امتحانات نهایی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مراحل تحصیلی دانشآموزان تبدیل شده است؛ آزمونهایی که نتایج آنها علاوه بر دریافت دیپلم، در سوابق تحصیلی و مسیر ورود به دانشگاه نیز تأثیرگذار است. ایسنا در گفتوگو با یک دبیر ریاضیات دوره دوم متوسطه، یک مشاور تحصیلی و کنکور و یک روانشناس و درمانگر حوزه کودک و نوجوان، مهمترین راهکارهای آمادگی برای امتحانات نهایی را بررسی کرده است.
شناسایی نقاط ضعف، مهمتر از افزایش ساعت مطالعه
آینور جهانگیر، دبیر ریاضیات دوره دوم متوسطه با بیش از ۱۰ سال سابقه تدریس، در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه مهمترین اقدام دانشآموزان در روزهای فرجه، شناسایی نقاط ضعف است، اظهار کرد: بسیاری از دانشآموزان تصور میکنند باید بار دیگر تمام کتاب را از ابتدا تا انتها مطالعه کنند، در حالی که این روش همیشه بهترین نتیجه را به همراه ندارد. دانشآموزی که بداند در کدام مباحث بیشتر اشتباه میکند و همان بخشها را به صورت هدفمند مرور کند، معمولاً عملکرد بهتری نسبت به دانشآموزی دارد که تنها ساعت مطالعه خود را افزایش داده است.
وی گفت: یکی دیگر از اقداماتی که میتواند تأثیر زیادی در موفقیت دانشآموزان داشته باشد، شبیهسازی حداقل یک امتحان در شرایط واقعی است. دانشآموز باید یک بار در خانه، دقیقاً با همان زمانبندی و شرایط امتحان نهایی، به سؤالات پاسخ دهد. این کار علاوه بر اینکه مدیریت زمان را بهبود میبخشد، موجب کاهش اضطراب و افزایش آمادگی ذهنی برای حضور در جلسه امتحان میشود.
جهانگیر درباره نحوه برنامهریزی در روزهای فرجه نیز اظهار کرد: بسیاری از دانشآموزان برنامهریزی را بر اساس تعداد ساعت مطالعه انجام میدهند، در حالی که بهتر است معیار اصلی، میزان بازده ذهن باشد. اگر دانشآموز پس از ۴۵ تا ۶۰ دقیقه احساس کند تمرکز او کاهش یافته است، بهتر است درس خود را تغییر دهد تا بازده مطالعه حفظ شود.
وی افزود: اختصاص دادن بخشی از زمان هر روز به مرور اشتباهات روزهای قبل نیز اهمیت زیادی دارد. تجربه نشان داده است که مرور خطاها، ماندگاری مطالب را بیش از مطالعه دوباره بخشهایی که دانشآموز بر آنها مسلط است، افزایش میدهد و باعث میشود اشتباهات گذشته در امتحان تکرار نشود.
توهم یادگیری؛ اشتباهی که بسیاری از دانشآموزان مرتکب میشوند
این دبیر ریاضیات یکی از رایجترین اشتباهات دانشآموزان را «توهم یادگیری» دانست و گفت: برخی دانشآموزان پس از چند بار خواندن یک مبحث تصور میکنند آن را به طور کامل یاد گرفتهاند، اما زمانی که کتاب را میبندند، قادر به پاسخ دادن به سؤالات نیستند.
وی ادامه داد: بهترین راه برای جلوگیری از این مشکل آن است که دانشآموز پس از مطالعه، بدون نگاه کردن به کتاب، مطالب را روی کاغذ بازنویسی کند یا سؤالات مربوط به همان بخش را حل کند. اگر نتوانست مطالب را به خاطر بیاورد یا به سؤالات پاسخ دهد، یعنی هنوز آن مبحث نیازمند مرور و تمرین بیشتر است.
