سیدمهدی نوریان، ادبپژوه، استاد ادبیات دانشگاه اصفهان و عضو هیاتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: وقتی از صائب تبریزی سخن میگوییم، در حقیقت از یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ شعر فارسی سخن گفتهایم. صائب تنها یک شاعر پرکار نبود، بلکه شاعری جریانساز بود که توانست مسیر شعر فارسی را دگرگون کند.
وی افزود: سبک هندی که از اوایل سده ۱۱ تا اواسط سده ۱۲ هجری در ایران، هند و بخشهایی از آسیای صغیر رواج داشت، محصول مجموعهای از تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بود. حکومت صفوی، برخلاف بسیاری از حکومتهای پیشین، چندان به شعر مدحی و درباری توجه نداشت و همین مسئله موجب شد شاعران برای یافتن حامیان تازه، راهی هندوستان شوند.
این استاد دانشگاه بیان کرد: از سوی دیگر، رونق اقتصادی، توسعه شهر اصفهان، ارتباط گسترده ایران و هند و آشنایی شاعران با اندیشهها و فرهنگ سرزمین هند، زمینه شکلگیری «طرز نو» یا همان سبک هندی را فراهم کرد. صائب را باید مهمترین نماینده این جریان دانست؛ شاعری که توانست همه ویژگیهای این سبک را به اوج برساند و نام خود را نهتنها در ایران، بلکه در قلمرو زبان فارسی جاودانه کند.
نوریان با اشاره به زندگی صائب گفت: برای شناخت صائب، ابتدا باید زندگی او را شناخت، زیرا تجربههای زیسته این شاعر، نقش مهمی در شکلگیری جهانبینی او داشته است. اگرچه درباره محل دقیق تولد او اختلافنظر وجود دارد و برخی تبریز و برخی اصفهان را زادگاهش دانستهاند، اما آنچه مسلم است اینکه خانواده او اصالتی تبریزی داشتند و در ۱۰۱۲ هجری قمری، همزمان با سیاست انتقال جمعیت از سوی شاهعباس اول، به همراه هزاران خانواده دیگر از تبریز به اصفهان کوچ کردند و در محله عباسآباد ساکن شدند.
وی تصریح کرد: صائب در خانوادهای مرفه و اهل تجارت پرورش یافت و از همان دوران نوجوانی نزد استادانی چون حکیم رکنالدین مسعود کاشانی و حکیم شرفالدین حسن شعاعی اصفهانی علوم متداول زمان را فراگرفت. همین پشتوانه علمی، بعدها در شعر او نمود آشکاری پیدا کرد؛ زیرا صائب تنها شاعر احساس نبود، بلکه شاعری اندیشمند بود که فلسفه، عرفان، اخلاق، تفسیر، حکمت و تجربههای اجتماعی را در هم آمیخت.
عضو هیاتعلمی دانشگاه ادامه داد: سفر او به هرات، کابل و سپس هندوستان نیز افق تازهای پیش روی اندیشهاش گشود. او سالها در هند زندگی کرد، با شاعران آن دیار نشستوبرخاست داشت و پس از بازگشت به اصفهان، پختهترین دوره شاعری خود را آغاز کرد؛ دورهای که شاهعباس دوم نیز او را گرامی داشت و لقب ملکالشعرا به او بخشید.
نوریان با اشاره به آثار صائب تصریح کرد: یکی از دلایل ماندگاری صائب، حجم حیرتانگیز آثار اوست. کمتر شاعری در تاریخ ادبیات فارسی چنین میراث گستردهای از خود به جا گذاشته است. نخستین چاپ دیوان او در سال ۱۲۶۴ قمری در هندوستان با حدود چهل هزار بیت منتشر شد و بعدها در ایران کلیاتی مشتمل بر بیش از هفتاد هزار بیت به چاپ رسید.
وی در ادامه تأکید کرد: البته درباره تعداد واقعی اشعار او اختلافنظر وجود دارد و برخی پژوهشگران شمار سرودههایش را تا ۸۰ هزار، ۱۰۰ هزار و حتی ۳۰۰ هزار بیت نیز ذکر کردهاند. افزون بر این، بیاض مشهور صائب که منتخبی از اشعار صدها شاعر فارسیزبان را در بر دارد و همچنین حاشیهنویسیهای او بر نسخههای مختلف، نشان میدهد که صائب تنها شاعر نبود، بلکه ادیب، منتقد و کتابشناسی دقیق نیز به شمار میرفت.
