تاکسیدرمی به معنای حفظ پوست حیوان و نصب آن روی قالبی مشابه بدن جانور است تا ظاهر طبیعی آن برای سالهای طولانی حفظ شود. این هنر که ریشهای چند هزار ساله دارد، امروزه در موزههای علوم طبیعی، مراکز تحقیقاتی و دانشگاهها کاربرد گستردهای پیدا کرده و نقش مهمی در آموزش نسلهای مختلف و مستندسازی تنوع زیستی ایفا میکند.
پروین آذرفام، مسئول موزه علوم طبیعی دانشگاه تبریز و کارشناس مسئول بازنشسته آزمایشگاههای زیستپرتوی و ژنتیک مولکولی دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تبریز، در گفتوگو با ایسنا، با تشریح تاریخچه این هنر، از روند شکلگیری تاکسیدرمی در جهان و ایران، کاربردهای علمی آن و روشهای نوین پوستآرایی سخن گفت.
پیشینهای چند هزار ساله برای هنری ماندگار/ از نمایش حیوانات تا شکلگیری موزههای علوم طبیعی
وی با بیان اینکه تاریخچه تاکسیدرمی به هزاران سال قبل بازمیگردد، گفت: سابقه این هنر به حدود پنج هزار سال پیش میرسد؛ زمانی که مصریان باستان حیوانات را مومیایی میکردند و یونانیان و رومیان نیز از روشهای ابتدایی دباغی پوست برای نگهداری و تهیه پوشاک استفاده میکردند.
وی ادامه داد: در قرن هفدهم میلادی با گسترش کارگاههای دباغی، روشهای نگهداری پوست حیوانات توسعه یافت و در قرن هجدهم شکارچیان، شکارهای ارزشمند خود را به این مراکز تحویل میدادند تا پوست حیوان پس از دباغی، با پارچه و الیاف پر شده و به شکل طبیعی بازسازی شود. این نمونهها اغلب به عنوان یادگار نگهداری میشدند و بعدها زمینهساز شکلگیری تاکسیدرمی نوین شدند.
آذرفام با اشاره به نخستین نمونههای تاکسیدرمی مدرن اظهار کرد: نخستین تاکسیدرمی پرندگان به شیوه امروزی حدود ۴۰۰ سال پیش در هلند انجام شد و امروزه نیز نمونههای تاریخی ارزشمندی همچون یک کرگدن در موزه جانورشناسی فلورانس ایتالیا و یک کروکودیل قدیمی در موزهای در سوئیس نگهداری میشوند.
وی با اشاره به روند توسعه این هنر گفت: در واقع نخستین پایهگذاران تاکسیدرمی، افرادی بودند که در زمینه نگهداری حیوانات و ایجاد موزهها فعالیت میکردند. «سوتر» که از او به عنوان پدر موزه یاد میشود، برای نخستین بار پوست حیوانات تلفشده را روی چارچوب نصب کرد و به نمایش گذاشت و همین اقدام، آغازگر توسعه تاکسیدرمی در جهان بود. بعدها محققی هلندی به نام «اسلووان» روشهای علمیتری را برای تاکسیدرمی ارائه کرد و با ضدعفونی کردن پوستها و استفاده از روشهای اصولی، زمینه ماندگاری بیشتر نمونهها را فراهم ساخت.
دیوراما؛ بازسازی طبیعت در دل موزهها/تاکسیدرمی؛ فراتر از یک هنر نمایشی
وی با اشاره به کاربرد تاکسیدرمی در موزههای علوم طبیعی گفت: امروزه نمونههای تاکسیدرمیشده تنها به صورت منفرد به نمایش گذاشته نمیشوند، بلکه با استفاده از گیاهان طبیعی یا مصنوعی، پسزمینههای نقاشیشده و بازسازی زیستگاهها، صحنههایی طبیعی ایجاد میشود که به آن «دیوراما» گفته میشود.
مسئول موزه علوم طبیعی دانشکاه تبریز تشریح کرد: هدف از ایجاد دیوراما این است که بازدیدکننده حیوان را در محیطی مشابه زیستگاه طبیعی خود مشاهده کند و درک بهتری از رفتار، محل زندگی و ویژگیهای گونههای مختلف به دست آورد.
