به گزارش ایسنا، به نقل از آوش، امروز عبور از مقابل برخی عطاریها، تصویری متفاوت از کارکرد سنتی این صنف را پیش روی مردم قرار میدهد؛ ویترینهایی که در کنار گیاهان دارویی، ادویهجات و عرقیجات سنتی، وعدههایی وسوسهانگیز مانند «لاغری سریع»، «ترک اعتیاد تضمینی و بدون درد»، «چاقی در مدت کوتاه» یا «درمان قطعی بیماریها» را تبلیغ میکنند.
در حالی که عطاریها از گذشته محل عرضه گیاهان دارویی و فرآوردههای سنتی بودهاند، گزارشهای رسمی و پروندههای متعدد کشفیات نشان میدهد برخی واحدهای متخلف، پا را فراتر از حدود قانونی گذاشته و به عرضه انواع قرصها، کپسولها و فرآوردههای فاقد مجوز روی آوردهاند؛ محصولاتی که در مواردی نه تنها منشأ و ترکیبات مشخصی ندارند، بلکه سلامت مصرفکنندگان را نیز با خطرات جدی روبهرو میکنند.
این موضوع البته به معنای زیر سؤال بردن جایگاه گیاهان دارویی یا فعالیت همه عطاریها نیست. بسیاری از فرآوردههای گیاهی دارای مجوز سازمان غذا و دارو و همچنین داروهای گیاهی تولیدشده در کارخانههای دارای پروانه ساخت، تحت نظارتهای تخصصی تولید و عرضه میشوند. نگرانی اصلی، متوجه فرآوردههای دستساز، فاقد مجوز و ناشناس است که گاه با عنوان «کاملاً گیاهی» در برخی عطاریهای متخلف به فروش میرسند.
با وجود هشدارهای مکرر مسئولان حوزه سلامت، همچنان بسیاری از مردم با این تصور نادرست که «داروی گیاهی اگر سودی نداشته باشد، دستکم ضرری هم ندارد»، به این محصولات اعتماد میکنند. در برخی موارد نیز زمانی که پس از مصرف این فرآوردهها دچار عوارض جدی میشوند، به دلیل بیاطلاعی از ترکیبات واقعی آنها یا نگرانی از پیامدهای مصرف، مراجعه به پزشک را به تعویق میاندازند؛ موضوعی که میتواند روند درمان را دشوارتر کند.
اما پشت پرده این بازار چیست؟ این فرآوردهها چگونه تولید میشوند؟ چرا با وجود ممنوعیتهای قانونی، همچنان نمونههایی از فروش قرصها و کپسولهای فاقد مجوز در برخی عطاریها مشاهده میشود و چه خلأهایی در مسیر نظارت بر این بازار وجود دارد؟
پشت پرده قرصهای بهظاهر گیاهی؛ از ترکیبات ناشناخته تا مواد مخدر و شیمیایی
یکی از مهمترین ابزارهای تبلیغاتی برخی عطاریهای متخلف، تأکید بر «طبیعی» یا «کاملاً گیاهی» بودن فرآوردههایی است که عرضه میکنند. این در حالی است که بررسیهای انجامشده توسط سازمان غذا و دارو و همچنین نتایج برخی پروندههای ارجاعشده به سازمان پزشکی قانونی نشان داده است که در تعدادی از فرآوردههای غیرمجاز کشفشده، ترکیبات دارویی و شیمیایی خطرناکی وجود داشته که هیچ اشارهای به آنها روی بستهبندی یا هنگام فروش نشده است.
بر اساس هشدارهای رسمی، در برخی نمونههای قرصها و کپسولهای موسوم به لاغری که از بازار غیررسمی جمعآوری شدهاند، ماده سیبوترامین شناسایی شده است؛ دارویی که به دلیل افزایش خطر بروز سکتههای قلبی و مغزی، سالهاست در بسیاری از کشورها از چرخه مصرف خارج شده است. همچنین در برخی فرآوردههای غیرمجاز، ترکیبات محرک از خانواده آمفتامینها نیز گزارش شده که میتوانند با کاهش اشتها، کاهش وزن سریعی ایجاد کنند، اما در مقابل، خطر وابستگی، اختلالات قلبی، افزایش فشار خون، بیخوابی، اضطراب و حتی مسمومیتهای شدید را به همراه داشته باشند.
