان خاطرنشان کرد: (محله سرپره) از قدیمیترین مناطق کاشان است که قدمتی چند صدساله دارد. این منطقه با برخورداری از فرهنگ غنی، یکی از کانونهای اصلی حفظ عزاداریهای سنتی محسوب میشود. در این محله، آیینهای عزاداری دقیقاً بر اساس الگوهای کهن و اصیل منطقه اجرا میشود که این امر نشاندهنده وفاداری مردم این دیار به سنتهای دینی و تاریخیشان در پاسداشت حماسه حسینی است.
انتهای پیام