وی افزود: موزه علوم طبیعی دانشگاه تبریز نیز در کنار نمایش نمونههای تاکسیدرمی، به سیستم پخش صدای واقعی جانوران مجهز شده است تا بازدیدکنندگان علاوه بر مشاهده ظاهر طبیعی حیوانات، صدای آنها را نیز بشنوند و ارتباط نزدیکتری با حیات وحش برقرار کنند.
وی با تأکید بر اینکه تاکسیدرمی صرفاً یک هنر تزئینی نیست، گفت: هدف اصلی این فن، ایجاد نمونههایی واقعی برای آموزش، پژوهش و مطالعه است و به همین دلیل امروزه یکی از ابزارهای مهم موزههای علوم طبیعی و مراکز دانشگاهی به شمار میرود.
آذرفام خاطرنشان کرد: این هنر علاوه بر آموزش آناتومی و رفتار جانوران، در معرفی گونههای در معرض خطر، افزایش آگاهی عمومی نسبت به تنوع زیستی و حتی انجام برخی مطالعات علمی مرتبط با حیات وحش نیز نقش مؤثری دارد.
تاکسیدرمی در ایران؛ از نخستین نمونهها تا گسترش موزههای تاریخ طبیعی
وی با اشاره به ورود تاکسیدرمی به ایران اظهار کرد: این هنر از اوایل قرن بیستم وارد کشور شد و نخستین نمونههای شناختهشده آن مربوط به حدود ۱۰۰ سال پیش و دو قوچ تاکسیدرمیشده توسط میرزا مسعود ظلالسلطان است. پس از آن، موزه جانورشناسی دانشکده کشاورزی کرج به همت زندهیاد جلال افشار شکل گرفت و از نیمه دهه ۱۳۲۰ نیز موزه دانشکده علوم دانشگاه تهران (موزه فاطمی) و بخش جانورشناسی مؤسسه تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی، از مراکز پیشگام تاکسیدرمی در ایران بودند و نقش مهمی در توسعه این رشته ایفا کردند.
وی با بیان اینکه دکتر هدایت تاجبخش به عنوان پدر تاکسیدرمی ایران شناخته میشود، گفت: وی فعالیت خود را از سال ۱۳۴۸ در کارگاه موزه دارآباد آغاز کرد و آثار و آموزشهای او نقش مؤثری در گسترش این هنر در کشور داشته است.
مسئول موزه علوم طبیعی دانشگاه تبریز افزود: امروزه موزه طبیعت و حیات وحش ایران دارآباد، موزه ژئوپارک قشم، موزه تاریخ طبیعی تهران، موزه حیات وحش هفتچنار، موزههای تاریخ طبیعی ارومیه، همدان، اصفهان، شیراز، ایلام، خشکهداران تنکابن، موزه ماهی کیش و موزه تاریخ طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در تبریز، از جمله مراکزی هستند که نمونههای ارزشمند تاکسیدرمی را در معرض دید علاقهمندان قرار دادهاند.
تغییر روشها با پیشرفت فناوری/کاربرد فناوریهای نوین در پوستآرایی
وی با اشاره به تحول روشهای تاکسیدرمی در سالهای اخیر گفت: شیوههای پوستآرایی در طول زمان تغییرات زیادی داشته و روشهای سنتی، جای خود را به تکنیکهای مدرن و استفاده از مواد پیشرفته دادهاند. در روش سنتی، پوست حیوان پس از جداسازی، نمکسود و دباغی میشد و تاکسیدرمیست با استفاده از موادی مانند پنبه، پشم، چوب یا خاک رس، قالبی متناسب با بدن حیوان میساخت و پوست را روی آن قرار میداد. سپس با نصب چشمهای شیشهای و مرتب کردن مو یا پر، ظاهر طبیعی حیوان بازسازی میشد.