جهانگیر با تأکید بر اینکه کتاب درسی باید محور اصلی مطالعه در روزهای فرجه باشد، اظهار کرد: پس از مطالعه هر بخش از کتاب، حل سؤالات امتحانات نهایی سالهای گذشته ضروری است؛ اما هدف تنها پاسخ دادن به سؤالات نیست، بلکه دانشآموز باید پاسخ خود را با پاسخنامه مقایسه کند و بررسی کند اگر خودش مصحح بود، آیا برای آن پاسخ نمره کامل در نظر میگرفت یا خیر.
وی گفت: این شیوه باعث میشود دانشآموز علاوه بر یادگیری مطالب، با شیوه صحیح پاسخنویسی و انتظارات مصحح نیز آشنا شود و کیفیت پاسخهای تشریحی او به شکل محسوسی افزایش یابد.
وی همچنین در پایان سخنانش افزود: تجربه سالهای تدریس نشان داده است که در روزهای پایانی نباید روش مطالعه را تغییر داد یا به دنبال یادگیری تکنیکهای جدید رفت، زیرا همین موضوع میتواند باعث سردرگمی و کاهش اعتمادبهنفس دانشآموز شود. رعایت همین نکات ساده، در بسیاری از موارد تأثیر بیشتری از افزایش ساعت مطالعه بر نتیجه امتحان دارد.
برنامهریزی در فرجه امتحانات باید واقعی، ساده و قابل اجرا باشد
قادر نعیمی، مشاور تحصیلی و کنکور با بیش از ۱۵ سال سابقه و سرگروه استعدادیابی تحصیلی آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه روزهای فرجه امتحانات نهایی، زمان «بیشتر درس خواندن» نیست، بلکه زمان «هوشمندانهتر درس خواندن» است، اظهار کرد: بسیاری از دانشآموزان تصور میکنند هرچه ساعت مطالعه خود را بیشتر کنند، نتیجه بهتری خواهند گرفت، در حالی که کیفیت تمرکز، انتخاب صحیح مباحث و تمرین پاسخنویسی، بسیار مهمتر از تعداد ساعت مطالعه است.
وی گفت: همیشه به دانشآموزان توصیه میکنم روزهای فرجه را مانند وقت اضافه یک مسابقه ببینند؛ در وقت اضافه، کسی تاکتیک جدید یاد نمیگیرد، بلکه همان چیزهایی را که از قبل آموخته، منظمتر و دقیقتر اجرا میکند. بنابراین مهمترین اقدام در این روزها، خلوت کردن ذهن، کنار گذاشتن منابع اضافی و بازگشت به کتاب درسی به عنوان مرجع اصلی مطالعه است.
وی افزود: دانشآموزان بهتر است مطالب را به سه دسته تقسیم کنند؛ مباحثی که بر آنها تسلط دارند و تنها به مرور نیاز دارند، مباحثی که تا حدودی یاد گرفتهاند اما برای تثبیت به تمرین بیشتری احتیاج دارند و در نهایت، بخشهایی که هنوز برایشان دشوار است و لازم است با کمک دبیر، دوست توانمند یا یک محتوای آموزشی کوتاه، اشکالات خود را برطرف کنند.
نعیمی با تأکید بر اینکه حل نمونهسؤالهای امتحانات نهایی باید بخشی جداییناپذیر از برنامه مطالعه باشد، اظهار کرد: امتحان نهایی تنها آزمون دانستن مطالب نیست، بلکه آزمون درست نوشتن، کامل نوشتن و پاسخ دادن بر اساس بارمبندی است. به همین دلیل، تمرین پاسخنویسی تشریحی اهمیت زیادی دارد و دانشآموز باید بارها این مهارت را تمرین کند.
وی ادامه داد: خواب کافی، استراحتهای کوتاه، فاصله گرفتن از تلفن همراه و تغذیه مناسب نیز بخشی از برنامه درسی محسوب میشود. مغز خسته، توان یادگیری و بازیابی اطلاعات را ندارد و دانشآموزی که استراحت کافی نداشته باشد، حتی مطالبی را که به خوبی یاد گرفته نیز در جلسه امتحان به سختی به یاد میآورد.
