دکتر محمدهادی زاهدی درگفتوگو با ایسنا، در تشریح منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره هوش مصنوعی، اظهار کرد: با مرور مجموعه بیانات ایشان میتوان منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در این حوزه را در قالب ۸ اصل اساسی تبیین کرد که هر یک ناظر به ابعاد راهبردی توسعه و حکمرانی هوش مصنوعی است.
وی با بیان اینکه اصل نخست این منظومه بر این مبنا استوار است که «هوش مصنوعی یک فناوری معمولی نیست؛ زیرساخت قدرت آینده جهان است»، گفت: در نگاه رهبر شهید، هوش مصنوعی صرفاً یک نرمافزار یا ابزار جدید نیست، بلکه فناوریای است که معماری قدرت جهانی را دگرگون خواهد کرد. تعابیری همچون «در اداره آینده دنیا نقش خواهد داشت»، «شتاب حیرتانگیز» و «نباید عقب بمانیم» نشان میدهد که از منظر ایشان، هوش مصنوعی تنها یک موضوع فناورانه نیست، بلکه آینده قدرت و حتی نظم جهانی را رقم خواهد زد.
زاهدی با بیان اینکه اصل دوم این منظومه بر این تأکید دارد که «مصرفکننده بودن کافی نیست»، ادامه داد: یکی از مهمترین رهنمودهای راهبردی رهبر شهید این بود که «بهرهبردار بودن امتیاز نیست». به بیان دیگر، کشوری که تنها از مدلهای هوش مصنوعی استفاده کند، در زمره کشورهای پیشرو قرار نمیگیرد و قدرت واقعی در تسلط بر تمامی ابعاد این فناوری، از لایههای فنی تا حکمرانی آن، شکل میگیرد.
وی ادامه داد: اصل سوم بر «تسلط بر لایههای عمیق فناوری» استوار است. به اعتقاد من، رهبر شهید با تأکید بر عبارت «لایههای عمیق» اهداف مشخصی را مدنظر داشتند که امروز میتوان آن را در توسعه و پیادهسازی معماری مدلهای هوش مصنوعی از جمله مدلهای زبانی بزرگ و مدلهای بینایی ـ زبانی، توسعه الگوریتمها، بومیسازی فناوری تولید تراشهها و میکروالکترونیک، استقرار نظام حکمرانی داده و تولید دادههای مورد نیاز برای آموزش مدلها و همچنین توسعه سیستمعاملهای هوش مصنوعی تفسیر کرد.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با اشاره به اصل چهارم با تاکید بر اینکه رهبر شهید استقلال علمی را به معنای توانایی کشور در تولید علم، توسعه فناوری، ارتقای کیفیت محصولات داخلی و جلوگیری از وابستگی در حوزه فناوریهای نوظهور میدانستند، خاطر نشان کرد: اصل پنجم این منظومه فکری آن است که «هوش مصنوعی مؤلفه اقتدار ملی است». ایشان در سخنرانیهای متعدد، هوش مصنوعی را در کنار موضوعاتی همچون دفاع، اقتصاد، علوم شناختی، جنگ نرم و سایر فناوریهای راهبردی مطرح کردهاند که نشان میدهد این فناوری را بخشی از مؤلفههای اقتدار ملی کشور میدانستند.
زاهدی با اشاره به اصل ششم، گفت: آیندهنگرانهترین بخش بیانات رهبر شهید در حوزه هوش مصنوعی، هشدار درباره آینده حکمرانی جهانی این فناوری است. ایشان تأکید داشتند که «ممکن است آژانس هوش مصنوعی در دنیا تشکیل شود»؛ به این معنا که کشورهایی که فناوری هوش مصنوعی را در اختیار دارند، قواعد استفاده از آن را نیز تعیین خواهند کرد و اجازه نخواهند داد سایر کشورها از این ضوابط عبور کنند و در نهایت تلاش خواهند کرد مسیر پیشرفت دیگر کشورها در حوزه فناوریهای نوظهور را محدود سازند.
