این شهرستان که به عنوان قطب تولید انگور و کشمش در شرق کشور شناخته میشود، با داشتن بیش از ۵۷۰۰ هکتار باغات انگور و شناسایی ۳۳ رقم منحصربهفرد انگوری که تنوع بینظیری از محصولات تازهخوری و خشکبار را تأمین میکنند، سالهاست که اقتصاد محلی را در چرخه خود حفظ کرده است؛ اما امروز، چهره این منطقه در حال تغییر است و تغییراتی که ریشه در پدیدهای جهانی به نام تغییر اقلیم دارد.
در سالهای اخیر، الگوهای بارندگی به هم ریخته و سفرههای آب زیرزمینی با افتی شدید و نگران کننده روبرو شدهاند. این بحران آب، نه یک پیشبینی دور، بلکه یک واقعیت تلخ است که کشاورزان خلیلآبادی با آن دست و پنجه نرم میکنند. وقتی سطح آب پایین میرود، عمق چاهها بیشتر میشود و هزینههای تولید به شدت افزایش مییابد، اما مهمتر از آن، کیفیت خاک و محصول تحت تأثیر قرار میگیرد. شوری خاک که ناشی از تبخیر شدید و کاهش کیفیت آب است، مستقیماً با سلامت ریشه درختان و در نتیجه، کیفیت حبههای انگور در ارقام ارزشمندی مانند پیکامی، عسکری، ترشیز و لعل در تضاد است.
خداحافظی با سالهای پربار
تغییرات دمایی و نوسانات آبوهوایی، دیگر تنها به کمآبی محدود نمیشود؛ بلکه تعادل ظریف اکوسیستم باغات را برهم زده است. افزایش دما در فصلهای حساس رشد و گلدهی، چرخه زندگی درخت را مختل کرده و زمینه را برای طغیان آفات و بیماریهایی فراهم کرده که پیشتر در این منطقه سابقهی نداشتهاند. این شرایط نشان میدهد که تجربه گذشتگان و تقویمهای سنتی کشت، دیگر پاسخگوی نیازهای محیطی جدید نیستند. ادامه دادن به روشهای سنتی مانند آبیاری غرقابی، در حالی که هر قطره آب طلاییتر از قبل شده است، نوعی خودکشی اقتصادی و زیستمحیطی برای نسلهای آینده محسوب میشود.
با قدم زدن در میان تاکستانهای قدیمی، به راحتی میتوان تفاوت میان شکوه گذشته و وضعیت امروز باغهای انگور را مشاهده کرد؛ شاخههایی که زمانی از خوشههای درخشان انگور سنگین بودند، اکنون ضعیف و کمبار به نظر میرسند.
مجید قناد، باغدار باسابقهای که حدود ۴۰ سال در حوزه انگورکاری فعالیت دارد، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به وضعیت فعلی باغهای خود اظهار کرد: چهار دهه است که با این زمینها زندگی کردهام و برای حفظ آنها زحمت کشیدهام، اما اکنون شرایط به گونهای است که زحمات کشاورزان بازدهی گذشته را ندارد. سال گذشته میزان محصولی که برداشت کردیم حتی هزینه آبی که برای آبیاری صرف شد را نیز جبران نکرد.
وی اظهار کرد: این وضعیت تنها مشکل یک باغدار نیست و میتواند هشداری برای کل زنجیره تولید انگور در منطقه باشد. کاهش سطح سفرههای زیرزمینی، خاموشی چاه موتورها و تداوم خشکسالی در سالهای اخیر فشار زیادی بر باغهای قدیمی وارد کرده است.
قناد تاکید کرد: حدود ۴۰ سال پیش زمانی که این باغ را از مرحوم پدرم تحویل گرفتم، زمینها حاصلخیز و پربار بودند، اما اکنون با کاهش شدید منابع آب زیرزمینی و خشکسالیهای پیاپی، توان درختان به شکل محسوسی کاهش یافته است.
وی با اشاره به شرایط اقتصادی تولید افزود: سال گذشته میزان محصولی که از باغ برداشت شد حتی هزینه آبیاری را نیز پوشش نداد و این موجب شده که کشاورزان نه تنها سودی نمیبرند بلکه به تدریج سرمایه اصلی خود را از دست میدهند.
این باغدار معتقد است: علاوه بر عوامل طبیعی، بخشی از مشکلات موجود به شیوههای سنتی کشاورزی بازمیگردد. ادامه استفاده از روش آبیاری غرقابی در شرایط کمآبی فعلی فشار بیشتری بر منابع آب وارد میکند و باعث هدررفت بخش زیادی از آب میشود و از سویی محصول خوبی هم نداریم.
وی با بیان اینکه تداوم روشهای سنتی میتواند روند کاهش بهرهوری باغها را تشدید کند، اظهار کرد: کاهش میوه دهی درختان موجب شده چرخه تولید با اختلال مواجه شود. در حالی که هزینههایی مانند کود دهی، اصلاح خاک و نگهداری باغ افزایش یافته، میزان بازگشت سرمایه کاهش پیدا کرده است.