برنامه خوب، برنامهای است که اجرا شود
این مشاور تحصیلی درباره نحوه برنامهریزی در روزهای فرجه نیز گفت: برنامهریزی باید ساده، واقعی و متناسب با شرایط هر دانشآموز باشد. بهتر است هر درس به بخشهای کوچکتر مانند فصلها، گفتارها یا مباحث اصلی تقسیم شود و دانشآموز پیش از شروع مطالعه، مشخص کند میزان تسلط او بر هر بخش چقدر است، حجم آن چه اندازه است و تقریباً چه زمانی برای مرور آن نیاز دارد.
وی افزود: این کار باعث میشود برنامه از حالت کلی و مبهم خارج شود و دانشآموز دقیقاً بداند در هر روز چه وظیفهای دارد. همچنین بهتر است درسهای دشوارتر در ساعاتی مطالعه شوند که تمرکز و انرژی ذهنی بیشتر است و مباحث سبکتر به زمانهایی موکول شوند که توان ذهنی کاهش یافته است.
نعیمی اظهار کرد: یکی از اشتباهاتی که بسیاری از دانشآموزان مرتکب میشوند، نوشتن برنامههای فشرده و غیرواقعبینانه است. این برنامهها معمولاً با اولین عقبماندگی به هم میریزند و همین موضوع باعث کاهش انگیزه و اعتمادبهنفس دانشآموز میشود.
وی گفت: بهتر است بین بخشهای مختلف مطالعه، زمان کوتاهی برای استراحت یا جبران عقبماندگی در نظر گرفته شود. همچنین در پایان هر روز، دانشآموز باید عملکرد خود را بررسی کند، مباحث مطالعهشده را علامت بزند و بر اساس وضعیت واقعی، برنامه روز بعد را تنظیم کند؛ نه صرفاً بر اساس آنچه از قبل روی کاغذ نوشته است.
تغییر مداوم منابع، ذهن دانشآموز را آشفته میکند
نعیمی یکی از مهمترین اشتباهات دانشآموزان در روزهای منتهی به امتحانات نهایی را شتابزدگی دانست و اظهار کرد: برخی دانشآموزان در این روزها مدام از یک جزوه به جزوه دیگر، از یک کتاب کمکآموزشی به فیلمهای آموزشی مختلف و از یک منبع به منبع دیگر میروند و تصور میکنند هرچه منابع بیشتری ببینند، آمادگی بیشتری پیدا میکنند؛ در حالی که نتیجه این کار، تنها شلوغ شدن ذهن و کاهش تمرکز است.
وی افزود: برخی دیگر نیز برنامههایی بسیار سنگین برای خود مینویسند و با اولین عقبافتادگی احساس میکنند دیگر فرصتی برای جبران ندارند. عدهای هم تنها به مطالعه اکتفا میکنند و هرگز خود را نمیسنجند؛ بنابراین تا زمانی که با سؤال واقعی مواجه نشوند، متوجه نقاط ضعف خود نمیشوند.
وی ادامه داد: کمخوابی، مقایسه مداوم خود با دیگران و حضور بیش از حد در فضای مجازی نیز از دیگر عواملی است که در این روزها تمرکز دانشآموزان را کاهش میدهد.
کتاب درسی، نقشه اصلی امتحان نهایی است
این مشاور تحصیلی با تأکید بر اینکه کتاب درسی مهمترین منبع امتحانات نهایی است، اظهار کرد: دانشآموزان باید متن درس، مثالها، تمرینها، فعالیتها، تصاویر و حتی نکات به ظاهر ساده کتاب را با دقت مطالعه کنند؛ زیرا طراحان سؤال در بسیاری از موارد، سؤالات خود را از همین بخشها طراحی میکنند.