وی اصل هفتم را مبتنی بر «نقشآفرینی فعال» عنوان کرد و یادآور شد: رهبر شهید بارها جامعه علمی و دانشگاهی کشور را توصیه کردند که در مواجهه با فناوریهای نوظهور، از جمله هوش مصنوعی، رویکردی منفعلانه نداشته باشند. به این معنا که ایران نباید منتظر سیاستگذاری و تنظیمگری چند کشور پیشرو بماند، بلکه باید خود در شکلدهی به جریانهای علمی و فناورانه نقشآفرین باشد و از همه ظرفیتهای داخلی و بینالمللی، به ویژه همکاری با کشورهای همسایه، کشورهای اسلامی و کشورهای همسو، بهره بگیرد.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با اشاره به اصل هشتم، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای مهم نگاه رهبر شهید، تأکید بر هدفگذاری کمی بود. برخلاف بسیاری از اسناد و سیاستهای کلی که صرفا به ترسیم افقهای آینده میپردازند، ایشان علاوه بر تعیین مسیر، شاخصهای قابل سنجشی برای ارزیابی پیشرفت کشور در حوزه علم و فناوری نیز ارائه کردند و بر این اساس تأکید داشتند که ایران باید در زمره ۱۰ کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی قرار گیرد.
شاخصهای ۱۰گانه پیشرفت
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، در پاسخ به این پرسش که اگر قرار باشد در سال ۱۴۱۰ درباره موفقیت یا عدم موفقیت کشور در مسیر توسعه هوش مصنوعی قضاوت شود، چه شاخصهایی باید مورد ارزیابی قرار گیرد، اظهار کرد: برای داوری دقیق درباره میزان پیشرفت در حوزههای علمی، صرف شمارش مقالات منتشرشده یا تعداد کتابهای چاپشده کافی نیست و باید شاخصهای واقعی پیشرفت مورد توجه قرار گیرند.
وی یکی از شاخصهای پیشرفت را با عنوان «استقلال زیرساخت» نام برد و اظهار کرد: در این بخش باید به صورت مستمر توان پردازشی هوش مصنوعی کشور برای اجرای پروژههای ملی، تعداد مراکز داده هوش مصنوعی برای ذخیرهسازی و پردازش دادهها و مدلها، تعداد آزمایشگاههای توسعه و ارزیابی مدلهای هوش مصنوعی و همچنین تعداد محصولات و خدمات توسعه یافته برای استفاده کاربران نهایی پایش و ارزیابی شود.
زاهدی شاخص دوم را «استقلال مدل» عنوان و اضافه کرد: یکی از معیارهای اصلی موفقیت، برخورداری از مدلهای بنیادی بومی است و نه صرفا استفاده از مدلهای خارجی؛ زیرا استقلال فناورانه زمانی محقق میشود که کشور توان توسعه مدلهای پایه را در اختیار داشته باشد.
وی شاخص سوم پیشرفت را با عنوان «داده ملی» ذکر کرد و ادامه داد: توسعه هوش مصنوعی بدون دادههای باکیفیت امکانپذیر نیست؛ از اینرو باید برای ایجاد ظرفیتهای لازم جهت تولید، اشتراکگذاری و مدیریت دادههای مورد نیاز برنامهریزی شود. در این زمینه دادههای حوزه سلامت، صنعت، کشاورزی و انرژی باید در اولویت قرار گیرند.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران شاخص چهارم را «سهم اقتصاد هوش مصنوعی» دانست و گفت: لازم است سهم هوش مصنوعی در تولید ناخالص داخلی (GDP) بهطور دقیق تعیین و بهصورت مستمر رصد شود تا میزان اثرگذاری این فناوری بر اقتصاد کشور قابل سنجش باشد.
وی افزود: شاخص پنجم مربوط به «سهم صادرات» است. در این بخش باید سهم ایران از صادرات محصولات و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی در بازارهای منطقهای و جهانی مشخص، هدفگذاری و ارزیابی شود.