از بحران خشکسالی تا شکوفایی اقتصادی
عبور از شرایط فعلی نیازمند حرکت به سمت کشاورزی نوین و استفاده از روشهای جدید آبیاری است. اگر مدیریت منابع آب و استفاده از فناوریهای جدید جدی گرفته نشود، باغهای قدیمی انگور که بخشی از میراث کشاورزی منطقه محسوب میشوند، در معرض نابودی قرار خواهند گرفت.
یکی از انگورکاران پیشرو منطقه خلیلآباد با اشاره به شرایط کمآبی در سالهای اخیر، استفاده از روشهای نوین آبیاری را راهکاری مؤثر برای حفظ باغها و افزایش بهرهوری در شرایط خشکسالی دانست.
رجایی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: در سالهای اخیر با کاهش سطح آبهای زیرزمینی در خلیلآباد و افزایش خاموشی چاه موتورها، روشهای سنتی آبیاری دیگر پاسخگوی نیاز باغها نبود و عملاً با دو انتخاب روبهرو بودم؛ یا منتظر بارندگی بمانم و خطر از بین رفتن باغها را بپذیریم، یا با استفاده از دانش و فناوری مصرف آب را مدیریت کنم.
وی با بیان اینکه باغهای انگور برای او سرمایهای حیاتی محسوب میشوند، افزود: به همین دلیل تصمیم گرفتم در زمینه اجرای سیستمهای آبیاری نوین سرمایهگذاری کنم. در ابتدا برخی از کشاورزان تصور میکردند تغییر روش آبیاری تنها هزینه اضافی ایجاد میکند، اما در شرایط خشکسالی این روش میتواند راهی برای ادامه فعالیت باغها باشد.
این باغدار خلیلآبادی با اشاره به تغییر شیوه آبیاری در باغ خود گفت: در این باغها از ترکیب سیستم آبیاری قطرهای و مدیریت رطوبت خاک استفاده شده است تا آب دقیقاً در محدوده ریشه گیاه و در زمان مناسب در اختیار بوتهها قرار گیرد.
در روشهای سنتی آبیاری حجم قابل توجهی از آب از طریق تبخیر یا نفوذ به لایههای عمیق خاک از دست میرفت، اما با اجرای سیستم قطرهای میزان مصرف آب به طور قابل توجهی کاهش یافته است.
رجایی همچنین به تأثیر این روش بر کیفیت محصول اشاره و اظهار کرد: مدیریت دقیق آبیاری باعث کاهش تنش آبی در گیاه شده و در نتیجه اندازه دانهها یکنواختتر و میزان قند انگور نیز افزایش یافته است. این موضوع در نهایت کیفیت محصول و قیمت فروش آن در بازار را بهبود داده است.
وی با اشاره به جنبه اقتصادی اجرای این طرحها افزود: اگرچه اجرای سیستمهای نوین آبیاری در ابتدا نیازمند سرمایهگذاری است، اما در بلندمدت با کاهش هزینههای جاری و افزایش تولید، بازگشت سرمایه قابل توجهی به همراه دارد.
این باغدار اظهار کرد: با اجرای این روشها مصرف انرژی برای پمپاژ آب کاهش یافته و نیاز به نیروی انسانی برای آبیاری نیز کمتر شده است. همچنین میزان تولید در هر هکتار نسبت به سالهای گذشته افزایش قابل توجهی داشته است.
رجایی تأکید کرد: با توجه به شرایط تغییر اقلیم و کاهش منابع آبی، ادامه کشاورزی با روشهای سنتی دشوار خواهد بود و حرکت به سمت کشاورزی نوین و مدیریت علمی منابع آب میتواند به حفظ باغها و پایداری تولید در مناطق کشاورزی کمک کند.
تقویم زراعی سنتی دیگر پاسخگو نیست
خلیلآباد اکنون نیازمند یک انقلاب خاموش در ذهنیت کشاورزی است. گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن، دقیق و علمی، تنها راه بقا برای حفظ جایگاه این منطقه است. این گذار شامل اصلاح الگوی کشت، استفاده از ارقام مقاوم به خشکی، بهکارگیری سیستمهای آبیاری نوین و مدیریت بهینه منابع است. بدون این تغییر بنیادین، خطر از دست رفتن انحصار تولید انگور باکیفیت و تضعیف معیشت حداقل ۸۰ درصدی جمعیت فعال در بخش کشاورزی وجود دارد.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان خلیلآباد با تأکید بر لزوم بازنگری بنیادین و ساختاری در شیوههای بهرهبرداری از منابع آبی، خواستار تغییر نگرش کشاورزان نسبت به متدهای کشت شد.
محمود شبان در گفت و گو با ایسنا اعلام کرد: مواجهه با چالشهای چندبعدی تغییرات اقلیمی، تغییر نگرش در متدهای کشاورزی را برای بقای اقتصادی و زیستمحیطی این صنعت در منطقه ضروری میسازد.
وی با اشاره به معضلات جدی باغداران از جمله خاموشی چاه موتورها در سالهای اخیر، ضرورت حرکت به سمت آبیاریهای نوین را دوچندان دانست.