این ادبپژوه تصریح کرد: این حجم از فعالیت ادبی، بیانگر آن است که شعر برای او نه یک سرگرمی، بلکه شیوه زندگی و نوعی اندیشیدن بود. آنچه صائب را از بسیاری از شاعران همعصرش متمایز میکند، قدرت بینظیر او در مضمونآفرینی است.
نوریان ادامه داد: در شعر او تقریباً هیچ تصویری تکراری نیست. از یک شاخه گل، قطره باران، آیینه، شمع، پروانه، خاک، آب، پرنده یا حتی یک رفتار روزمره، مفهومی تازه و اندیشهای نو استخراج میشود. همین ویژگی است که باعث شده بسیاری او را بزرگترین مضمون آفرین شعر فارسی بدانند.
وی در ادامه گفت: صائب معتقد بود شاعر باید حرف تازهای برای گفتن داشته باشد و شعر زمانی ارزشمند است که خواننده را به کشف معنایی تازه برساند. او خود در یکی از مشهورترین ابیاتش میگوید:
«یکعمر میتوان سخن از زلف یار گفت
در بند آن مباش که مضمون نمانده است»
این استاد دانشگاه توضیح داد: این بیت، در واقع بیانیه هنری صائب است؛ یعنی جهان پایانناپذیر است و اگر نگاه شاعر تازه باشد، هیچگاه مضمون شعر به پایان نمیرسد. همین نگاه سبب شد که او از تکرار فاصله بگیرد و افق تازهای پیش روی شعر فارسی بگشاید.
نوریان با اشاره به ویژگیهای زبانی آثار صائب تأکید کرد: ویژگی مهم دیگر شعر صائب، نزدیکشدن زبان شعر به زبان مردم است. تا پیش از آن، شعر فارسی غالباً زبانی رسمی، دیوانی و متعلق به خواص داشت، اما در دوره صفوی و بهویژه در آثار صائب، زبان به مردم نزدیکتر شد.
وی ادامه داد: اصطلاحات روزمره، ضربالمثلها، تعبیرهای عامیانه و تجربههای زندگی عادی، به شعر راه یافتند و همین مسئله باعث شد مخاطب احساس کند شاعر از دل جامعه سخن میگوید. در حقیقت، صائب شعر را از فضای محدود دربار بیرون آورد و به متن زندگی مردم نزدیک کرد.
این پژوهشگر ادبیات فارسی خاطرنشان کرد: همین ویژگی بعدها در ماندگاری آثار او نقش مهمی داشت، زیرا بسیاری از ابیاتش بهمرورزمان بهصورت ضربالمثل در زبان مردم جاری شد و حتی کسانی که شاعر آن را نمیشناسند، از سخنان او در گفتوگوهای روزمره استفاده میکنند. این میزان نفوذ در فرهنگ عمومی، کمتر نصیب شاعری شده است.
نوریان با اشاره به دیگر ویژگیهای شعر صائب گفت: یکی از مهمترین شاخصههای آثار او، «اسلوب معادله» است؛ شیوهای که در آن شاعر ابتدا اندیشه یا حکمی را مطرح میکند و سپس با آوردن تصویری محسوس یا مثالی روشن، آن را برای مخاطب اثبات میکند. این شیوه سبب شده است که شعر صائب تنها جنبه زیباییشناسانه نداشته باشد، بلکه جنبه آموزشی، اخلاقی و حکمی نیز پیدا کند.
وی بیان کرد: بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که او بیش از هر شاعر دیگری توانست این ظرفیت را در زبان فارسی گسترش دهد. افزون بر این، ایجاز، تصویرسازیهای بدیع، استفاده از تشبیه، استعاره، تمثیل و کنایه، استقلال معنایی ابیات در غزل و بهرهگیری از واژگان رایج میان مردم، از دیگر ویژگیهایی است که شعر او را از آثار شاعران پیشوپس از خود متمایز میکند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در واقع، هر بیت صائب میتواند بهتنهایی یک اندیشه مستقل باشد و همین ویژگی موجب شده است که بسیاری از ابیات او جدا از غزل نیز در حافظه مردم باقی بماند.
نوریان تأکید کرد: اگر دیوان صائب را از ابتدا تا انتها مطالعه کنیم، درمییابیم که او شاعر یک موضوع خاص نیست. عشق، عرفان، اخلاق، زندگی اجتماعی، قناعت، توکل، عدالت، گذر عمر، دنیا، انسان، طبیعت، امید، ناامیدی، مرگ، ایمان و حتی مسائل روزمره زندگی در شعر او حضور دارند.