زاهدی با اشاره به شاخص ششم، اظهار کرد: «استانداردسازی» یکی دیگر از معیارهای مهم موفقیت است و جامعه علمی و متخصصان کشور باید در تدوین استانداردها و پروتکلهای بینالمللی حوزه هوش مصنوعی نقش فعال و اثرگذار ایفا کنند.
وی شاخص هفتم را «سرمایه انسانی» عنوان کرد و گفت: یکی از چالشهای جدی جهان و از جمله ایران، تربیت، جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص در حوزه هوش مصنوعی است. از اینرو لازم است شاخصهای کمی مشخصی در این زمینه تعریف شود که از جمله آن میتوان به میزان پذیرش دانشجویان تحصیلات تکمیلی در رشتههای مرتبط با هوش مصنوعی، میزان جذب اعضای هیئت علمی در این رشتهها و همچنین میزان اشتغال فارغالتحصیلان این حوزه در بخش خصوصی و شرکتهای دانشبنیان اشاره کرد.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: شاخص هشتم «نوآوری» است. در این بخش، تعداد ثبت اختراعات (پتنت) در مراجع معتبر بینالمللی و همچنین توسعه و انتشار مدلهای بنیادی هوش مصنوعی، از مهمترین معیارهای سنجش نوآوری به شمار میرود.
وی با اشاره به شاخص نهم با عنوان «نفوذ هوش مصنوعی در بخش عمومی» اظهار کرد: یکی از شاخصهای معتبر بینالمللی در این حوزه، «شاخص آمادگی دولتها برای پذیرش هوش مصنوعی (Government AI Readiness Index) است که میزان آمادگی دولتها برای استفاده از هوش مصنوعی در ارائه خدمات عمومی را ارزیابی میکند. بر این اساس، باید بررسی شود که هوش مصنوعی تا چه اندازه توانسته در تسریع و تسهیل ارائه خدمات شهروندی، خدمات بانکی و بیمه، خدمات پزشکی و سلامت و همچنین خدمات رفاهی و اجتماعی نقشآفرین باشد.
زاهدی با تشریح شاخص دهم با عنوان «جایگاه علمی»، گفت: ارتقای واقعی جایگاه ایران در حوزه هوش مصنوعی تنها به افزایش تولیدات علمی محدود نمیشود، بلکه باید همزمان در توسعه فناوری، تجاریسازی، کاربست فناوری و پاسخگویی به نیازهای جامعه و بازار کار نیز نمود پیدا کند. زمانی میتوان از موفقیت کشور در این حوزه سخن گفت که پیشرفت علمی، توسعه فناوری و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی هوش مصنوعی بهصورت همزمان محقق شده باشد.
۴ لایه فکری رهبر شهید درباره انقلاب هوش مصنوعی
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، در پاسخ به این پرسش که آیا نگاه رهبر شهید انقلاب به هوش مصنوعی صرفاً یک نگاه فناورانه بود، اظهار کرد: خیر؛ مهمترین ویژگی منظومه فکری ایشان در حوزه علم و فناوری، از جمله هوش مصنوعی، این بود که این فناوری را تنها از منظر فناوری نمیدیدند، بلکه نگاهی چند لایه و جامع به آن داشتند. در منظومه فکری رهبر شهید میتوان چهار لایه اصلی را در کنار یکدیگر استخراج و تبیین کرد. لایه نخست، «راهبردی» است که بر استقلال در دانش و فناوری، از توسعه مدلهای هوش مصنوعی و تولید تراشه تا ایجاد زیرساختهای مورد نیاز این فناوری تأکید دارد.
وی ادامه داد: لایه دوم، «علمی» است که توسعه آموزش، پژوهش و فناوری را دربر میگیرد و بر تقویت ظرفیتهای علمی کشور در حوزه هوش مصنوعی تأکید میکند.