وی افزود: پس از مطالعه هر بخش، حل چند سؤال مرتبط ضروری است تا دانشآموز مطمئن شود مطالب را واقعاً یاد گرفته است، نه اینکه صرفاً احساس آشنایی با آنها داشته باشد.
نعیمی گفت: امتحانات سالهای گذشته نیز نقش بسیار مهمی دارند، اما نباید جایگزین کتاب درسی شوند. این سؤالات مانند آینهای هستند که نقاط قوت و ضعف دانشآموز را نشان میدهند و به او کمک میکنند بداند کدام بخشها هنوز نیازمند تمرین و مرور بیشتر هستند.
وی ادامه داد: در روزهای پایانی نیز بهتر است دانشآموز یک یا دو آزمون کامل را به صورت زماندار و کتبی برگزار کند تا علاوه بر مدیریت زمان، با شرایط واقعی جلسه امتحان نیز آشنا شود.
دنبال معجزه شب امتحان نباشید
وی با بیان اینکه موفقیت در امتحانات نهایی حاصل تصمیمهای درست و آرامش ذهن است، اظهار کرد: دانشآموزان نباید در انتظار معجزه شب امتحان باشند. منبع اصلی خود را گم نکنند، تنها به خواندن مطالب اکتفا نکنند و حتماً آنها را بنویسند، حل کنند و اشتباهات خود را اصلاح کنند؛ زیرا برگه امتحان جای فکرهای نانوشته نیست.
نعیمی افزود: برنامهای تنظیم کنند که امکان اجرای آن وجود داشته باشد، خواب و استراحت را بخشی از فرآیند مطالعه بدانند و بیش از هر چیز مراقب تمرکز و آرامش خود باشند، زیرا ذهن خسته حتی دانستههای قبلی را نیز به خوبی بازیابی نمیکند.
وی با اشاره به نقش خانوادهها در موفقیت دانشآموزان نیز گفت: موفقیت در امتحانات نهایی تنها بر عهده دانشآموز نیست و خانواده نیز نقش مهمی در این مسیر دارد. ایجاد فضایی آرام در خانه، پرهیز از مقایسه و سرزنش، کاهش تنشهای خانوادگی، توجه به خواب و تغذیه فرزند و همراهی عاطفی با او، میتواند تأثیری به مراتب بیشتر از چند ساعت مطالعه اضافه داشته باشد.
وی در پایان گفت: دانشآموزی که در خانه احساس آرامش، امنیت و حمایت میکند، با ذهنی منظمتر و اعتمادبهنفس بیشتری در جلسه امتحان حاضر میشود. به اعتقاد من، خانواده در روزهای امتحان باید نقش «پشت صحنه آرام» را ایفا کند؛ حضوری که شاید دیده نشود، اما اثر آن در موفقیت دانشآموز کاملاً محسوس خواهد بود.
مدیریت اضطراب، به اندازه مطالعه اهمیت دارد
فتانه رافضی، روانشناس و درمانگر حوزه کودک و نوجوان، در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه اضطراب امتحان تا حدی طبیعی است، اظهار کرد: اضطراب در حد متعادل نه تنها آسیبزا نیست، بلکه میتواند انگیزه، هوشیاری و تمرکز دانشآموز را افزایش دهد؛ اما زمانی که شدت آن از حد طبیعی فراتر رود، عملکرد شناختی فرد را مختل کرده و توانایی یادگیری، تمرکز و بازیابی اطلاعات را کاهش میدهد.
وی گفت: برای افزایش تمرکز و کاهش اضطراب، دانشآموزان باید برنامهای واقعبینانه و منظم داشته باشند و مطالعه را در بازههای زمانی کوتاه همراه با استراحتهای منظم انجام دهند. همچنین تمرین تنفس عمیق، آرامسازی عضلانی، خواب کافی و مرور تدریجی مطالب، از جمله راهکارهای علمی و مؤثر برای حفظ آرامش در روزهای امتحان است.
