به گزارش ایسنا، ارتباط میان انسانها فقط به کلمات محدود نمیشود. بسیاری از پیامهایی که ما در گفتوگوهای روزمره دریافت یا منتقل میکنیم، از راههایی غیر از سخن گفتن منتقل میشوند، مثل حالت چهره، نوع نگاه، لحن صدا، فاصلهای که با دیگری حفظ میکنیم، حرکت دستها یا حتی سکوت. این نشانهها گاهی بیش از خود کلمات بر برداشت مخاطب اثر میگذارند. برای مثال، اگر کسی حرفی سنجیده بزند اما از تماس چشمی پرهیز کند، صدایی یکنواخت داشته باشد یا بیقرار به نظر برسد، ممکن است شنونده به پیام او اعتماد کامل نکند. در مقابل، یک رفتار آرام، نگاه متعادل و نشانههای توجه فعال میتواند پیام کلامی را تقویت کرده و احساس صداقت، احترام و اطمینان بیشتری ایجاد کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم در بسیاری از فرهنگها، از جمله جوامعی که ارزشهای مذهبی و اخلاقی در آنها پررنگ است، رفتار غیرکلامی تنها ابزار انتقال احساس یا نیت نیست، بلکه به حفظ مرزها و حرمتها نیز مربوط میشود. در این میان، مفهوم «حیا» نقش مهمی پیدا میکند. حیا در اینجا به معنای نوعی مرزبندی رفتاری و توجه به حدود ارتباط است؛ چیزی که میتواند بر تماس چشمی، فاصله فیزیکی، شیوه سلام و احوالپرسی یا نوع حضور فرد در جمع اثر بگذارد. به همین دلیل، بررسی همزمان ارتباط غیرکلامی و حیا میتواند به درک بهتر تعاملات انسانی کمک کند، بهویژه در محیطهای آموزشی، کاری و اجتماعی که افراد با پیشینههای فرهنگی متفاوت در کنار هم قرار میگیرند.
در پژوهشی با همین محوریت، مائده السادات کاظمیتبار، استادیار گروه علوم شناختی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، به همراه یک همکار همدانشگاهی، به راههای برقراری تعامل مؤثر از طریق نشانههای غیرکلامی پرداختهاند و همزمان این موضوع را بررسی کردهاند که رعایت حیا چگونه میتواند در این فرایند نقش داشته باشد. اشاره اصلی این تحقیق به آن است که ارتباط موفق فقط به خوب حرف زدن وابسته نیست، بلکه به چگونگی استفاده از زبان بدن و رعایت حدود رفتاری نیز بستگی دارد.
در این مطالعه، ۲۴ دانشجوی کارشناسی ارشد از یک دانشگاه صنعتی ایران شرکت داشتند که ۱۶ نفر از آنها مرد و ۸ نفر زن بودند. پژوهش بهصورت کیفی انجام شد؛ یعنی پژوهشگران به جای استفاده از پرسشنامههای عددی، تجربهها و دیدگاههای شرکتکنندگان را درباره مدیریت همزمان نشانههای غیرزبانی و مرزبندیهای اخلاقی بررسی کردند. سپس پاسخها با روش تحلیل محتوا دستهبندی شدند و بررسی شدند.
نتایج پژوهش نشان دادند که حیا لزوماً مانعی برای ابرازگری و ارتباط نیست. برعکس، میتواند به عنوان یک چارچوب تفسیرگر عمل کند تا نشانههای غیرکلامی بهتر فهمیده شوند. در میان کدهای بهدستآمده، «زمینهمندی فرهنگی» بیشترین فراوانی را داشت. این یافته نشان میدهد که رفتارهایی مانند تماس چشمی، فاصله فیزیکی و نوع ژستها باید با توجه به فرهنگ مخاطب تنظیم شوند. به بیان ساده، یک رفتار واحد ممکن است در یک فرهنگ نشانه احترام باشد، اما در فرهنگی دیگر معنایی متفاوت پیدا کند.
پژوهشگران همچنین علاوه بر ۱۲ عامل اجتماعی و هیجانی که در مدل پیشین خود مطرح کرده بودند، به سه بُعد تازه نیز رسیدند: «پوشش حرفهای»، «حیا یا مرزبندی ثابت» و «رفتار تطبیقی». این سه بُعد در برداشت متقابل افراد نقش تعیینکننده داشتند.
بر پایه دادههای این مطالعه، ۹ راهکار عملی نیز برای ایجاد تعادل میان حیا و ارتباط غیرکلامی استخراج شد، از جمله استفاده از نشانههای خنثی مانند لبخند ملایم و تکان سر، داشتن ثبات در مرزهای رفتاری، جایگزین کردن برخی شکلهای تماس بدنی با ژستهای محترمانه و تقویت آگاهی فرهنگی. این پیشنهادها میتوانند در ارتباطات روزمره، مذاکره و کار در گروههای چندفرهنگی مفید باشند.
یکی از نکات مهم این پژوهش، تبدیل مفهوم حیا از یک برداشت صرفاً فرهنگی به یک عامل عملیاتی و قابل بررسی بوده است. به بیان ساده، پژوهشگران نشان دادهاند که حیا خودش میتواند یک پیام غیرکلامی باشد؛ پیامی که حد و حدود را برای طرف مقابل روشن میکند. شرکتکنندگان بهویژه بر این نکته تأکید داشتند که ثبات در رفتار اهمیت زیادی دارد. اگر فردی مرزهای رفتاری خود را یکبار رعایت کند و بار دیگر نادیده بگیرد، احتمال سوءبرداشت بیشتر میشود. از نگاه آنان، روشن و باثبات بودن در مرزبندی، به اعتمادسازی کمک میکند.
در بخش دیگری از یافتهها که در «نشریه رویش روانشناسی» وابسته به انجمن روانشناسی بالینی کودک و نوجوان منعکس شدهاند، سه مؤلفه «تماس چشمی مدیریتشده»، «تنظیم فاصله اجتماعی» و «لمس یا مصافحه» بسیار برجسته بود. شرکتکنندگان توصیه کردند که تماس چشمی نه بهطور کامل حذف شود و نه به شکل خیره و طولانی باشد. درباره فاصله نیز به تفاوت فرهنگهای «تماسی» و «فاصلهدار» اشاره شد. همچنین در مواردی که دست دادن مناسب تلقی نمیشود، استفاده از ژستهای محترمانه مانند گذاشتن دست روی سینه پیشنهاد شد.
محققان در انتها اشاره کردهاند که بر مبنای یافتههای پژوهش، پوشش و ظاهر میتواند پیام مهمی درباره جدیت، احترام و صلاحیت فرد منتقل کند. در نتیجه، لباس و ظاهر حرفهای و متناسب نیز بخشی از ارتباط غیرکلامی به شمار میآید.
انتهای پیام