وی ادامه داد: در بسیاری از پستانداران کوچک از جمجمه واقعی استفاده میشود، اما در گونههای بزرگتر، قالب با ماکت سر ساخته میشود تا فرم طبیعی حیوان حفظ شود. در روشهای جدید، قالبها معمولا از فوم پلییورتان ساخته میشوند که هم سبکتر هستند و هم دقت بیشتری در بازسازی اندام جانور ایجاد میکنند. همچنین استفاده از چشمهای مصنوعی با کیفیت بالا، سیمهای مخصوص و مواد جدید باعث شده است نمونههای امروزی طبیعیتر و ماندگارتر از گذشته باشند.
آذرفام با اشاره به روشهای نوین مورد استفاده در این حوزه گفت: علاوه بر روشهای متداول، امروزه از تکنیک خشککردن انجمادی برای نگهداری برخی پرندگان و خزندگان استفاده میشود و در بازسازی گونههای منقرضشده نیز فناوریهایی مانند رزین و فایبرگلاس کاربرد دارند.
وی افزود: این فناوریها امکان ساخت نمونههایی با دقت بیشتر را فراهم کرده و در نمایشگاههای آموزشی و موزههای علوم طبیعی مورد استفاده قرار میگیرند.
کاربردهای علمی فراتر از نمایش
وی با بیان اینکه تاکسیدرمی تنها به نمایش حیوانات محدود نمیشود، گفت: حفظ شکل ظاهری گونههای در معرض انقراض، کمک به آموزش دانشجویان و پژوهشگران، مطالعه آناتومی جانوران، آشنایی عموم مردم با تنوع زیستی و استفاده در برخی تحقیقات مرتبط با بیماریهای جانوری، از مهمترین کاربردهای این هنر است. نمونههای تاکسیدرمیشده در دانشگاهها و مراکز پژوهشی به دانشجویان کمک میکنند بدون آسیب رساندن به حیات وحش، ویژگیهای ظاهری و ساختار بدن گونههای مختلف را از نزدیک بررسی کنند.
مسئول علوم طبیعی دانشکاه تبریز درباره مراحل انجام تاکسیدرمی نیز، گفت: نخستین مرحله، ثبت دقیق مشخصات ظاهری حیوان از جمله اندازه، اندامها، وزن، رنگ پوست، چشمها، پاها و سایر ویژگیها است؛ زیرا پس از مرگ، بسیاری از رنگهای طبیعی بدن تغییر میکنند و ثبت این اطلاعات برای بازسازی دقیق ضروری است. پس از آن، پوست حیوان با دقت از بدن جدا شده و مراحل آمادهسازی و ضدعفونی روی آن انجام میشود. سپس قالب مناسب ساخته شده و پوست روی آن نصب میشود.
وی افزود: در ادامه، سیمکشی، شکلدهی اندامها، پنبهگذاری، دوخت و در نهایت خشککردن نمونه انجام میشود تا حیوان در طبیعیترین حالت ممکن برای سالهای طولانی قابل نگهداری باشد.
آینده تاکسیدرمی؛ تلفیق علم و فناوری
وی با اشاره به آینده این رشته اظهار کرد: پیشبینی میشود در سالهای آینده، موزههای علوم طبیعی با بهرهگیری از فناوریهای نوین، رباتیک و هوش مصنوعی، نمایشهای تعاملیتری از جانوران ارائه کنند تا بازدیدکنندگان تجربهای واقعیتر از مشاهده حیات وحش به دست آورند. استفاده از فناوریهای جدید در کنار حفظ اصول علمی تاکسیدرمی میتواند نقش موزهها را در آموزش، پژوهش و فرهنگسازی بیش از گذشته افزایش دهد.
به گزارش ایسنا، تاکسیدرمی اگرچه در نگاه نخست هنری برای حفظ ظاهر حیوانات به نظر میرسد، اما امروزه جایگاهی فراتر از یک هنر یافته و به یکی از ابزارهای مهم آموزش، پژوهش و حفاظت از میراث طبیعی تبدیل شده است. موزههای علوم طبیعی نیز با بهرهگیری از این هنر، امکان آشنایی نسلهای مختلف با گونههای جانوری و تنوع زیستی را فراهم کردهاند؛ ظرفیتی که میتواند در ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست و شناخت ارزش حیات وحش نقش مؤثری ایفا کند.
انتهای پیام