وی افزود: یکی دیگر از موضوعات مهم، مدیریت افکار منفی است. بسیاری از دانشآموزان با جملاتی مانند «اگر این امتحان را خراب کنم، آیندهام نابود میشود» فشار روانی زیادی به خود وارد میکنند، در حالی که این افکار باید با نگاه منطقیتر جایگزین شود. مدیریت هیجان به اندازه مطالعه اهمیت دارد و ذهن آرام، اطلاعات را بهتر بازیابی میکند.
رافضی با اشاره به رایجترین اشتباهات دانشآموزان در روزهای منتهی به امتحانات نهایی، اظهار کرد: یکی از شایعترین خطاها، موکول کردن مطالعه به روزهای پایانی و تلاش برای یادگیری حجم زیادی از مطالب در مدت زمان کوتاه است. این شیوه نه تنها یادگیری را افزایش نمیدهد، بلکه اضطراب و خستگی ذهنی را نیز تشدید میکند.
وی ادامه داد: مقایسه مداوم خود با دیگران، مطالعه بدون برنامه، حذف خواب برای درس خواندن، استفاده افراطی از شبکههای اجتماعی و مراجعه به منابع متعدد نیز از دیگر عواملی است که عملکرد تحصیلی دانشآموزان را کاهش میدهد.
وی گفت: بهترین راه پیشگیری از این مشکلات، داشتن برنامهای منظم، یادگیری تدریجی، مرور مستمر، استفاده از منابع اصلی و پرهیز از مقایسه خود با دیگران است. هر دانشآموز باید پیشرفت امروز خود را با گذشته خودش مقایسه کند، نه با عملکرد سایر دانشآموزان.
این روانشناس با تأکید بر اینکه عملکرد مغز به شدت تحت تأثیر سبک زندگی قرار دارد، اظهار کرد: خواب کافی نقش بسیار مهمی در تثبیت حافظه و افزایش تمرکز دارد و کمخوابی، قدرت یادگیری، تصمیمگیری و یادآوری مطالب را کاهش میدهد.
وی افزود: تغذیه متعادل شامل مصرف پروتئین، میوه، سبزیجات، نوشیدن آب کافی و پرهیز از رژیمهای غذایی نامناسب، به عملکرد بهتر مغز کمک میکند. همچنین انجام فعالیت بدنی سبک، مانند ۲۰ تا ۳۰ دقیقه پیادهروی روزانه، میتواند اضطراب را کاهش داده و تمرکز را افزایش دهد.
رافضی با اشاره به تأثیر تلفن همراه بر تمرکز دانشآموزان گفت: استفاده مداوم از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، موجب کاهش تمرکز، افزایش حواسپرتی و خستگی ذهنی میشود؛ بنابراین بهتر است هنگام مطالعه، تلفن همراه از دسترس دانشآموز خارج شود یا دستکم اعلانهای آن غیرفعال باشد تا عوامل مزاحم به حداقل برسد.
شب قبل از امتحان، زمان یادگیری مطالب جدید نیست
وی درباره اقدامات لازم در شب قبل و صبح روز امتحان نیز اظهار کرد: شب قبل از امتحان، زمان یادگیری مطالب جدید نیست، بلکه فرصتی برای مرور نکات مهم، آماده کردن وسایل مورد نیاز، آرامسازی ذهن و داشتن خواب کافی است.
وی ادامه داد: دانشآموزان باید از مطالعه فشرده تا نیمهشب، مصرف بیش از اندازه نوشیدنیهای کافئیندار و گفتوگوهای استرسزا با دوستان خودداری کنند؛ زیرا این اقدامات معمولاً اضطراب را افزایش داده و کیفیت خواب را کاهش میدهد.
رافضی گفت: صبح روز امتحان نیز بهتر است دانشآموزان صبحانهای سبک و مقوی میل کنند، زودتر از زمان مقرر در محل برگزاری آزمون حاضر شوند و از مرورهای پراکنده و عجولانه در دقایق پایانی پرهیز کنند، چرا که این نوع مرورها در اغلب موارد، به جای افزایش یادگیری، موجب تشدید اضطراب میشود.