زاهدی با اشاره به لایه سوم، گفت: رهبر شهید به لایه «اقتصادی» نیز توجه ویژهای داشتند و نقش هوش مصنوعی را در توسعه اقتصاد دانشبنیان و خلق ارزش افزوده برای کشور بسیار مهم میدانستند. لایه چهارم، «تمدنی» است که شاید مهمترین وجه تمایز نگاه رهبر شهید باشد. ایشان هوش مصنوعی را دارای نقشی تعیینکننده در اداره آینده جهان، تغییر سبک زندگی و حتی تحول در سبک فکری نسل امروز و آینده میدانستند. از این منظر، هوش مصنوعی صرفاً یک موضوع علمی یا دانشگاهی نبود، بلکه بخشی از تمدن آینده محسوب میشد.
وی در خصوص تفاوت نگاه رهبر شهید با رویکرد رایج بسیاری از کشورها در حوزه هوش مصنوعی، توضیح داد: امروز بسیاری از رهبران و مدیران ارشد اجرایی کشورها، هوش مصنوعی را عمدتا از منظر رشد اقتصادی، رقابت شرکتها و توسعه بازار ارزیابی میکنند. در حالی که در منظومه فکری رهبر شهید، هوش مصنوعی علاوه بر ابعاد اقتصادی، موضوعاتی همچون استقلال ملی، حکمرانی، قدرت ژئوپلیتیک، مؤلفههای تمدن ساز و آینده نظم بینالملل را نیز دربر میگیرد. بر همین اساس، میتوان گفت نگاه رهبر شهید به هوش مصنوعی، نگاهی «فناوری ـ تمدنی» و «فناوری ـ اجتماعی» بود و به هیچوجه به ابعاد صرفاً «فناوری ـ اقتصادی» محدود نمیشد.
گره زدن هوش مصنوعی با اقتصاد دانشبنیان
رییس انجمن هوش مصنوعی در پاسخ به این پرسش که چرا رهبر شهید هوش مصنوعی را در کنار اقتصاد دانشبنیان و استقلال فناوری قرار میدادند، گفت: دلیل این موضوع آن است که هوش مصنوعی امروز به موتور محرک بسیاری از حوزههای راهبردی تبدیل شده است.
وی افزود: نقش و تأثیر هوش مصنوعی در پیشبرد بخشهایی همچون سلامت، انرژی، حمل و نقل، آموزش، امنیت سایبری و کشاورزی به خوبی نمایان است و به همین دلیل، کشوری که دانش و فناوری هوش مصنوعی را در اختیار داشته باشد، در اغلب این حوزهها از مزیت رقابتی برخوردار خواهد بود.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران خاطرنشان کرد: از همین رو، رهبر شهید توسعه هوش مصنوعی را صرفاً پیشرفت یک فناوری خاص تلقی نمیکردند، بلکه آن را پیشران توسعه اقتصاد دانشبنیان، استقلال فناوری و ارتقای اقتدار ملی میدانستند.
سیاستگذاری برای تحقق منظومه رهبر شهید در حوزه هوش مصنوعی
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، در تشریح سیاستهای مورد نیاز برای تحقق منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در حوزه هوش مصنوعی، اظهار کرد: بر اساس این رویکرد، مجموعهای از سیاستهای کلان باید در دستور کار کشور قرار گیرد تا مسیر توسعه هوش مصنوعی بهصورت هدفمند دنبال شود.
وی، سرمایهگذاری بر زیرساختهای پردازشی و انبارش داده، ایجاد و توسعه مدلهای بنیادی فارسی، ایجاد و توسعه بازارگاههای داده، تربیت و نگهداشت سرمایه انسانی متخصص، تأسیس صندوق سرمایهگذاری هوش مصنوعی، تصویب قانون حکمرانی داده و دادهمبنا، تدوین استانداردهای اخلاق هوش مصنوعی، تدوین راهبردهای امنیت سایبری و هوش مصنوعی و همچنین حضور فعال در فرآیندهای تنظیمگری بینالمللی را از مهمترین سیاستهایی دانست که میتواند در امتداد این منظومه فکری دنبال شود.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با اشاره به مفهوم استقلال علمی در حوزه هوش مصنوعی، توضیح داد: استقلال صرفا به معنای انجام پژوهش نیست، بلکه امروز استقلال در هوش مصنوعی حداقل ۵ لایه اصلی را شامل میشود که عبارتاند از «سختافزار»، «داده»، «مدل»، «سرمایه انسانی» و «حکمرانی». بدون برخورداری از زیرساختهای پردازشی، مراکز داده، دادههای ملی و مدلهای بومی، دستیابی به استقلال کامل در هوش مصنوعی امکانپذیر نخواهد بود. البته این استقلال یک مفهوم طیفی است و کشورها میتوانند در برخی لایهها مستقل باشند و در برخی دیگر با سایر کشورها همکاری و تعامل داشته باشند.