در حوزه فرآوردههای موسوم به ترک اعتیاد نیز وضعیت نگرانکننده است. مسئولان حوزه سلامت در سالهای گذشته بارها اعلام کردهاند که در تعدادی از کپسولهای دستساز کشفشده، موادی مانند متادون، ترامادول و داروهای آرامبخش قوی شناسایی شده است. در چنین شرایطی، مصرفکننده تصور میکند با استفاده از یک محصول گیاهی در حال ترک اعتیاد است، در حالی که ممکن است ناخواسته به دارو یا ماده مخدر دیگری وابسته شود؛ موضوعی که علاوه بر افزایش خطر مسمومیت، میتواند روند درمان اعتیاد را نیز پیچیدهتر کند.
کارشناسان همچنین هشدار میدهند که ناشناخته بودن ترکیبات این فرآوردهها، مهمترین خطر آنهاست. مصرفکننده نه از نوع ماده مؤثره اطلاع دارد، نه از میزان دوز مصرفی و نه از احتمال تداخل آن با داروهای دیگر. همین مسئله میتواند احتمال بروز عوارضی مانند نارسایی کبد، آسیب کلیوی، اختلالات قلبی، مشکلات روانپزشکی و حتی مرگ ناشی از مسمومیت را افزایش دهد.
عطاریها چه مجوزی دارند و قانون چه میگوید؟
برخلاف آنچه گاهی در تبلیغات برخی واحدهای متخلف دیده میشود، قوانین وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو در این زمینه شفاف است. بر اساس ضوابط موجود، عطاریها مجاز به عرضه گیاهان دارویی به صورت خشک، مفرده، ادویهجات، عرقیجات سنتی و برخی فرآوردههای دارای مجوز هستند، اما اجازه تولید، ترکیب، تجویز یا فروش داروهای فرآوریشده فاقد مجوز به شکل قرص، کپسول، شربت یا پودرهای دستساز را ندارند.
همچنین تشخیص بیماری، تعیین روش درمان و تجویز دارو، از جمله وظایفی است که تنها در حیطه اختیارات پزشکان و سایر صاحبان حرفههای دارای مجوز قرار دارد و عطاریها از نظر قانونی مجاز به انجام چنین اقداماتی نیستند. کارشناسان حقوقی و مسئولان سازمان غذا و دارو تأکید میکنند که هرگونه تبدیل گیاهان دارویی به فرآوردههای دارویی دستساز بدون دریافت مجوزهای قانونی، میتواند مصداق تولید و عرضه فرآوردههای غیرمجاز و دخالت در امور پزشکی و داروسازی باشد.
از سوی دیگر، مطابق تعریف سازمان جهانی بهداشت، هر فرآورده دارویی که ترکیبات واقعی آن با اطلاعات درجشده روی برچسب مطابقت نداشته باشد یا هویت و منشأ آن مشخص نباشد، در زمره داروهای تقلبی یا غیراستاندارد قرار میگیرد. به همین دلیل، مسئولان حوزه سلامت همواره به مردم توصیه میکنند فرآوردههای دارویی را تنها از داروخانهها و مراکز مجاز تهیه کنند و نسبت به محصولات فاقد مجوز یا دارای ادعاهای غیرواقعی، بهویژه در فضای مجازی و برخی مراکز غیرمجاز، با احتیاط برخورد کنند.
قرصهای غیرمجاز از کجا میآیند؟
شاید نخستین پرسشی که برای بسیاری از مخاطبان مطرح شود این باشد که اگر تولید و عرضه این فرآوردهها ممنوع است، پس این حجم از قرصها، کپسولها و پودرهای دستساز چگونه به ویترین برخی عطاریهای متخلف راه پیدا میکنند؟
بررسی پروندههای کشفیات، گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان غذا و دارو، ستاد مبارزه با مواد مخدر و اظهارات مسئولان حوزه سلامت نشان میدهد که بخش قابل توجهی از این فرآوردهها خارج از هرگونه نظارت قانونی و در زنجیرهای غیررسمی تولید و توزیع میشوند؛ زنجیرهای که از کارگاههای زیرزمینی آغاز شده و در نهایت محصولات خود را از طریق بازار سیاه یا برخی مراکز عرضه غیرمجاز در اختیار مصرفکنندگان قرار میدهد.