شبان با بیان اینکه خلیلآباد با دارا بودن ۵۷۲۷ هکتار تاکستان، مهمترین قطب تولید انگور است، گفت: در این شهرستان بیش از ۳۳ رقم انگور شناسایی شده که ارقام پیکامی و عسکری برای تولید کشمش و تازهخوری کاربرد دارند؛ اما کاهش محسوس، مستمر و رو به افزایش بارندگیها در کنار افت شدید و بیسابقه سطح سفرههای آب زیرزمینی، تمامی توجیهات اقتصادی، فنی و زیستمحیطی کشاورزی سنتی را از بین برده است.
تداوم روشهای ناکارآمدی مانند آبیاری غرقابی با توجه به شرایط بحرانی منابع آب و ذخایر زیرزمینی هیچ توجیهی ندارد و اصرار بر این رویکردهای قدیمی تنها به تسریع در تخریب منابع آبی، فرسایش خاک و در نهایت تدریجی شدن تخریب اراضی کشاورزی منجر میشود. مدیر جهاد کشاورزی خلیلآباد با اشاره به جایگاه استراتژیک این شهرستان به عنوان قطب تولید انگور در استان، هشدار داد: تغییرات اقلیمی به یکی از جدیترین تهدیدات صنعت تاکداری تبدیل شده است.
شبان افزود: انگور به عنوان محصول شاخص و ستون معیشت کشاورزان، به شدت تحت تأثیر نوسانات دمایی، تغییر رطوبت نسبی هوا و کاهش شدید بارشها قرار گرفته است. در حالی که سطح آبهای زیرزمینی در وضعیت هشدار است و هر سال عمق چاهها بیشتر میشود، ادامه بهرهبرداری با روشهای قدیمی علاوه بر اتلاف غیرقابل جبران منابع آبی، منجر به افزایش شوری خاک، افت کیفیت، کاهش اندازه حبهها و کاهش کمیت محصول نهایی میگردد.
وی با بیان اینکه تقویم زراعی سنتی که دههها معیار کشاورزان بود دیگر پاسخگو نیست، خاطرنشان کرد: افزایش دما در بازههای حساس رشد انگور مراحل گلدهی و میوه دهی و تغییر رطوبت محیط، نیاز آبی گیاهان را به شکل چشمگیری افزایش داده و تعادل فیزیولوژیک درختان را بر هم زده است. این شرایط اقلیمی جدید زمینه را برای طغیان آفات نوظهور و بیماریهای قارچی فراهم کرده که پیش از این سابقه نداشتند و اکنون تهدیدی جدی برای بهرهوری و سلامت باغات محسوب میشوند.
شبان تأکید کرد: مدیریت منابع آب در قطب تولید انگور، بدون اصلاح جامع و علمی الگوی کشت و تغییر بنیادین در دیدگاه کشاورزان، به بنبست خواهد رسید.
وی با بیان اینکه خروج سریع از مدلهای آبیاری سنتی و حرکت به سمت سیستمهای هوشمند و دقیق، تنها راه نجات است، اظهار کرد: استفاده از روشهای آبیاری نوین به ویژه سیستم قطرهای در باغات انگور، مهمترین راهکار برای مدیریت بهینه مصرف آب است. هدف ما به دست آوردن بیشترین بهرهوری با کمترین مقدار آب و جلوگیری از هدر رفت آب در لایههای غیرضروری خاک است.
مدیر جهاد کشاورزی خلیلآباد همچنین بر لزوم بهکارگیری ارقام سازگار با اقلیم جدید تأکید کرد و افزود: کشاورزان باید با تغییر زمانبندی کاشت و مدیریت دقیق عملیات زراعی متناسب با شرایط جوی جدید، اثرات منفی نوسانات دمایی را به حداقل برسانند. جایگزینی ارقام سنتی با ارقامی که مقاومت بیشتری در برابر خشکی و شوری دارند و اصلاح روشهای تکوینی و تکثیر باغات، نقش اساسی در کاهش نیاز آبی و افزایش تابآوری تولیدات کشاورزی در برابر خشکسالیهای متوالی ایفا میکند.
شبان تأکید کرد: تحقق این تحول ساختاری و گذار از کشاورزی سنتی، تنها از طریق مشارکت فعال، آگاهانه و جدی کشاورزان میسر است. دولت و سازمان جهاد کشاورزی در این مسیر نقش تسهیلگری، ارائه مشاورههای تخصصی و هدایت فنی را ایفا میکنند، اما موتور محرک این تغییر، پذیرش کشاورزان برای تغییر عادتهای قدیمی و حرکت به سمت کشاورزی دقیق است.
تغییرات اقلیمی یک واقعیت انکارناپذیر جهانی و منطقهای است و برای حفظ جایگاه این شهرستان به عنوان قطب تولید انگور و دستیابی به امنیت غذایی پایدار، ارتقای سطح دانش کشاورزان از طریق کارگاههای آموزشی و تطبیق کامل الگوی کشت با واقعیتهای محیطی جدید ضروری است.
انتهای پیام