زاهدی درباره مهمترین گلوگاههای ایران در مسیر توسعه هوش مصنوعی، اظهار کرد: چالشهای کشور را میتوان در چند محور اصلی دستهبندی کرد که شامل محدودیت توان پردازشی پیشرفته، محدودیت دسترسی به تجهیزات بهروز، کمبود سرمایهگذاری در مقیاس بزرگ، پراکندگی دادهها، نبود قانون جامع داده، مهاجرت نخبگان، کمبود سرمایهگذاری خطرپذیر، ضعف در تجاریسازی و محدود بودن مشارکت ایران در تدوین استانداردهای جهانی است.
وی در ادامه، درباره میراث این نگاه برای اقتصاد دانشبنیان، گفت: اگر این رویکرد به سیاستهای اجرایی تبدیل شود، میتواند آثار قابل توجهی بر اقتصاد کشور داشته باشد. «افزایش بهرهوری صنایع»، «ایجاد بازارهای جدید»، «توسعه صادرات خدمات دیجیتال»، «کاهش وابستگی به درآمدهای سنتی» و «تقویت سرمایهگذاری در شرکتهای دانشبنیان»، از مهمترین دستاوردهای اجرای این سیاستها خواهد بود.
زاهدی تأکید کرد: در این چارچوب، هوش مصنوعی نباید به عنوان یک صنعت مستقل تلقی شود، بلکه باید آن را «پیشران تحول» در کل اقتصاد دانشبنیان کشور دانست.
رییس انجمن هوش مصنوعی ایران پاسخ این پرسش که آیا رهبر شهید صرفا توسعه فناوری را مدنظر داشتند، منفی دانست و اظهار کرد: یکی از نکات قابل توجه در بیانات ایشان، اشاره به احتمال شکلگیری «آژانس جهانی هوش مصنوعی» است که نشان میدهد نگاه ایشان فراتر از توسعه فناوری بوده و ابعاد حکمرانی جهانی را نیز در بر میگرفته است.
وی افزود: این موضوع نشان میدهد که رهبر شهید علاوه بر توسعه فناوری، به مقولاتی همچون «حکمرانی جهانی»، «تدوین استانداردها» و «تنظیم قواعد بینالمللی» نیز توجه ویژه داشتند و آینده این فناوری را در چارچوب نظام حکمرانی جهانی تحلیل میکردند.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران با تاکید بر اینکه دستیابی به حکمرانی مطلوب در این حوزه نیازمند تدوین و اجرای یک چارچوب جامع و منسجم است، افزود: این چارچوب باید قانون حکمرانی داده، الگوی کارآمد سرمایهگذاری، منشور اخلاق هوش مصنوعی، استانداردهای شفافیت و پاسخگویی مدلها، نظام ارزیابی و ایمنی مدلهای پرخطر، حفاظت از حریم خصوصی، چارچوب مسئولیتپذیری توسعهدهندگان و بهرهبرداران، حمایت از نوآوری از طریق محیطهای آزمون تنظیمگری (Regulatory Sandbox) و مشارکت فعال در تدوین استانداردهای بینالمللی را در برگیرد.
زاهدی خاطرنشان کرد: هدف از طراحی چنین چارچوبی، ایجاد تعادل میان توسعه فناوری و مدیریت مخاطرات آن است تا کشور بتواند ضمن بهرهگیری حداکثری از ظرفیتهای هوش مصنوعی، مخاطرات و چالشهای این فناوری را نیز بهصورت مؤثر مدیریت کند.