یکی از مهمترین منابع تولید این فرآوردهها، کارگاههای غیرمجاز و فاقد پروانهای هستند که بدون رعایت حداقل استانداردهای بهداشتی فعالیت میکنند. در این مراکز، انواع پودرها و کپسولهای موسوم به لاغری، چاقی یا افزایش قوای جسمانی، گاه با استفاده از مواد اولیه نامشخص، داروهای تاریخگذشته، ترکیبات شیمیایی و حتی کورتونها تهیه میشوند. این محصولات پس از بستهبندی در قوطیها یا بستهبندیهایی با ظاهر حرفهای و گاه با برچسبهای خارجی، به عنوان فرآوردهای طبیعی یا گیاهی وارد بازار میشوند؛ در حالی که منشأ واقعی و ترکیبات آنها برای مصرفکننده کاملاً ناشناخته است.
کارشناسان حوزه سلامت بارها هشدار دادهاند که ظاهر شکیل یا بستهبندی حرفهای، هیچ تضمینی برای سلامت یک فرآورده نیست. در بسیاری از موارد، نمونههای کشفشده فاقد هرگونه مجوز سازمان غذا و دارو، شماره پروانه ساخت یا اطلاعات قابل استناد درباره تولیدکننده بودهاند.
در کنار این کارگاههای زیرزمینی، یکی دیگر از مسیرهای تأمین داروهای غیرمجاز، نشت برخی داروهای تحت کنترل به بازار سیاه است. داروهایی مانند متادون، ترامادول و برخی داروهای آرامبخش یا مخدر که باید صرفاً در چارچوب ضوابط مشخص و از طریق مراکز مجاز درمان اعتیاد یا داروخانههای منتخب توزیع شوند، بنا بر گزارشهای منتشرشده، گاهی به دلایل مختلف از شبکه رسمی خارج شده و سر از بازارهای غیرقانونی درمیآورند.
همین بازار غیررسمی، زمینه را برای دسترسی برخی سودجویان به این داروها فراهم میکند تا آنها را در قالب کپسولهای دستساز یا فرآوردههایی با عنوان «کاملاً گیاهی» به فروش برسانند؛ اقدامی که نه تنها سلامت مصرفکنندگان را به خطر میاندازد، بلکه روند درمان بیماران را نیز با اختلال روبهرو میکند.
از سوی دیگر، مسئولان حوزه سلامت معتقدند فعالیت برخی واحدهای فاقد پروانه یا مراکزی که خارج از چارچوبهای قانونی فعالیت میکنند، نظارت بر این بازار را پیچیدهتر کرده است. هرچند نباید فعالیت این واحدها را به کل صنف عطاری تعمیم داد، اما وجود چنین مراکزی، زمینه سوءاستفاده از اعتماد مردم را فراهم کرده است.
چرا برخورد با متخلفان کافی نیست؟
با وجود ممنوعیتهای قانونی، کشفیات مکرر و هشدارهای پیدرپی مسئولان، همچنان نمونههایی از عرضه فرآوردههای غیرمجاز در برخی عطاریهای متخلف مشاهده میشود. این پرسش مطرح است که چرا با وجود قوانین روشن، این روند به طور کامل متوقف نشده است؟
کارشناسان یکی از مهمترین دلایل را تعدد دستگاههای مسئول و پراکندگی وظایف نظارتی میدانند. در حال حاضر، نظارت بر فعالیت عطاریها میان چند دستگاه از جمله اتاقهای اصناف، معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی، سازمان غذا و دارو، تعزیرات حکومتی، پلیس و در برخی پروندهها ستاد مبارزه با مواد مخدر تقسیم شده است؛ موضوعی که گاه هماهنگی میان دستگاههای مسئول را با چالش مواجه میکند.
بازرسان اصناف عمدتاً وظیفه نظارت بر مسائل صنفی، داشتن پروانه کسب و رعایت ضوابط مربوط به فعالیت واحدهای صنفی را بر عهده دارند و لزوماً مأموریت یا تخصص لازم برای تشخیص اصالت داروها و فرآوردههای دارویی را ندارند. در مقابل، بازرسان سازمان غذا و دارو مسئول بررسی تخلفات مربوط به دارو و فرآوردههای سلامتمحور هستند، اما گستردگی تعداد واحدهای عرضهکننده، محدودیت منابع انسانی و گستره جغرافیایی فعالیتها، امکان نظارت مستمر و روزانه بر همه واحدها را دشوار کرده است. علاوه بر این، فرآیند رسیدگی به برخی تخلفات نیز زمانبر است. در مواردی، پس از کشف فرآوردههای غیرمجاز، پرونده باید مراحل مختلف قانونی، کارشناسی و قضایی را طی کند و همین موضوع میتواند فاصله زمانی میان کشف تخلف تا برخورد نهایی را افزایش دهد.
مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر و سازمان غذا و دارو طی سالهای اخیر بارها بر ضرورت تقویت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، افزایش بازرسیهای مشترک، برخورد سریعتر با متخلفان و کنترل دقیقتر زنجیره تأمین داروهای تحت نظارت تأکید کردهاند. بسیاری از کارشناسان نیز معتقدند کاهش این تخلفات، تنها با برخورد قضایی امکانپذیر نیست و نیازمند اصلاح ساختارهای نظارتی، کنترل مؤثرتر بازار دارو و افزایش آگاهی عمومی است.
گیاهان دارویی ارزشمندند، اما جایگزین تشخیص پزشکی نیستند
وجود تخلفات در بخشی از بازار عرضه فرآوردههای گیاهی، نباید این تصور نادرست را ایجاد کند که اصل گیاهان دارویی یا طب سنتی فاقد جایگاه علمی هستند. بسیاری از گیاهان دارویی دارای خواص درمانی شناختهشدهاند و امروزه نیز بخش قابل توجهی از داروهای نوین، ریشه در ترکیبات طبیعی گیاهان دارند. علاوه بر این، دهها فرآورده گیاهی دارای مجوز سازمان غذا و دارو، پس از طی مراحل ارزیابی کیفی، ایمنی و اثربخشی، در کارخانههای داروسازی تولید و از طریق داروخانهها و مراکز مجاز در اختیار مردم قرار میگیرند.
با این حال، متخصصان تأکید میکنند که طبیعی بودن یک ماده، به معنای بیضرر بودن آن نیست. بسیاری از گیاهان دارویی حاوی ترکیبات مؤثرهای هستند که میتوانند در صورت مصرف بیرویه، مصرف همزمان با برخی داروها یا استفاده در افراد دارای بیماریهای زمینهای، عوارض جدی ایجاد کنند. به همین دلیل، حتی مصرف فرآوردههای گیاهی نیز باید بر پایه شواهد علمی، با آگاهی کافی و در صورت نیاز، با مشورت پزشک یا داروساز انجام شود.
آنچه امروز بیش از هر چیز نگرانی مسئولان حوزه سلامت را برانگیخته، عرضه فرآوردههایی است که بدون مجوز، بدون مشخص بودن منشأ تولید و بدون هیچگونه کنترل کیفی، با ادعاهای درمانی گسترده در اختیار مردم قرار میگیرند. این محصولات نه تنها تحت نظارت علمی تولید نشدهاند، بلکه در بسیاری از موارد، ترکیبات واقعی آنها نیز برای مصرفکننده ناشناخته است.
عطاری، مطب نیست
یکی از مهمترین نکاتی که کارشناسان حوزه سلامت بر آن تأکید دارند، تفکیک میان عرضه گیاهان دارویی و ارائه خدمات درمانی است. مطابق قوانین موجود، عطاریها مجاز به فروش گیاهان دارویی و برخی فرآوردههای دارای مجوز هستند، اما تشخیص بیماری، تجویز دارو، تعیین مقدار مصرف یا توصیه به قطع یا جایگزینی داروهای شیمیایی، در حیطه وظایف قانونی آنها قرار ندارد.
تشخیص بیماری، فرآیندی تخصصی است که بر پایه شرح حال، معاینه بالینی، آزمایشها و گاهی تصویربرداری انجام میشود. از همین رو، توصیه به مصرف یک قرص، کپسول یا پودر دستساز صرفاً بر اساس شرح علائم بیمار، میتواند علاوه بر تأخیر در تشخیص بیماری اصلی، سلامت فرد را نیز با مخاطره روبهرو کند.
متخصصان همچنین هشدار میدهند که برخی بیماریها در مراحل اولیه، علائمی مشابه مشکلات سادهتری دارند و درمان خودسرانه با فرآوردههای ناشناس، ممکن است فرصت طلایی درمان را از بیمار بگیرد. از سوی دیگر، مصرف همزمان برخی گیاهان دارویی یا فرآوردههای فاقد مجوز با داروهای قلبی، دیابت، فشار خون، داروهای اعصاب یا داروهای ضدانعقاد، میتواند تداخلات دارویی خطرناکی ایجاد کند.