وی توضیح داد: شاید به همین دلیل است که مخاطب امروز نیز با اشعارش احساس نزدیکی میکند. صائب جهان را از زاویهای انسانی میبیند و دغدغههای او، دغدغههای همیشگی بشر است. برای نمونه، در یکی از ابیات مشهور خود میگوید:
«یک دل گشاده از نفس گرم من نشد
این باغ پر ز غنچه تصویر بوده است»
این پژوهشگر ادبیات فارسی تصریح کرد: در نگاه نخست، این بیت وصفی شاعرانه از باغ است، اما وقتی اندکی در آن تأمل میکنیم، درمییابیم که شاعر از روابط انسانی سخن میگوید؛ از جامعهای که شاید ظاهرش سرشار از طراوت و زیبایی باشد، اما در آن صداقت، همدلی و گرمای واقعی کمتر دیده میشود. این همان هنر صائب است که مفاهیم اجتماعی و اخلاقی را در قالب تصویرهایی ساده اما عمیق بیان میکند.
نوریان با اشاره به حضور مفاهیم دینی در شعر صائب گفت: یکی از نکاتی که کمتر به آن توجه شده، حضور پررنگ مفاهیم دینی در شعر صائب است. برخی تصور میکنند سبک هندی تنها بر خیال استوار است، در حالی که اگر دیوان صائب را با دقت بخوانیم، خواهیم دید که آیات قرآن، احادیث، مفاهیم توحیدی و حتی رخدادهای مهم تاریخ اسلام، بهویژه واقعه عاشورا، بازتاب گستردهای در اشعار او دارند.
وی در ادامه افزود: او شاعری دیندار بود، اما دین را نیز همچون دیگر مفاهیم، با زبان هنر بیان میکرد. به همین دلیل، شعرش هرگز حالت شعاری پیدا نمیکند. برای نمونه، در ابیاتی که درباره کربلا سروده، هم ارادت قلبی خود را نشان میدهد و هم با بهرهگیری از تصویرهای شاعرانه، جایگاه این واقعه را در فرهنگ اسلامی به تصویر میکشد.
این عضو هیاتعلمی دانشگاه ادامه داد: این ویژگی نشان میدهد که جهان فکری صائب بسیار گستردهتر از آن چیزی است که گاه تنها با عنوان «شاعر سبک هندی» از او یاد میشود. صائب را نباید تنها شاعر عصر صفوی دانست، زیرا تأثیر او از مرزهای زمان خود فراتر رفته است. بسیاری از شاعران پس از او، چه در ایران و چه در شبهقاره هند، از شیوه مضمونآفرینی و تصویرسازی او الهام گرفتهاند.
نوریان خاطرنشان کرد: حتی در شعر معاصر نیز میتوان ردپای نگاه صائب را در آثار برخی شاعران مشاهده کرد. او به شاعران آموخت که برای سرودن شعر، پیش از هر چیز باید جهان را متفاوت ببینند. به همین دلیل است که هنوز هم پژوهش درباره آثار او ادامه دارد و هر بار که دیوانش دوباره خوانده میشود، نکتهای تازه از دل آن بیرون میآید.
وی تصریح کرد: این ظرفیت، نشانه زندهبودن شعر اوست، زیرا آثار بزرگ، با هر بار خواندن، معنایی تازه پیش روی مخاطب میگذارند و صائب بیتردید یکی از همین شاعران است.
این ادبپژوه با اشاره به جایگاه آرامگاه صائب در اصفهان گفت: خوشبختانه امروز آرامگاه این شاعر بزرگ در محله تاریخی لنبان اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین یادمانهای ادبی کشور شناخته میشود. این آرامگاه که در محل باغ شخصی صائب قرار داشت، با الهام از معماری دوره صفوی بازسازی شد و فضای آرام و دلنشین آن، هر سال میزبان دوستداران شعر و ادب فارسی است.
نوریان در پایان خاطرنشان کرد: با این حال، به نظر میرسد هنوز ظرفیتهای فرهنگی این مکان آنگونه که باید معرفی نشده است. همانگونه که آرامگاه فردوسی در توس، حافظ در شیراز و سعدی به بخشی از هویت فرهنگی آن شهرها تبدیل شدهاند، آرامگاه صائب نیز میتواند به یکی از محورهای مهم گردشگری ادبی اصفهان تبدیل شود. این مکان تنها محل دفن یک شاعر نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی ایران است و توجه بیشتر به آن، میتواند نسل جوان را بیش از گذشته باشخصیت و آثار این شاعر بزرگ آشنا کند.
انتهای پیام