مهمترین مطالبات رهبری در توسعه هوش مصنوعی
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، در خصوص مهمترین مطالبات رهبر شهید از دولت در حوزه هوش مصنوعی، خاطر نشان کرد: به عنوان یک عضو هیئت علمی و کارشناس حوزه هوش مصنوعی، برداشت تحلیلی من از مجموع بیانات ایشان این است که سه مطالبه محوری را میتوان از منظومه فکری رهبر شهید استخراج کرد. نخستین مطالبه، «تسلط بر لایههای عمیق فناوری» است؛ به این معنا که کشور باید سرمایهگذاری هدفمند در توسعه زیرساختها، کسب دانش و فناوری تولید تراشه، تأمین دادههای مورد نیاز و توسعه مدلهای بنیادی فارسی را در اولویت قرار دهد.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: دومین مطالبه ایشان، «تبدیل هوش مصنوعی به یک اولویت ملی» است. تحقق این هدف مستلزم ایجاد هماهنگی و همافزایی میان دولت، دانشگاهها، صنعت، نهادهای پژوهشی و بخش خصوصی برای دستیابی به هدف حضور ایران در جمع کشورهای پیشرو در این حوزه است. سومین مطالبه ایشان نیز «حضور فعال ایران در حکمرانی جهانی هوش مصنوعی» است؛ به این معنا که کشور نباید صرفاً تابع قواعد و استانداردهای تدوینشده توسط دیگران باشد، بلکه باید در تدوین استانداردها، پروتکلها و چارچوبهای بینالمللی این فناوری نقشآفرینی کند.
زاهدی در ادامه، درباره بزرگترین سوءبرداشتها از دیدگاههای رهبر شهید در حوزه هوش مصنوعی با بیان اینکه به نظر میرسد سه سوءبرداشت اساسی در این زمینه وجود دارد، افزود: نخستین سوءبرداشت، «تقلیل هوش مصنوعی به ابزارهای کاربرمحور» است؛ در حالی که تأکید رهبر شهید بر دستیابی به دانش و فناوری در «لایههای عمیق هوش مصنوعی» بوده و این نگاه، بسیار فراتر از استفاده از محصولات و خدمات آماده است.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: دومین سوءبرداشت، «محدود کردن موضوع به رقابت علمی یا رتبهبندی دانشگاهی» است؛ در حالی که در منظومه فکری رهبر شهید، هوش مصنوعی با مفاهیمی همچون استقلال، اقتدار ملی، اقتصاد دانشبنیان و آینده نظام بینالملل پیوند خورده است و تقلیل آن به مطالعات صرفاً پژوهشی، برداشت نادرستی از این دیدگاه محسوب میشود.
وی خاطرنشان کرد: سومین سوءبرداشت، «نادیده گرفتن بُعد حکمرانی و تنظیمگری» است. اشاره رهبر شهید به احتمال شکلگیری سازوکارهای بینالمللی برای کنترل فناوری هوش مصنوعی نشان میدهد که از منظر ایشان، رقابت در این حوزه تنها رقابتی فنی نیست، بلکه رقابتی بر سر تدوین قواعد، استانداردها و نظام حکمرانی آینده جهان است.
زاهدی یادآور شد: اگر بخواهیم منظومه فکری مطرحشده در بیانات شهید آیتاللهالعظمی سید علی خامنهای(قدسالله نفسه الزکیه) را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت که در چارچوب فکری ایشان، هوش مصنوعی صرفاً یک فناوری نیست، بلکه زیرساخت اقتدار، استقلال، اقتصاد دانشبنیان و حکمرانی آینده جهان به شمار میرود. بر این اساس، پیشرفت واقعی تنها با بهرهبرداری از محصولات هوش مصنوعی محقق نمیشود، بلکه مستلزم تسلط بر لایههای عمیق فناوری، توسعه زیرساختهای ملی، تربیت سرمایه انسانی متخصص، مشارکت فعال در تنظیمگری و نقشآفرینی در تدوین قواعد و استانداردهای بینالمللی است.
انتهای پیام