به همین دلیل، پزشکان و داروسازان توصیه میکنند هرگونه ادعای درمان قطعی، لاغری سریع، افزایش وزن در مدت کوتاه، ترک اعتیاد بدون علائم یا درمان تضمینی بیماریهای مزمن، با دیده تردید نگریسته شود؛ بهویژه زمانی که چنین ادعاهایی درباره محصولی فاقد مجوز رسمی و بدون اطلاعات شفاف درباره ترکیبات و تولیدکننده آن مطرح میشود.
آگاهی عمومی؛ حلقه مفقوده مقابله با بازار فرآوردههای غیرمجاز
کارشناسان معتقدند مقابله با عرضه فرآوردههای غیرمجاز، تنها با افزایش تعداد بازرسیها یا برخوردهای قضایی محقق نخواهد شد. هرچند برخورد قاطع با تولیدکنندگان و عرضهکنندگان محصولات غیرقانونی ضرورتی انکارناپذیر است، اما تجربه نشان داده است که تا زمانی که تقاضا برای این محصولات وجود داشته باشد، سودجویان نیز برای تولید و عرضه آنها راههای تازهای پیدا خواهند کرد. در چنین شرایطی، ارتقای سواد سلامت جامعه نقشی تعیینکننده دارد. هرچه آگاهی مردم درباره مخاطرات مصرف فرآوردههای فاقد مجوز، شیوه تشخیص محصولات معتبر و پیامدهای درمانهای خودسرانه افزایش یابد، بازار این محصولات نیز کوچکتر خواهد شد. کارشناسان توصیه میکنند شهروندان پیش از خرید هرگونه فرآورده درمانی، به وجود مجوزهای قانونی، مشخص بودن تولیدکننده، شماره پروانه ساخت و اصالت محصول توجه کنند و در صورت مشاهده تبلیغات اغراقآمیز یا فروش داروهای مشکوک، موضوع را از طریق سامانههای اعلامشده توسط سازمان غذا و دارو یا سایر مراجع مسئول گزارش دهند.
عطاری، بخشی ریشهدار از فرهنگ و تاریخ درمانهای سنتی ایران است و بسیاری از فعالان این صنف، سالهاست در چارچوب قانون و با رعایت ضوابط، به عرضه گیاهان دارویی و فرآوردههای مجاز مشغولاند. با این حال، فعالیت بخشی از عطاریهای متخلف که با عرضه قرصها، کپسولها و فرآوردههای فاقد مجوز از اعتماد مردم سوءاستفاده میکنند، سلامت جامعه را با تهدیدی جدی مواجه کرده است. بررسیها و گزارشهای رسمی نشان میدهد بخشی از این فرآوردهها ممکن است حاوی داروهای شیمیایی، مواد مخدر یا ترکیبات ناشناختهای باشند که مصرف آنها میتواند به بروز عوارضی از جمله مسمومیت، آسیبهای کبدی و کلیوی، اختلالات قلبی، وابستگی دارویی و حتی مرگ منجر شود. کارشناسان بر این باورند که کاهش این تخلفات، نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است؛ از یک سو، تشدید نظارت بر زنجیره تولید و توزیع فرآوردههای سلامتمحور، برخورد مؤثر و بازدارنده با تولیدکنندگان و عرضهکنندگان محصولات غیرمجاز و تقویت هماهنگی میان دستگاههای مسئول و از سوی دیگر، افزایش آگاهی عمومی نسبت به مخاطرات درمانهای خودسرانه و تبلیغات فریبنده.
در نهایت، سلامت سرمایهای است که نباید آن را به وعدههای اغواکننده سپرد. هر فرآوردهای که با ادعاهایی مانند «لاغری معجزهآسا»، «ترک اعتیاد تضمینی»، «درمان قطعی بیماریها» یا «کاملاً گیاهی و بدون عارضه» عرضه میشود، پیش از هر چیز باید از منظر اصالت، مجوز قانونی و پشتوانه علمی مورد بررسی قرار گیرد. در مسیر درمان، همچنان مطمئنترین راه، مراجعه به پزشک، دریافت مشاوره تخصصی و تهیه دارو از داروخانهها و مراکز مجاز است.
انتهای پیام