وی درباره نحوه مدیریت جلسه امتحان اظهار کرد: در ابتدای آزمون، بهتر است دانشآموزان ابتدا نگاهی کلی به همه سؤالات داشته باشند و زمان خود را متناسب با بارم هر سؤال تقسیم کنند.
وی افزود: پاسخ دادن به سؤالهای آسانتر در ابتدای امتحان، اعتمادبهنفس دانشآموز را افزایش داده و از میزان اضطراب او میکاهد. اگر فرد با سؤال دشواری روبهرو شد، بهتر است آن را علامتگذاری کند و پس از پاسخ دادن به سایر سؤالات، دوباره به آن بازگردد.
این روانشناس ادامه داد: در صورتی که دانشآموز هنگام امتحان دچار اضطراب شد، انجام چند نفس عمیق و آرام میتواند سیستم عصبی را آرام کرده و تمرکز را بازگرداند. مهمترین نکته این است که توجه دانشآموز بر عملکرد فعلی خود متمرکز باشد، نه بر نتیجه امتحان یا نگرانی درباره آینده.
خانوادهها بیش از نتیجه، تلاش فرزندشان را ببینند
رافضی با تأکید بر نقش خانوادهها در موفقیت تحصیلی دانشآموزان اظهار کرد: خانواده مهمترین منبع حمایت روانی دانشآموز در دوران امتحانات است. والدین باید محیطی آرام، قابل پیشبینی و بدون تنش در خانه ایجاد کنند و تلاش فرزند خود را تشویق کنند، نه اینکه تنها نتیجه را ملاک ارزیابی قرار دهند.
وی افزود: مقایسه فرزند با دیگران، تهدید، سرزنش، تحقیر یا وارد کردن فشار بیش از حد، نه تنها به موفقیت او کمک نمیکند، بلکه اضطراب را افزایش داده و اعتمادبهنفس دانشآموز را کاهش میدهد.
وی گفت: حمایت عاطفی، گوش دادن بدون قضاوت، توجه به نیازهای جسمی و روانی فرزند و تقویت احساس توانمندی او، نقش مهمی در موفقیت تحصیلی دارد و دانشآموزی که احساس امنیت روانی میکند، معمولاً عملکرد بهتری نیز در امتحانات خواهد داشت.
رافضی اظهار کرد: امتحانات بخشی از مسیر رشد و یادگیری هستند، نه معیار ارزشمندی انسان. موفقیت تحصیلی زمانی پایدار خواهد بود که در کنار آموزش علمی، به سلامت روان، مهارت مدیریت استرس، خودباوری و تابآوری دانشآموزان نیز توجه شود.
وی گفت: اگر بتوانیم به فرزندان خود بیاموزیم که اشتباه کردن بخشی از فرآیند یادگیری است، نسلی خواهیم داشت که علاوه بر موفقیت در امتحانات، در مواجهه با چالشهای زندگی نیز توانمندتر، انعطافپذیرتر و سالمتر عمل خواهد کرد.
به گزارش ایسنا، موفقیت در امتحانات نهایی، بیش از آنکه به ساعتهای طولانی مطالعه وابسته باشد، به برنامهریزی هدفمند، مرور اصولی، تمرین پاسخنویسی، مدیریت اضطراب، خواب و تغذیه مناسب و حمایت خانواده بستگی دارد. آنان تأکید میکنند که روزهای فرجه فرصتی برای یادگیری شتابزده مطالب جدید نیست، بلکه زمانی برای تثبیت آموختهها، شناسایی و رفع نقاط ضعف و ورود به جلسه امتحان با ذهنی آرام و آماده است؛ رویکردی که میتواند علاوه بر کسب نتایج بهتر، تجربهای سالمتر و کمتنشتر از امتحانات را برای دانشآموزان رقم بزند.
انتهای پیام
